Arxiv
18 mart 2019, 08:25 | ƏDƏBİYYAT
Qaynaqlarımızda türkün hikmət xəzinəsi: genetik yaddaşın dünənindən bu gününə - VI YAZI

Buludxan Xəlilov,

filologiya üzrə elmlər doktoru, professor


Haqq-ədalət sahibi olmaq, haramdan uzaq dayanmaq insan üçün hazır xəzinə, sərvət və mal hesab olunmuşdur. Türkə görə, bəy olan, ağıllı, idraklı, xeyirxah hesab olunan hər bir kəsin mayası halallıqdan yoğrulmalıdır. Belə olan kəslərin adısanı elə, obaya, məmləkətə, dünyaya yayılır. Bu cür olan kəslər - halal insanlar, bəy insanlar beş şeydən uzaq olmalıdır:

Birinci - tələsmək, ikinci - xəsislik, üçüncü - qəzəb,

Bunlara heç vaxt məğlub olma, müqavimət göstər.

Bəyə əsla yaraşmayan dördüncü şey inaddır.

Yaramaz şeylərin beşincisi isə yalançılıqdır.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 165).


Haqq ilə haqq olmaq haqqa qovuşmaqda türkün yeganə yolu olmuşdur. Bu mənada haqq ilə haqq olmaq məsələsi Əhməd Yəsəvinin hikmətlərində sistemli şəkildə açıqlanmışdır. Əhməd Yəsəviyə görə, həlli çətin olan bütün işlər haqq ilə söhbətdə həll olunacaqdır. Burada təkcə quru ibadət kifayət etmir, həm də ilahi eşqə varmaq, öz iç dünyanı ilahi eşqlə nurlandırmaq, Tanrı eşqini hər şeydən üstün tutmaq olduqca vacibdir. Bu cür düşünən Əhməd Yəsəvinin mövqeyi ilə Yunus İmrənin, Nəsiminin, Nəvainin, Füzulinin mövqeyinin üst-üstə düşməsi inandırıcıdır. (bax: Füzuli Bayat. Xoca Əhməd Yəsəvi və xalq sufizminin bəzi problemləri. Bakı, 1997, s. 23-39).

Əhməd Yəsəvinin Tanrıya üz tutaraq söylədiyi:

“İlkimaçıbduakılayİzimCəbbar,

Hərnəkılsanqaşiqkılqıl, pərvərdigar”

misraları aşiqliyi eşqin, məhz ilahi eşqin fövqündə təqdim edir. Və sonralar Füzuli Məcnunun dili ilə başqa bir poetik ölçüdə və formada bu dəst-xətti davam etdirir. Füzuli yazır:

Yarəb, bəlayi-eşqiləqılaşinaməni!

Birdəmbəlayi-eşqdənetməcüdaməni!

 

Azeyləməinayətiniəhli-dərddən,

Yəniki, çoxbəlalərəqılmübtəlaməni!

 

Olduqcaməngötürməbəladaniradətim,

Mənistərəmbəlanı, süistərbəlaməni!

 

Təmkinimibəlayi - məhəbbətdəqılmasüst,

Tadusttənedibdeməyəbivəfaməni!

 

Getdikcəhüsnüneyləziyadənigarımın,

Gəldikcədərdinəbetəretmübtəlaməni!

 

Mənqandanümülaziməti-etibarücah,

Qılqabili-səadəti-fərqü-fənaməni!

 

Öyləzərifqıltənimifirqətindəkim,

Vəslinəmümkünolayetirməksəbaməni!

 

NəxvətqılıbnəsibFüzulikimimənə,

Yarəb, müqəyyədeyləməmütləqmanaməni!

(Min beş yüz ilin oğuz şeiri. Antologiya, I kitab, Bakı, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 1999, s.150-151).

Füzuli aşiqliyi və onun cəfasını çəkməkdə özünü Məcnundan da artıq sayır, əslində bununla da Tanrısına yaxınlaşır, haqqı bu yolla tapır. O yazır:

MəndəMəcnundanfüzunaşiqlikistedadıvar.

Aşiqi-sadiqmənəm, Məcnununancaqadıvar.

 

Nolaqantökməkdəmahirolsaçeşmimmərdümü

Nütfeyi-qabildürür, qəmzənkimiustadıvar.

 

Qıltəfaxürkim, səninhəmvarmənimtəkaşiqin,

LeylininMəcnunu, ŞirininəgərFərhadıvar.

 

Əhli-təmkinəm, mənibənzətmə, eygül, bülbülə,

Dərdəyoxsəbrionun, hərləhzəmin  fəryadıvar.

 

Ölyəbədhaləmki, əhvalımgörəndəşadolur,

Hərkiminkim, dövrcövründəndili-naşadıvar.

 

Gəzmə,eykönlümquşu,qafilfəzayi-eşqdə,

Kim, busəhranıngüzərgahındaçoxsəyyadıvar.

 

EyFüzuli, eşqməninqılmanasehdənqəbul,

Əqltədbiridirol,sanmaki,birbünyadıvar.

(Min  beş  yüz  ilin  oğuz  şeri.  Antologiya,  I  kitab,  Bakı,  “Azərbaycan” nəşriyyatı,  1999,  s.145).

İlahi eşq insanın iç dünyasını təmizləyir, ona haqqın yolunu getməklə Tanrısını tanıdır. Tanrısını tanıyanlar isə haqqı tapırlar və haqqın səsi onların həmişə içində olur. Bədii ədəbiyyatdakı bu modeli şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində - nağıllarda, dastanlarda və klassiklərimizin  əksəriyyətinin  yaradıcılığında  qabarıq  şəkildə görmək mümkündür.

XI-XII yüzilliyin böyük ədibi Əhməd Yügnəki halal və haram barəsində yazır:

Halalkendükaydabukünkanıkim

Haramnıyiyürdeharamtipyidi

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

Bugünhelalinkendisinerede, hani;

Kimharamıyerken, haramdiyeyiyor.

 

Türklər Tanrının ən sadiq və məğrur övladları hesab olunmaqla bütün əməllərinə görə Tanrıdan qorxmuş, öz günahları müqabilində ondan çəkinmişlər. Hələ qanunların olmadığı dövrdə, eləcə də ən mükəmməl qanunların fəaliyyəti zamanı türklərin qəlbində bir Allah xofu olmuşdur. Türklər Tanrının // Allahın müqəddəsliyinə, ululuğuna, qüdrətinə, imkanına həmişə özlərini möhtac saymışlar. Ona görə də türklərin qəlbində bir Allah (// Tanrı) xofu olmuş və Allahın məsləhət bilmədiyi işlərin həyata keçməsinə inanmamışlar. Bunun genetik kodu “Allah bilən məsləhətdir” atalar sözündə qorunmuş və indi də yaşamaqdadır. Bu deyilənlər barədə Oğuz babalarımızın söylədiyi atalar sözləri mükəmməlliyi, səlisliyi, hökmlü olması ilə daha da təsirlidir:

Allah-allahdeməyincəişləronmaz. Allahişinbilür.

Allazyüziyoxsulluğungöstərməsün.

Allahtəalaqullarınıqaşıqbirdüşmən

şərrindənsaqlasun.

Allahsağgözisolgözəmöhtaceyləməsün.

Allahöldürmədiginkimsəöldürəməz.

(Oğuznamə. Bakı, Yazıçı, 1987, s. 19, 21).

 


Bu qəbildən olan Azərbaycan atalar sözləri də deyilənləri bir daha təsdiq edir:

Allahbir, sözbir.

Allahbirqapınıbağlayandabirqapınıaçar.

Allahbuəlioələmöhtaceləməsin.

Allahbuynuzsuzqoçunqisasınbuynuzluqoçdaqoymaz.

Allahdemiş: səndənhərəkət, məndənbərəkət.

“Allah” deyənnamuradqalmaz.

Allahdəvəyəqanadversəydi, dam - divarıyıxardı.

Allahəyməyənibəndəəyəbilməz.

Allahilanınəməlinbilib, ayağınqarnındayaradıb.

Allahistəyəndanayaqurddəyməz.

Allahkərimdi, quyusudərindi.

Allahmindərdverib, minbirdərman.

Allahsaxlayanıqurdyeməz.

Allahtənbəlisevməz.

Allahverməyənəpeyğəmbərneyləsin?!

Allahainanmayanabəndələrdəinanmaz. Allahdannəgəlsəxoşdur.

(Atalar sözü. Bakı, “Öndər Nəşriyyat”, 2004, s. 31-33).

Təsadüfi  deyildir  ki,  “Qutadqu  bilik”  əsəri  Tanrıya olan sonsuz məhəbbətin əlaməti olaraq Tanrının mədhi ilə başlamışdır. Bütün zamanlarda Türk xaqanları Tanrının yeri-göyü yaratdığını,  bütün canlılara ruzi verdiyini qəbul etmişlər. O cümlədən “Qutadqu bilik” əsəri yazıldığı zaman Tabqaç Buğra xan Ulu Tanrının böyüklüyünü, hər şeyin ona möhtac olduğunu, onun təkliyini, şəriksiz olduğunu, qüdrətini məmnunluqla qəbul etmişdir.

Yusif Balasaqunlunun “Qutadqu bilik” əsərində Tanrının mədh olunmasından bəzi parçalara diqqət yetirsək deyilənlər bir daha öz təsdiqini tapmış olar:

Tanrınınadıiləsözəbaşladım,

O,yaradan, yetirənvəköçürənrəbbimdir.

 

Vahidtanrıyaminlərcəşükrolsunki,

Onunüçünfənalıqyoxdur.

 

Qarayeri, mavigöyü, günəşi, ayıvəgecəiləgündüzü,

Xilqəti,zamanlazəmanənioyaratmışdır.

 

Obütünvarlıqlarıdilədivəyaratdı,

Bircədəfə“ol” dedi, dediklərioldu.

 

Bütünxilqətonamöhtacdır,

Möhtacolmayanyalnızözüdür, o - yeganədir.

 

Eybirolan, sənəşərikyoxdur,

Hərşeydənəvvəlvəsonrasənvarsan.

 

Nəyeriyir, nəyatar, hərzamanoyaqdır,

Bənzəməz, müqayisəolunmaz, təsəvvüredilməz.

 

Minlərcəsaysız-hesabsızcanlını,

Çölü, dağı, dənizi, təpəvədərələrisənyaratdın.

 

Yaşılgöyütümənulduzlabəzədin,

Qaranlıqgecəniparlaqgündüzləişıqlatdın.

 

Səniolduğunkimivəsfedəbilmirəm,

Sənisənmədhet! Sözümkəsildi.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 15, 16, 17).

Sevməyi, sevilməyi, geyməyi, yeməyi - hər şeyi Tanrı bizə bəxş edir. Sevdirən də, geydirən də odur.

 

Ardı var

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Nyu-York ştatında komendant saatı tətbiq olunur 2 İyun 2020, 00:55 Bakı Şəhər Dövlət Yol Polisi İdarəsinə yeni rəis müavini təyin edildi 2 İyun 2020, 00:38 Helikopter qəzasında 4 nəfər öldü 2 İyun 2020, 00:23 Bulvarda şəkil çəkmək istəyən gənc dənizə düşdü 2 İyun 2020, 00:07 Azərbaycanda koronavirusla bağlı son STATİSTİKA 1 İyun 2020, 23:52 Etirazçılara qarşı bunu da etdilər - VİDEO 1 İyun 2020, 23:39 Paytaxtda COVID-19 qurbanlarının sayı 2624-ə çatdı 1 İyun 2020, 23:24 Xırdalanda kişi yaşadığı binanın qarşısında bıçaqlanıb 1 İyun 2020, 23:11 Avropa Olimpiya Komitəsinin prezidenti öldü 1 İyun 2020, 22:54 “ÜST vasitəsilə  yardıma ən çox ehtiyacı olan 15 ölkəyə dəstək göstərəcəyik” - İlham Əliyev 1 İyun 2020, 22:40 Bakıda motosiklet yük maşınına çırpıldı 1 İyun 2020, 22:27 Azərbaycan prezidenti: “Azərbaycanın vaxtında gördüyü tədbirlər sayəsində biz minimum itki vermişik” 1 İyun 2020, 22:16 Qənirə Paşayeva 500 Tovuz məktəblisinə kitab hədiyyə edib 1 İyun 2020, 22:11 “Dörd ay ərzində qeyri-neft sənayesində 16 faizdən çox artım müşahidə olunub” - İlham Əliyev 1 İyun 2020, 22:04 “Hazırda biz yeni layihələr üzərində işləyirik” - Prezident 1 İyun 2020, 21:53 ABŞ-da küçəyə çıxma qadağası 1 İyun 2020, 21:44 Türkiyədə sutkalıq COVİD-19 qurbanlarının sayı  23 nəfərədək azaldı 1 İyun 2020, 21:28 "Qarabağ" məşqləri bərpa etdi 1 İyun 2020, 21:16 Bu ölkədə koronavirus qurbanlarının sayı 33 475-ə çatdı 1 İyun 2020, 21:04 Goranboyda taxıl biçininə start verildi - FOTO 1 İyun 2020, 20:48 Ermənistanda ağır vəziyyətdə olan 500 koronaviruslu xəstə var 1 İyun 2020, 20:38 Sosial şəbəkələrin fəaliyyətinin hüquqi müstəvidə tənzimlənməsi aktualdır 1 İyun 2020, 20:25 Azərbaycanda sabiq bələdiyyə sədrini döyüb xəstəxanalıq etdilər 1 İyun 2020, 20:14 Atışmada iki hərbçi öldü 1 İyun 2020, 20:01 Putinlə Tramp telefonla danışdılar 1 İyun 2020, 19:57 AFFA mövsümü dayandırdı - çempion bəlli oldu 1 İyun 2020, 19:48 Milli Məclis müsabiqə elan etdi 1 İyun 2020, 19:39 Mərkəzi Bankdan TƏKZİB: “Qeyd olunan məlumat həqiqəti əks etdirmir” 1 İyun 2020, 19:30 Heydər Əliyev Fondundan azyaşlılara bayram hədiyyələri - Fotolar 1 İyun 2020, 19:20 UNEC-də bəzi kafedra və fakültələr ləğv edildi 1 İyun 2020, 19:10 Qapıları 70 gün müştərinin üzünə bağlı qalan “Mall”lardan FOTOREPORTAJ 1 İyun 2020, 19:00 Azərbaycanda koronavirus testindən keçənlərin sayı 300 mini keçdi - RƏSMİ 1 İyun 2020, 18:52 Litva Prezidenti İlham Əliyevi təbrik edib 1 İyun 2020, 18:44 Azərbaycanda 5 nəfər koronavirusdan öldü - daha 168 nəfər yoluxdu 1 İyun 2020, 18:36 Şəhərdə dolaşan ayı ilə bağlı daha bir AÇIQLAMA 1 İyun 2020, 18:31