Arxiv
18 mart 2019, 08:25 | ƏDƏBİYYAT
Qaynaqlarımızda türkün hikmət xəzinəsi: genetik yaddaşın dünənindən bu gününə - VI YAZI

Buludxan Xəlilov,

filologiya üzrə elmlər doktoru, professor


Haqq-ədalət sahibi olmaq, haramdan uzaq dayanmaq insan üçün hazır xəzinə, sərvət və mal hesab olunmuşdur. Türkə görə, bəy olan, ağıllı, idraklı, xeyirxah hesab olunan hər bir kəsin mayası halallıqdan yoğrulmalıdır. Belə olan kəslərin adısanı elə, obaya, məmləkətə, dünyaya yayılır. Bu cür olan kəslər - halal insanlar, bəy insanlar beş şeydən uzaq olmalıdır:

Birinci - tələsmək, ikinci - xəsislik, üçüncü - qəzəb,

Bunlara heç vaxt məğlub olma, müqavimət göstər.

Bəyə əsla yaraşmayan dördüncü şey inaddır.

Yaramaz şeylərin beşincisi isə yalançılıqdır.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 165).


Haqq ilə haqq olmaq haqqa qovuşmaqda türkün yeganə yolu olmuşdur. Bu mənada haqq ilə haqq olmaq məsələsi Əhməd Yəsəvinin hikmətlərində sistemli şəkildə açıqlanmışdır. Əhməd Yəsəviyə görə, həlli çətin olan bütün işlər haqq ilə söhbətdə həll olunacaqdır. Burada təkcə quru ibadət kifayət etmir, həm də ilahi eşqə varmaq, öz iç dünyanı ilahi eşqlə nurlandırmaq, Tanrı eşqini hər şeydən üstün tutmaq olduqca vacibdir. Bu cür düşünən Əhməd Yəsəvinin mövqeyi ilə Yunus İmrənin, Nəsiminin, Nəvainin, Füzulinin mövqeyinin üst-üstə düşməsi inandırıcıdır. (bax: Füzuli Bayat. Xoca Əhməd Yəsəvi və xalq sufizminin bəzi problemləri. Bakı, 1997, s. 23-39).

Əhməd Yəsəvinin Tanrıya üz tutaraq söylədiyi:

“İlkimaçıbduakılayİzimCəbbar,

Hərnəkılsanqaşiqkılqıl, pərvərdigar”

misraları aşiqliyi eşqin, məhz ilahi eşqin fövqündə təqdim edir. Və sonralar Füzuli Məcnunun dili ilə başqa bir poetik ölçüdə və formada bu dəst-xətti davam etdirir. Füzuli yazır:

Yarəb, bəlayi-eşqiləqılaşinaməni!

Birdəmbəlayi-eşqdənetməcüdaməni!

 

Azeyləməinayətiniəhli-dərddən,

Yəniki, çoxbəlalərəqılmübtəlaməni!

 

Olduqcaməngötürməbəladaniradətim,

Mənistərəmbəlanı, süistərbəlaməni!

 

Təmkinimibəlayi - məhəbbətdəqılmasüst,

Tadusttənedibdeməyəbivəfaməni!

 

Getdikcəhüsnüneyləziyadənigarımın,

Gəldikcədərdinəbetəretmübtəlaməni!

 

Mənqandanümülaziməti-etibarücah,

Qılqabili-səadəti-fərqü-fənaməni!

 

Öyləzərifqıltənimifirqətindəkim,

Vəslinəmümkünolayetirməksəbaməni!

 

NəxvətqılıbnəsibFüzulikimimənə,

Yarəb, müqəyyədeyləməmütləqmanaməni!

(Min beş yüz ilin oğuz şeiri. Antologiya, I kitab, Bakı, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 1999, s.150-151).

Füzuli aşiqliyi və onun cəfasını çəkməkdə özünü Məcnundan da artıq sayır, əslində bununla da Tanrısına yaxınlaşır, haqqı bu yolla tapır. O yazır:

MəndəMəcnundanfüzunaşiqlikistedadıvar.

Aşiqi-sadiqmənəm, Məcnununancaqadıvar.

 

Nolaqantökməkdəmahirolsaçeşmimmərdümü

Nütfeyi-qabildürür, qəmzənkimiustadıvar.

 

Qıltəfaxürkim, səninhəmvarmənimtəkaşiqin,

LeylininMəcnunu, ŞirininəgərFərhadıvar.

 

Əhli-təmkinəm, mənibənzətmə, eygül, bülbülə,

Dərdəyoxsəbrionun, hərləhzəmin  fəryadıvar.

 

Ölyəbədhaləmki, əhvalımgörəndəşadolur,

Hərkiminkim, dövrcövründəndili-naşadıvar.

 

Gəzmə,eykönlümquşu,qafilfəzayi-eşqdə,

Kim, busəhranıngüzərgahındaçoxsəyyadıvar.

 

EyFüzuli, eşqməninqılmanasehdənqəbul,

Əqltədbiridirol,sanmaki,birbünyadıvar.

(Min  beş  yüz  ilin  oğuz  şeri.  Antologiya,  I  kitab,  Bakı,  “Azərbaycan” nəşriyyatı,  1999,  s.145).

İlahi eşq insanın iç dünyasını təmizləyir, ona haqqın yolunu getməklə Tanrısını tanıdır. Tanrısını tanıyanlar isə haqqı tapırlar və haqqın səsi onların həmişə içində olur. Bədii ədəbiyyatdakı bu modeli şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində - nağıllarda, dastanlarda və klassiklərimizin  əksəriyyətinin  yaradıcılığında  qabarıq  şəkildə görmək mümkündür.

XI-XII yüzilliyin böyük ədibi Əhməd Yügnəki halal və haram barəsində yazır:

Halalkendükaydabukünkanıkim

Haramnıyiyürdeharamtipyidi

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

Bugünhelalinkendisinerede, hani;

Kimharamıyerken, haramdiyeyiyor.

 

Türklər Tanrının ən sadiq və məğrur övladları hesab olunmaqla bütün əməllərinə görə Tanrıdan qorxmuş, öz günahları müqabilində ondan çəkinmişlər. Hələ qanunların olmadığı dövrdə, eləcə də ən mükəmməl qanunların fəaliyyəti zamanı türklərin qəlbində bir Allah xofu olmuşdur. Türklər Tanrının // Allahın müqəddəsliyinə, ululuğuna, qüdrətinə, imkanına həmişə özlərini möhtac saymışlar. Ona görə də türklərin qəlbində bir Allah (// Tanrı) xofu olmuş və Allahın məsləhət bilmədiyi işlərin həyata keçməsinə inanmamışlar. Bunun genetik kodu “Allah bilən məsləhətdir” atalar sözündə qorunmuş və indi də yaşamaqdadır. Bu deyilənlər barədə Oğuz babalarımızın söylədiyi atalar sözləri mükəmməlliyi, səlisliyi, hökmlü olması ilə daha da təsirlidir:

Allah-allahdeməyincəişləronmaz. Allahişinbilür.

Allazyüziyoxsulluğungöstərməsün.

Allahtəalaqullarınıqaşıqbirdüşmən

şərrindənsaqlasun.

Allahsağgözisolgözəmöhtaceyləməsün.

Allahöldürmədiginkimsəöldürəməz.

(Oğuznamə. Bakı, Yazıçı, 1987, s. 19, 21).

 


Bu qəbildən olan Azərbaycan atalar sözləri də deyilənləri bir daha təsdiq edir:

Allahbir, sözbir.

Allahbirqapınıbağlayandabirqapınıaçar.

Allahbuəlioələmöhtaceləməsin.

Allahbuynuzsuzqoçunqisasınbuynuzluqoçdaqoymaz.

Allahdemiş: səndənhərəkət, məndənbərəkət.

“Allah” deyənnamuradqalmaz.

Allahdəvəyəqanadversəydi, dam - divarıyıxardı.

Allahəyməyənibəndəəyəbilməz.

Allahilanınəməlinbilib, ayağınqarnındayaradıb.

Allahistəyəndanayaqurddəyməz.

Allahkərimdi, quyusudərindi.

Allahmindərdverib, minbirdərman.

Allahsaxlayanıqurdyeməz.

Allahtənbəlisevməz.

Allahverməyənəpeyğəmbərneyləsin?!

Allahainanmayanabəndələrdəinanmaz. Allahdannəgəlsəxoşdur.

(Atalar sözü. Bakı, “Öndər Nəşriyyat”, 2004, s. 31-33).

Təsadüfi  deyildir  ki,  “Qutadqu  bilik”  əsəri  Tanrıya olan sonsuz məhəbbətin əlaməti olaraq Tanrının mədhi ilə başlamışdır. Bütün zamanlarda Türk xaqanları Tanrının yeri-göyü yaratdığını,  bütün canlılara ruzi verdiyini qəbul etmişlər. O cümlədən “Qutadqu bilik” əsəri yazıldığı zaman Tabqaç Buğra xan Ulu Tanrının böyüklüyünü, hər şeyin ona möhtac olduğunu, onun təkliyini, şəriksiz olduğunu, qüdrətini məmnunluqla qəbul etmişdir.

Yusif Balasaqunlunun “Qutadqu bilik” əsərində Tanrının mədh olunmasından bəzi parçalara diqqət yetirsək deyilənlər bir daha öz təsdiqini tapmış olar:

Tanrınınadıiləsözəbaşladım,

O,yaradan, yetirənvəköçürənrəbbimdir.

 

Vahidtanrıyaminlərcəşükrolsunki,

Onunüçünfənalıqyoxdur.

 

Qarayeri, mavigöyü, günəşi, ayıvəgecəiləgündüzü,

Xilqəti,zamanlazəmanənioyaratmışdır.

 

Obütünvarlıqlarıdilədivəyaratdı,

Bircədəfə“ol” dedi, dediklərioldu.

 

Bütünxilqətonamöhtacdır,

Möhtacolmayanyalnızözüdür, o - yeganədir.

 

Eybirolan, sənəşərikyoxdur,

Hərşeydənəvvəlvəsonrasənvarsan.

 

Nəyeriyir, nəyatar, hərzamanoyaqdır,

Bənzəməz, müqayisəolunmaz, təsəvvüredilməz.

 

Minlərcəsaysız-hesabsızcanlını,

Çölü, dağı, dənizi, təpəvədərələrisənyaratdın.

 

Yaşılgöyütümənulduzlabəzədin,

Qaranlıqgecəniparlaqgündüzləişıqlatdın.

 

Səniolduğunkimivəsfedəbilmirəm,

Sənisənmədhet! Sözümkəsildi.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 15, 16, 17).

Sevməyi, sevilməyi, geyməyi, yeməyi - hər şeyi Tanrı bizə bəxş edir. Sevdirən də, geydirən də odur.

 

Ardı var

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Müsavat rəhbərliyi Vurğun Əyyubu ziyarət üçün ailəsinə MÜRACİƏT ETDİ 24 Sentyabr 2019, 12:38 Azərbaycan Xalq Hərəkatının qurultayı gecikir - SƏBƏB 24 Sentyabr 2019, 12:20 Zahid Orucun rəhbərlik etdiyi Mərkəz ilk tədbirə toplaşdı - Dövlət qurumları TƏNQİD OLUNDU 24 Sentyabr 2019, 12:14 Naqif Həmzəyev: “İşsizlik səviyyəsi nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb” 24 Sentyabr 2019, 12:05 İsgəndər Həmidov ikinci dəfə əməliyyat olundu  24 Sentyabr 2019, 11:56 Azərbaycan Avtomobil Federasiyasının dəstəyi ilə “BMW Fest 2019” keçirilib - FOTO+VİDEO 24 Sentyabr 2019, 11:55 Bakıda “Nəsimi ili” ilə bağlı FESTİVAL 24 Sentyabr 2019, 11:50 Binəqədidə 9 evdən oğurluq edən şəxs tutulub - FOTO 24 Sentyabr 2019, 11:42 İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı Ermənistanın təcavüzü ilə bağlı bəyanat verdi - MƏTN 24 Sentyabr 2019, 11:39 Təcili yardım maşını ilə məişət əşyaları daşınır? - Nazirlik TƏKZİB ETDİ - FOTOLAR 24 Sentyabr 2019, 11:38 Bakıda Səduyyə Ərəbistanı Krallığının Milli günü qeyd edilib - FOTOLAR 24 Sentyabr 2019, 11:34 Koreya Respublikasında TƏQAÜDLÜ təhsil imkanı - ELAN 24 Sentyabr 2019, 11:29 AzerTelecom İlin Telekommunikasiya şirkəti adına layiq görülüb 24 Sentyabr 2019, 11:24 “Qızıl Xaç” Dilqəmlə Şahbazdan nə gətirib? - Girovların yaxınları DANIŞDI 24 Sentyabr 2019, 11:18 Katoliklərin Bakıdakı kilsəsində... və ya Allahın evindən REPORTAJ 24 Sentyabr 2019, 11:05 İcbari tibbi sığortanın perspektivləri müzakirə olundu 24 Sentyabr 2019, 11:00 Yerevanda keçmiş nazir intihar edib - O, Koçaryanın cinayət işində şahid idi 24 Sentyabr 2019, 10:43 Ruandalı tələbələr Bakı Ali Neft Məktəbində təhsil alacaq 24 Sentyabr 2019, 10:42 Rumıniyalı alimdən Kamal Abdullanın yaradıcılığına həsr olunan MƏQALƏ 24 Sentyabr 2019, 10:38 Məmmədyarovun Mnatsakanyanla nəticəsiz qalan Nyu-York GÖRÜŞÜ 24 Sentyabr 2019, 10:37 Müflis olmuş banklardakı əmanətlərin sahiblərinə ŞAD XƏBƏR 24 Sentyabr 2019, 10:23 Şamaxıda ağır yol qəzası – 1 ölü, 1 yaralı 24 Sentyabr 2019, 10:17 Bakıda qəzaya düşən avtobusun 82 yaşlı sərnişini öldü   24 Sentyabr 2019, 10:16 Bu yerlərdə qaz olmayacaq 24 Sentyabr 2019, 10:15 Azərbaycan məhsullarının Hindistana ixracı müzakirə edilib 24 Sentyabr 2019, 10:12 ADU-nun Konfutsi İnstitutunun direktoru “Sinxua”ya müsahibə verib 24 Sentyabr 2019, 10:08 Rəsmi Bakıdan Yerevana sərt MESAJ: Əsgərimizi öldürənlər cəzalandırılacaq 24 Sentyabr 2019, 10:07 Kapital Bank ənənəvi SIBOS sərgisində iştirak edir 24 Sentyabr 2019, 10:01 Qızıl Xaç Komitəsi Dilqəmlə Şahbazdan XƏBƏR GƏTİRİB 24 Sentyabr 2019, 10:01 Ermənistan atəşkəsi 21 dəfə pozdu 24 Sentyabr 2019, 09:59 Əsgərimizin meyiti neytral ərazidən çıxarıldı 24 Sentyabr 2019, 09:56 Vilayət Quliyev:Qulağından tutmağa komsomolumuz, quyruğundan yapışmağa pionerimiz olmasa...” 24 Sentyabr 2019, 09:40 İşə götürənlərdən nazirliyə şikayətlər... 24 Sentyabr 2019, 09:33 Tısbağa sürətli mətbuat katibləri... 24 Sentyabr 2019, 09:16 Tanınmış jurnalistin tələbə oğlu: “Bacara bilməyəcəyim işin arxasınca getmirəm” - MÜSAHİBƏ 24 Sentyabr 2019, 08:47