Arxiv
18 mart 2019, 08:25 | ƏDƏBİYYAT
Qaynaqlarımızda türkün hikmət xəzinəsi: genetik yaddaşın dünənindən bu gününə - VI YAZI

Buludxan Xəlilov,

filologiya üzrə elmlər doktoru, professor


Haqq-ədalət sahibi olmaq, haramdan uzaq dayanmaq insan üçün hazır xəzinə, sərvət və mal hesab olunmuşdur. Türkə görə, bəy olan, ağıllı, idraklı, xeyirxah hesab olunan hər bir kəsin mayası halallıqdan yoğrulmalıdır. Belə olan kəslərin adısanı elə, obaya, məmləkətə, dünyaya yayılır. Bu cür olan kəslər - halal insanlar, bəy insanlar beş şeydən uzaq olmalıdır:

Birinci - tələsmək, ikinci - xəsislik, üçüncü - qəzəb,

Bunlara heç vaxt məğlub olma, müqavimət göstər.

Bəyə əsla yaraşmayan dördüncü şey inaddır.

Yaramaz şeylərin beşincisi isə yalançılıqdır.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 165).


Haqq ilə haqq olmaq haqqa qovuşmaqda türkün yeganə yolu olmuşdur. Bu mənada haqq ilə haqq olmaq məsələsi Əhməd Yəsəvinin hikmətlərində sistemli şəkildə açıqlanmışdır. Əhməd Yəsəviyə görə, həlli çətin olan bütün işlər haqq ilə söhbətdə həll olunacaqdır. Burada təkcə quru ibadət kifayət etmir, həm də ilahi eşqə varmaq, öz iç dünyanı ilahi eşqlə nurlandırmaq, Tanrı eşqini hər şeydən üstün tutmaq olduqca vacibdir. Bu cür düşünən Əhməd Yəsəvinin mövqeyi ilə Yunus İmrənin, Nəsiminin, Nəvainin, Füzulinin mövqeyinin üst-üstə düşməsi inandırıcıdır. (bax: Füzuli Bayat. Xoca Əhməd Yəsəvi və xalq sufizminin bəzi problemləri. Bakı, 1997, s. 23-39).

Əhməd Yəsəvinin Tanrıya üz tutaraq söylədiyi:

“İlkimaçıbduakılayİzimCəbbar,

Hərnəkılsanqaşiqkılqıl, pərvərdigar”

misraları aşiqliyi eşqin, məhz ilahi eşqin fövqündə təqdim edir. Və sonralar Füzuli Məcnunun dili ilə başqa bir poetik ölçüdə və formada bu dəst-xətti davam etdirir. Füzuli yazır:

Yarəb, bəlayi-eşqiləqılaşinaməni!

Birdəmbəlayi-eşqdənetməcüdaməni!

 

Azeyləməinayətiniəhli-dərddən,

Yəniki, çoxbəlalərəqılmübtəlaməni!

 

Olduqcaməngötürməbəladaniradətim,

Mənistərəmbəlanı, süistərbəlaməni!

 

Təmkinimibəlayi - məhəbbətdəqılmasüst,

Tadusttənedibdeməyəbivəfaməni!

 

Getdikcəhüsnüneyləziyadənigarımın,

Gəldikcədərdinəbetəretmübtəlaməni!

 

Mənqandanümülaziməti-etibarücah,

Qılqabili-səadəti-fərqü-fənaməni!

 

Öyləzərifqıltənimifirqətindəkim,

Vəslinəmümkünolayetirməksəbaməni!

 

NəxvətqılıbnəsibFüzulikimimənə,

Yarəb, müqəyyədeyləməmütləqmanaməni!

(Min beş yüz ilin oğuz şeiri. Antologiya, I kitab, Bakı, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 1999, s.150-151).

Füzuli aşiqliyi və onun cəfasını çəkməkdə özünü Məcnundan da artıq sayır, əslində bununla da Tanrısına yaxınlaşır, haqqı bu yolla tapır. O yazır:

MəndəMəcnundanfüzunaşiqlikistedadıvar.

Aşiqi-sadiqmənəm, Məcnununancaqadıvar.

 

Nolaqantökməkdəmahirolsaçeşmimmərdümü

Nütfeyi-qabildürür, qəmzənkimiustadıvar.

 

Qıltəfaxürkim, səninhəmvarmənimtəkaşiqin,

LeylininMəcnunu, ŞirininəgərFərhadıvar.

 

Əhli-təmkinəm, mənibənzətmə, eygül, bülbülə,

Dərdəyoxsəbrionun, hərləhzəmin  fəryadıvar.

 

Ölyəbədhaləmki, əhvalımgörəndəşadolur,

Hərkiminkim, dövrcövründəndili-naşadıvar.

 

Gəzmə,eykönlümquşu,qafilfəzayi-eşqdə,

Kim, busəhranıngüzərgahındaçoxsəyyadıvar.

 

EyFüzuli, eşqməninqılmanasehdənqəbul,

Əqltədbiridirol,sanmaki,birbünyadıvar.

(Min  beş  yüz  ilin  oğuz  şeri.  Antologiya,  I  kitab,  Bakı,  “Azərbaycan” nəşriyyatı,  1999,  s.145).

İlahi eşq insanın iç dünyasını təmizləyir, ona haqqın yolunu getməklə Tanrısını tanıdır. Tanrısını tanıyanlar isə haqqı tapırlar və haqqın səsi onların həmişə içində olur. Bədii ədəbiyyatdakı bu modeli şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində - nağıllarda, dastanlarda və klassiklərimizin  əksəriyyətinin  yaradıcılığında  qabarıq  şəkildə görmək mümkündür.

XI-XII yüzilliyin böyük ədibi Əhməd Yügnəki halal və haram barəsində yazır:

Halalkendükaydabukünkanıkim

Haramnıyiyürdeharamtipyidi

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

Bugünhelalinkendisinerede, hani;

Kimharamıyerken, haramdiyeyiyor.

 

Türklər Tanrının ən sadiq və məğrur övladları hesab olunmaqla bütün əməllərinə görə Tanrıdan qorxmuş, öz günahları müqabilində ondan çəkinmişlər. Hələ qanunların olmadığı dövrdə, eləcə də ən mükəmməl qanunların fəaliyyəti zamanı türklərin qəlbində bir Allah xofu olmuşdur. Türklər Tanrının // Allahın müqəddəsliyinə, ululuğuna, qüdrətinə, imkanına həmişə özlərini möhtac saymışlar. Ona görə də türklərin qəlbində bir Allah (// Tanrı) xofu olmuş və Allahın məsləhət bilmədiyi işlərin həyata keçməsinə inanmamışlar. Bunun genetik kodu “Allah bilən məsləhətdir” atalar sözündə qorunmuş və indi də yaşamaqdadır. Bu deyilənlər barədə Oğuz babalarımızın söylədiyi atalar sözləri mükəmməlliyi, səlisliyi, hökmlü olması ilə daha da təsirlidir:

Allah-allahdeməyincəişləronmaz. Allahişinbilür.

Allazyüziyoxsulluğungöstərməsün.

Allahtəalaqullarınıqaşıqbirdüşmən

şərrindənsaqlasun.

Allahsağgözisolgözəmöhtaceyləməsün.

Allahöldürmədiginkimsəöldürəməz.

(Oğuznamə. Bakı, Yazıçı, 1987, s. 19, 21).

 


Bu qəbildən olan Azərbaycan atalar sözləri də deyilənləri bir daha təsdiq edir:

Allahbir, sözbir.

Allahbirqapınıbağlayandabirqapınıaçar.

Allahbuəlioələmöhtaceləməsin.

Allahbuynuzsuzqoçunqisasınbuynuzluqoçdaqoymaz.

Allahdemiş: səndənhərəkət, məndənbərəkət.

“Allah” deyənnamuradqalmaz.

Allahdəvəyəqanadversəydi, dam - divarıyıxardı.

Allahəyməyənibəndəəyəbilməz.

Allahilanınəməlinbilib, ayağınqarnındayaradıb.

Allahistəyəndanayaqurddəyməz.

Allahkərimdi, quyusudərindi.

Allahmindərdverib, minbirdərman.

Allahsaxlayanıqurdyeməz.

Allahtənbəlisevməz.

Allahverməyənəpeyğəmbərneyləsin?!

Allahainanmayanabəndələrdəinanmaz. Allahdannəgəlsəxoşdur.

(Atalar sözü. Bakı, “Öndər Nəşriyyat”, 2004, s. 31-33).

Təsadüfi  deyildir  ki,  “Qutadqu  bilik”  əsəri  Tanrıya olan sonsuz məhəbbətin əlaməti olaraq Tanrının mədhi ilə başlamışdır. Bütün zamanlarda Türk xaqanları Tanrının yeri-göyü yaratdığını,  bütün canlılara ruzi verdiyini qəbul etmişlər. O cümlədən “Qutadqu bilik” əsəri yazıldığı zaman Tabqaç Buğra xan Ulu Tanrının böyüklüyünü, hər şeyin ona möhtac olduğunu, onun təkliyini, şəriksiz olduğunu, qüdrətini məmnunluqla qəbul etmişdir.

Yusif Balasaqunlunun “Qutadqu bilik” əsərində Tanrının mədh olunmasından bəzi parçalara diqqət yetirsək deyilənlər bir daha öz təsdiqini tapmış olar:

Tanrınınadıiləsözəbaşladım,

O,yaradan, yetirənvəköçürənrəbbimdir.

 

Vahidtanrıyaminlərcəşükrolsunki,

Onunüçünfənalıqyoxdur.

 

Qarayeri, mavigöyü, günəşi, ayıvəgecəiləgündüzü,

Xilqəti,zamanlazəmanənioyaratmışdır.

 

Obütünvarlıqlarıdilədivəyaratdı,

Bircədəfə“ol” dedi, dediklərioldu.

 

Bütünxilqətonamöhtacdır,

Möhtacolmayanyalnızözüdür, o - yeganədir.

 

Eybirolan, sənəşərikyoxdur,

Hərşeydənəvvəlvəsonrasənvarsan.

 

Nəyeriyir, nəyatar, hərzamanoyaqdır,

Bənzəməz, müqayisəolunmaz, təsəvvüredilməz.

 

Minlərcəsaysız-hesabsızcanlını,

Çölü, dağı, dənizi, təpəvədərələrisənyaratdın.

 

Yaşılgöyütümənulduzlabəzədin,

Qaranlıqgecəniparlaqgündüzləişıqlatdın.

 

Səniolduğunkimivəsfedəbilmirəm,

Sənisənmədhet! Sözümkəsildi.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 15, 16, 17).

Sevməyi, sevilməyi, geyməyi, yeməyi - hər şeyi Tanrı bizə bəxş edir. Sevdirən də, geydirən də odur.

 

Ardı var

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Türkiyə daha 2 şəhid verdi 20 İyul 2019, 00:31 Yasamalda mənzildə iki  meyit aşkarlandı 20 İyul 2019, 00:14 İki nazirlik şadlıq evindəki zəhərlənmə ilə bağlı məlumat yaydı 19 İyul 2019, 23:59 Tovuzda toya gələn gənc yol qəzasının qurbanı oldu 19 İyul 2019, 23:43 Nazir Çinin yeni səfirini qəbul etdi 19 İyul 2019, 23:25 Dənizdə boğulan gənc xəstəxanada ayıldı - VİDEO 19 İyul 2019, 23:05 İran Hörmuz boğazında Britaniya tankerini saxladı 19 İyul 2019, 22:47 “İşğal altında olan Dağlıq Qarabağ dünyanın heç bir suveren dövləti tərəfindən tanınmır” - XİN 19 İyul 2019, 22:33 Əsgərin yola salınma mərasimində kütləvi zəhərlənmə 19 İyul 2019, 22:16 FETÖ-ya bağlı baş nazir istefa verdi 19 İyul 2019, 22:03 Şirvanda toyda 14 nəfər tüstüdən zəhərləndi 19 İyul 2019, 21:46 Sel Türkiyədə 7 can aldı 19 İyul 2019, 21:28 Rövşən Lənkəranskinin qətli  “göyərti kralı” ilə bağlı olub - Şok ifadə 19 İyul 2019, 21:16 Amerikada mətbuat tarixi və ya Xəbərlər heç vaxt yatmır... 19 İyul 2019, 21:09 ABŞ Venesuelaya yeni sanksiya tətbiq edir 19 İyul 2019, 20:56 Avstriyada təyyarə qəzası: Ölənlər var 19 İyul 2019, 20:43 Bu məhkəmələr ləğv edildi - SİYAHI 19 İyul 2019, 20:17 Davudoğlundan sərt təpki: “Hər qapını bağlasalar da, susmayacağıq” 19 İyul 2019, 20:03 Ərdoğan İlham Əliyevə zəng etdi 19 İyul 2019, 20:00 Polis jurnalistlərlə birgə gücləndirilmiş əməliyyat tədbirlərinə başladı - FOTO 19 İyul 2019, 19:52 Bakıda daha bir beynəlxalq turnir keçiriləcək - “Baku Open” 19 İyul 2019, 19:43 Prezident 11 səfiri geri çağırdı 19 İyul 2019, 19:34 “Qarabağ” UEFA reytinqində irəlilədi   19 İyul 2019, 19:25 Neft Fondunun gəlir və xərcləri təsdiqləndi -SƏRƏNCAM 19 İyul 2019, 19:15 Dövlət Komitəsinin bir sıra səlahiyyətləri ləğv edildi - FƏRMAN 19 İyul 2019, 19:06 Əcnəbilərə Azərbaycanda təhsil almaq üçün yeni imkan - FƏRMAN 19 İyul 2019, 18:58 Azercell ödənişsiz göz müayinələri təşkil etdi   19 İyul 2019, 18:49 Prezident məhkəmə sədrini vəzifəsindən azad etdi - SƏRƏNCAM 19 İyul 2019, 18:42 Qəbul imtahanının yeganə rekordçusu Səbinə: “Müəllimlərim məni təmənnasız hazırlayıblar”   19 İyul 2019, 18:35 Azərbaycanda hakimlərlə bağlı yeni SƏRƏNCAM 19 İyul 2019, 18:27 Bu nazirliyiə övladlığagötürmə ilə bağlı yeni səlahiyyətlər VERİLDİ 19 İyul 2019, 18:19 Mətbuat Şurası Elçin Əlibəylinin saytına xəbərdarlıq etdi 19 İyul 2019, 18:10 Dövlət Komitəsi aparatının işçilərinin sayı artırıldı 19 İyul 2019, 18:02 SƏLİS-ə daxil olan proqramlardan istifadə qaydalarına dair təlimlər başladı 19 İyul 2019, 17:55 230-dan çox insan Azercell-in ödənişsiz göz müayinələrindən yararlanıb   19 İyul 2019, 17:47