Arxiv
18 mart 2019, 08:25 | ƏDƏBİYYAT
Qaynaqlarımızda türkün hikmət xəzinəsi: genetik yaddaşın dünənindən bu gününə - VI YAZI

Buludxan Xəlilov,

filologiya üzrə elmlər doktoru, professor


Haqq-ədalət sahibi olmaq, haramdan uzaq dayanmaq insan üçün hazır xəzinə, sərvət və mal hesab olunmuşdur. Türkə görə, bəy olan, ağıllı, idraklı, xeyirxah hesab olunan hər bir kəsin mayası halallıqdan yoğrulmalıdır. Belə olan kəslərin adısanı elə, obaya, məmləkətə, dünyaya yayılır. Bu cür olan kəslər - halal insanlar, bəy insanlar beş şeydən uzaq olmalıdır:

Birinci - tələsmək, ikinci - xəsislik, üçüncü - qəzəb,

Bunlara heç vaxt məğlub olma, müqavimət göstər.

Bəyə əsla yaraşmayan dördüncü şey inaddır.

Yaramaz şeylərin beşincisi isə yalançılıqdır.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 165).


Haqq ilə haqq olmaq haqqa qovuşmaqda türkün yeganə yolu olmuşdur. Bu mənada haqq ilə haqq olmaq məsələsi Əhməd Yəsəvinin hikmətlərində sistemli şəkildə açıqlanmışdır. Əhməd Yəsəviyə görə, həlli çətin olan bütün işlər haqq ilə söhbətdə həll olunacaqdır. Burada təkcə quru ibadət kifayət etmir, həm də ilahi eşqə varmaq, öz iç dünyanı ilahi eşqlə nurlandırmaq, Tanrı eşqini hər şeydən üstün tutmaq olduqca vacibdir. Bu cür düşünən Əhməd Yəsəvinin mövqeyi ilə Yunus İmrənin, Nəsiminin, Nəvainin, Füzulinin mövqeyinin üst-üstə düşməsi inandırıcıdır. (bax: Füzuli Bayat. Xoca Əhməd Yəsəvi və xalq sufizminin bəzi problemləri. Bakı, 1997, s. 23-39).

Əhməd Yəsəvinin Tanrıya üz tutaraq söylədiyi:

“İlkimaçıbduakılayİzimCəbbar,

Hərnəkılsanqaşiqkılqıl, pərvərdigar”

misraları aşiqliyi eşqin, məhz ilahi eşqin fövqündə təqdim edir. Və sonralar Füzuli Məcnunun dili ilə başqa bir poetik ölçüdə və formada bu dəst-xətti davam etdirir. Füzuli yazır:

Yarəb, bəlayi-eşqiləqılaşinaməni!

Birdəmbəlayi-eşqdənetməcüdaməni!

 

Azeyləməinayətiniəhli-dərddən,

Yəniki, çoxbəlalərəqılmübtəlaməni!

 

Olduqcaməngötürməbəladaniradətim,

Mənistərəmbəlanı, süistərbəlaməni!

 

Təmkinimibəlayi - məhəbbətdəqılmasüst,

Tadusttənedibdeməyəbivəfaməni!

 

Getdikcəhüsnüneyləziyadənigarımın,

Gəldikcədərdinəbetəretmübtəlaməni!

 

Mənqandanümülaziməti-etibarücah,

Qılqabili-səadəti-fərqü-fənaməni!

 

Öyləzərifqıltənimifirqətindəkim,

Vəslinəmümkünolayetirməksəbaməni!

 

NəxvətqılıbnəsibFüzulikimimənə,

Yarəb, müqəyyədeyləməmütləqmanaməni!

(Min beş yüz ilin oğuz şeiri. Antologiya, I kitab, Bakı, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 1999, s.150-151).

Füzuli aşiqliyi və onun cəfasını çəkməkdə özünü Məcnundan da artıq sayır, əslində bununla da Tanrısına yaxınlaşır, haqqı bu yolla tapır. O yazır:

MəndəMəcnundanfüzunaşiqlikistedadıvar.

Aşiqi-sadiqmənəm, Məcnununancaqadıvar.

 

Nolaqantökməkdəmahirolsaçeşmimmərdümü

Nütfeyi-qabildürür, qəmzənkimiustadıvar.

 

Qıltəfaxürkim, səninhəmvarmənimtəkaşiqin,

LeylininMəcnunu, ŞirininəgərFərhadıvar.

 

Əhli-təmkinəm, mənibənzətmə, eygül, bülbülə,

Dərdəyoxsəbrionun, hərləhzəmin  fəryadıvar.

 

Ölyəbədhaləmki, əhvalımgörəndəşadolur,

Hərkiminkim, dövrcövründəndili-naşadıvar.

 

Gəzmə,eykönlümquşu,qafilfəzayi-eşqdə,

Kim, busəhranıngüzərgahındaçoxsəyyadıvar.

 

EyFüzuli, eşqməninqılmanasehdənqəbul,

Əqltədbiridirol,sanmaki,birbünyadıvar.

(Min  beş  yüz  ilin  oğuz  şeri.  Antologiya,  I  kitab,  Bakı,  “Azərbaycan” nəşriyyatı,  1999,  s.145).

İlahi eşq insanın iç dünyasını təmizləyir, ona haqqın yolunu getməklə Tanrısını tanıdır. Tanrısını tanıyanlar isə haqqı tapırlar və haqqın səsi onların həmişə içində olur. Bədii ədəbiyyatdakı bu modeli şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində - nağıllarda, dastanlarda və klassiklərimizin  əksəriyyətinin  yaradıcılığında  qabarıq  şəkildə görmək mümkündür.

XI-XII yüzilliyin böyük ədibi Əhməd Yügnəki halal və haram barəsində yazır:

Halalkendükaydabukünkanıkim

Haramnıyiyürdeharamtipyidi

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

Bugünhelalinkendisinerede, hani;

Kimharamıyerken, haramdiyeyiyor.

 

Türklər Tanrının ən sadiq və məğrur övladları hesab olunmaqla bütün əməllərinə görə Tanrıdan qorxmuş, öz günahları müqabilində ondan çəkinmişlər. Hələ qanunların olmadığı dövrdə, eləcə də ən mükəmməl qanunların fəaliyyəti zamanı türklərin qəlbində bir Allah xofu olmuşdur. Türklər Tanrının // Allahın müqəddəsliyinə, ululuğuna, qüdrətinə, imkanına həmişə özlərini möhtac saymışlar. Ona görə də türklərin qəlbində bir Allah (// Tanrı) xofu olmuş və Allahın məsləhət bilmədiyi işlərin həyata keçməsinə inanmamışlar. Bunun genetik kodu “Allah bilən məsləhətdir” atalar sözündə qorunmuş və indi də yaşamaqdadır. Bu deyilənlər barədə Oğuz babalarımızın söylədiyi atalar sözləri mükəmməlliyi, səlisliyi, hökmlü olması ilə daha da təsirlidir:

Allah-allahdeməyincəişləronmaz. Allahişinbilür.

Allazyüziyoxsulluğungöstərməsün.

Allahtəalaqullarınıqaşıqbirdüşmən

şərrindənsaqlasun.

Allahsağgözisolgözəmöhtaceyləməsün.

Allahöldürmədiginkimsəöldürəməz.

(Oğuznamə. Bakı, Yazıçı, 1987, s. 19, 21).

 


Bu qəbildən olan Azərbaycan atalar sözləri də deyilənləri bir daha təsdiq edir:

Allahbir, sözbir.

Allahbirqapınıbağlayandabirqapınıaçar.

Allahbuəlioələmöhtaceləməsin.

Allahbuynuzsuzqoçunqisasınbuynuzluqoçdaqoymaz.

Allahdemiş: səndənhərəkət, məndənbərəkət.

“Allah” deyənnamuradqalmaz.

Allahdəvəyəqanadversəydi, dam - divarıyıxardı.

Allahəyməyənibəndəəyəbilməz.

Allahilanınəməlinbilib, ayağınqarnındayaradıb.

Allahistəyəndanayaqurddəyməz.

Allahkərimdi, quyusudərindi.

Allahmindərdverib, minbirdərman.

Allahsaxlayanıqurdyeməz.

Allahtənbəlisevməz.

Allahverməyənəpeyğəmbərneyləsin?!

Allahainanmayanabəndələrdəinanmaz. Allahdannəgəlsəxoşdur.

(Atalar sözü. Bakı, “Öndər Nəşriyyat”, 2004, s. 31-33).

Təsadüfi  deyildir  ki,  “Qutadqu  bilik”  əsəri  Tanrıya olan sonsuz məhəbbətin əlaməti olaraq Tanrının mədhi ilə başlamışdır. Bütün zamanlarda Türk xaqanları Tanrının yeri-göyü yaratdığını,  bütün canlılara ruzi verdiyini qəbul etmişlər. O cümlədən “Qutadqu bilik” əsəri yazıldığı zaman Tabqaç Buğra xan Ulu Tanrının böyüklüyünü, hər şeyin ona möhtac olduğunu, onun təkliyini, şəriksiz olduğunu, qüdrətini məmnunluqla qəbul etmişdir.

Yusif Balasaqunlunun “Qutadqu bilik” əsərində Tanrının mədh olunmasından bəzi parçalara diqqət yetirsək deyilənlər bir daha öz təsdiqini tapmış olar:

Tanrınınadıiləsözəbaşladım,

O,yaradan, yetirənvəköçürənrəbbimdir.

 

Vahidtanrıyaminlərcəşükrolsunki,

Onunüçünfənalıqyoxdur.

 

Qarayeri, mavigöyü, günəşi, ayıvəgecəiləgündüzü,

Xilqəti,zamanlazəmanənioyaratmışdır.

 

Obütünvarlıqlarıdilədivəyaratdı,

Bircədəfə“ol” dedi, dediklərioldu.

 

Bütünxilqətonamöhtacdır,

Möhtacolmayanyalnızözüdür, o - yeganədir.

 

Eybirolan, sənəşərikyoxdur,

Hərşeydənəvvəlvəsonrasənvarsan.

 

Nəyeriyir, nəyatar, hərzamanoyaqdır,

Bənzəməz, müqayisəolunmaz, təsəvvüredilməz.

 

Minlərcəsaysız-hesabsızcanlını,

Çölü, dağı, dənizi, təpəvədərələrisənyaratdın.

 

Yaşılgöyütümənulduzlabəzədin,

Qaranlıqgecəniparlaqgündüzləişıqlatdın.

 

Səniolduğunkimivəsfedəbilmirəm,

Sənisənmədhet! Sözümkəsildi.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 15, 16, 17).

Sevməyi, sevilməyi, geyməyi, yeməyi - hər şeyi Tanrı bizə bəxş edir. Sevdirən də, geydirən də odur.

 

Ardı var

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
72 yaşlı qələm adamı: “Doğulduğum günü xatırlamasam da, əzablı olduğuna əminəm...” 15 Dekabr 2019, 11:08 Yıxılaraq başından travma alan 9-cu sinif şagirdi vəfat edib 15 Dekabr 2019, 10:46 Mingəçevirdə qardaş qardaşı bıçaqladı 15 Dekabr 2019, 10:42 Nepalda avtobus dərəyə yuvarlanıb: 14 nəfər ölüb 15 Dekabr 2019, 10:39 Bələdiyyə seçkilərinə 1 həftə qaldı: bildirişlərin seçicilərə paylanması prosesi başa çatır 15 Dekabr 2019, 10:29 Küçədə qışlayanlar - Nazirlik neçə nəfərə sahib çıxıb? 15 Dekabr 2019, 10:14 Məşhurların qəribə sonları 15 Dekabr 2019, 10:00 Futbol üzrə Azərbaycan kuboku yarışlarında dörddəbir final mərhələsinə start veriləcək 15 Dekabr 2019, 09:52 Səttar Bəhlulzadə fenomeni 15 Dekabr 2019, 09:45 Ermənilər atəşkəs rejimini 21 dəfə pozub 15 Dekabr 2019, 09:38 Bakı və Gəncədə kafe yanıb 15 Dekabr 2019, 09:31 Növbəti metrostansiyada tikinti işləri yekunlaşdı - AÇILIŞ vaxtı bəlli oldu 15 Dekabr 2019, 09:24 Piyadanı vurub öldürdü 15 Dekabr 2019, 09:10 Məhəmmədi kəndində əl qumbarası aşkarlanıb - FOTO 15 Dekabr 2019, 08:58 Ərzaq anbarında güclü yanğın 15 Dekabr 2019, 00:31 Bakıda yol qazası tıxaca səbəb olub 15 Dekabr 2019, 00:14 Məktəblər bu səbəbdən bağlandı 14 Dekabr 2019, 23:53 Leyla Əliyeva “Zima-2019” Beynəlxalq Uşaq Festivalının qala-konsertində iştirak edib 14 Dekabr 2019, 23:33 Azərbaycanlı tələbə Türkiyədə öldü - SƏBƏB 14 Dekabr 2019, 23:16 Mingəçevirdə gənc oğlanı bıçaqladılar  14 Dekabr 2019, 23:01 Özünü polis əməkdaşı kimi təqdim edən dələduz saxlanılıb 14 Dekabr 2019, 22:33 Müdafiə Nazirliyinin nümayəndələri Moskvada 14 Dekabr 2019, 22:14 Nigeriyada terrorda 19 nəfər öldü 14 Dekabr 2019, 21:52 "ABŞ sanksiya tətbiq etsə, buna məcbur olacağıq" - Çavuşoğlu 14 Dekabr 2019, 21:34 Azərbaycanlı futbolçunun baş məşqçisi erməni oldu 14 Dekabr 2019, 21:16 Üç ay ərzində dəm qazından 106 nəfər ölüb 14 Dekabr 2019, 20:54 Bazardakı yanğın 300 kv. metr sahəni əhatə edib: xəsarət alan yoxdur - RƏSMİ 14 Dekabr 2019, 20:36 Türkiyə, Almaniya, İran və İtaliyanın tibbi ekspertləri Bakıya toplandı - FOTO 14 Dekabr 2019, 20:19 "3-cü mikrorayon bazarı"ndakı yanğında iki avtomobil yandı 14 Dekabr 2019, 20:03 Bakının bu ərazisində işıqlar söndürüldü 14 Dekabr 2019, 18:52 AMİP deputatlığa namizədlərinin adlarını açıqladı - Etibar Məmmədov SİYAHIDA yoxdu 14 Dekabr 2019, 18:44 Çingiz Mustafayev adına radio satışa çıxarılmayacaq, amma... 14 Dekabr 2019, 18:41 3-cü mikrorayon bazarındakı yanğın söndürüldü - VİDEO - YENİLƏNİB 14 Dekabr 2019, 18:27 3-cü mikrorayon dairəsi BAĞLANDI - BNA sürücülərə müraciət etdi 14 Dekabr 2019, 18:21 MSK parlament seçkilərinin müşahidəsi üçün beynəlxalq təşkilatlara dəvət göndərib 14 Dekabr 2019, 17:54