Arxiv
27 May 2019, 10:53 | MƏDƏNİYYƏT
Çağdaş və qədim Özbəkistanda 10 gün - REPORTAJ

və ya qardaş ölkəyə mart səfəri haqqında may yazısı...

 


Dostum və qardaşım, şair-publisist Əkbər Qoşalı Özbəkistanda “Dünya Yazar və Rəssam­larının Rezidensiyası”na qatılmaq təklifini edəndə tərəddüdsüz razılaşdım. Nədənsə hələ uşaq­lığımdan qardaş ölkənin ədəbiyyatı, mədəniyyəti, tarixi abidələri diqqətimi çəkmişdi. 2013-cü ildə Türkiyədə, Qırğız Respublikasında müxtəlif ədəbi-bədii tədbirlərə qatılmışdım. O tədbirlərdə ölkəmizi bir neçə qələm adamıyla tımsil edirdik. Özbəkistana isə tək gedirdim. Bu təklik ilk öncə uçaqda mənə əsər etdi. Qayğılandım, qəriblik hiss etdim. Daşkənd Hava Limanında çemodanımı gözləyərkən sıxıntı içərisində idim. Hava limanından çıxan kimi yüzlərlə adamın arasında üzə­rində mənim adım və Azərbaycan bayrağı əks olunmuş kağızı yuxarı qaldırmış Azam Abidovu gördüm. Azamla sosial şəbəkədə tanış olmuşduq. Özbəkistanın tanınmış şairidir. Şeirləri dünyanın bir çox ölkələrində çap olunub, qabiliyyətli tənqidçidir. Özbək klassiklərinin əsərlərini dünyanın müxtəlif dillərinə çevirib. İştirak edəcəyim layihənin kordinatoru da Azam Abidovdu. Məni qarşılamağa böyük oğlu Əzizlə gəlmişdi. İlk dədiqələrdən doğmalaşdıq. Çox səmimi ortam yarandı. Bayaqdan hiss etdiyim qəriblik, sıxıntı bir anın içərisində keçib getdi.

Layihənin özəlliyi o idi ki, görüşəcəyimiz özbək yazıçı və rəssamlarının evlərində qonaq ol­ma­lıydıq. Hava limanından bir başa Azam Abidovun evinə getdik. Bolqarıstanlı rəssam Mate Mateyev və ABŞ-dan olan filosof Con Mahoney artıq evdə idilər. Tədbirə Bolqarıstandan gəlmiş şair xanımlar Katya Sotilova, Xristina Petrova və Qırğız Respublikasının Oş şəhərindən gəlmiş şair-publisist, “Oş sədası” qəzetinin baş redaktoru Sahiba Şakir, Hindistanlı Sarita Kouhan isə başqa bir özbək yazarının evində idilər. 


İlk səfərimiz Namanqan vilayətinə olmalıydı.

 


NAMANQAN
 


Əzizin idarə etdiyi, yerli (birgə) istehsal olan “Şevrolet” markalı avtomobil yaşıl təpələrin, ucsuz-bucaqsız ərik və gilas bağlarının arasıyala uzanan geniş, rahat sosse ilə şütüyür. Yenicə çiçək açmış meyvə ağaclarının göz oxşayan rəngarəngliyi, ətri adamı məst edir. Yolbyu gördüyümüz əksər maşınlar Özbəkistan (birgə) istehsalı olan “Şevrolet” və “Daevoo”lardı. Rusiya və digər xarici ölkə avtomobillərini təkəm-seyrək görmək olur.

Qarşıda Tiyanşan və Pamir dağları görünür. Yolumuz da anidən dağlara sarı diklən dolaylara çevrilir. Kiçik dağ kəndləri də geridə qalır. Bahar ovqatı qəflətən dağların qar ağlığı ilə əvəz olunur. Qar uçqunlarının qarşısını almaq üçün yamaclardakı özəl qurğular diqqətimi çəkir. Dağların zirvəsindən Namanqan vilayətinə aşırıq. Namanqan “duz məkanı” anlamındadır. “Nəmək” və “kan, məkan” sözlərinin birləşməsindən yaranmış toponimdir. Dağlar da arxada qalır yeni yaşayış yerləri görünür. Əziz maşını yol qırağındakı ticarət obyektlərinin həyətinə döndərb saxlayır. Digər maşınlarda gələn dostlarımız da burada dayanır. Təndir çörəyi və qurud alırıq. Özbəkistanda hər mahalın ayrıca çörək növləri var. Namanqanın təndir çörəyi də fərqlidir. Onlar da təndir deyir. Çörəyin yalnız dadı deyil, görkəmi də gözəldir. Sanki bir sənət əsəridir. Taxta qəliblərlə kündənin üzərinə naxış vurulur. Xəmir iri taxta təknələrdə əllə yoğrulur. Qurudları da bir qədər fərqlidir. Bizim motal pendirinin dadını verir. Çox bərk olmadığından çərəz kimi yeyilir. Ümumiyyətlə özbək mətbəxi çox dadlı və zəngindir. Özbək qonaqpərvərliyinin özəlliyi və gözəlliyindən ayrıca söhbət açacam.

Namanqanın bir qəsəbəsinə çatırıq. Buradakı məktəblərdən birində qonaqların şərəfinə tədbir düzənlənib. Azamın tələbə yoldaşları ilə görüşürük. İlk öncə məktəb direktorunun evində nahar edirik. Özbək qonaqpərvərliyi özünü göstərməkdədir. Masa yerdən 30-40 sm yüksəklikdədir. Masa ətrafında yerə döşənmiş döşəklərin üzərində otururuq, mütəkkələrə dirsəklənirik. Yemək başlamazdan öncə özbək dilində dua oxunur (yemək sona çatanda da dua təkrarlanır).

Şagirdlər və müəllimlər bizi Sırdərya çayının qırağında, arxeoloji qazıntılar sonucunda üzə çıxarılmış qədim şəhərin yaxınlığında qarşılayır. Məktəblilərin Novruz şənliyinə qatılırıq. Milli geyimli uşaqların rəqsləri, musiqi nömrələri adamı heyran edir. Həm də şagirdlər özbəkcəyə çevrilmiş şeirlərimizi  səsləndirir. Şeirini bir başqa dildə eşitməyin  ayrı ləzzəti var. Sonra tələbə gənclərin bayram şənliyinə qatılırıq, onlarla rəqs edirik. Azamın tələbə yoldaşı bizi evinə dəvət edir. Müəllimədir. Özbəkistanda müəllimlərə sosial evlər tikilib münasib qiymətə uzunmüddətli kreditlə  verilir. (Əslində ev deməklə bir qədər kiçiltmiş oluram. Hər cür şəraiti olan iki, üç qatlı villalardan söhbət gedir).

Axşam isə Azamın atası evində qonaq oluruq. Onu da deyim ki, Özbəkistanda şəxsi evlərin tikintisində belə tarixi memarlıq gələnəyi qorunur. Həyətin dörd yanı otaqlar, digər yardımçı tikililərdir. Ev həyət-bacası ilə birlikdə kiçik kanrvasarayı andırır. Qarşılanma törəni fərqlidir. Qaval çalan bir qadın hamımızın adlarını çəkərək bizləri nəğmə ilə qarşılayır, milli geyimli gənc qadın isə adı çəkilən qonağın qarşısında təzim edir. Ümumiyyətlə Özbəkistanda qonaqpərvərlik ayrıca bir gələnəkdir, özəl ritualdır. Süfrə çox zəngindir, necə deyərlər, barmaq qoymağa yer yoxdur. Bolqarıstanlı rəssam Mate zarafatla deyir: “iki gündə o qədər yemişəm, artıq əyilib ayaqqabımın ipini bağlaya bilmirəm.”

Az qala smalyakı unutmuşdum. Smalyak özbəklərdə səmənidən hazırlanan halvanın adıdır. “Novruz”da smalyak bişirmək özü də bir ritualdır. Qonum-qonşu yığışır, iri tiyanlarda smalyak bişirir, növbə ilə qarışdırırlar. 24 saata hazır olan bu yeməyin özəlliyi odur ki, şəkər tozu və ya digər şirinləşdirici dad vurulmadan bal dadı verir.

Ertəsi gün Namanqan şəhərinin başqa bir məktəbində şərəfimizə törən hazırlanıb. Yenə gözəl musiqilər, rəqslər və özbkcə şeirlərimiz şagirdlərin ifasında təqdim olunur.


Növbəti səfərimiz tarixin möcüzəsi olan Səmərqəndədir.

 


SƏMƏRQƏND
 


Daşkənddən Səmərqəndə sürət qatarı ilə gedirik. Yolqırağı ərazilər Namaqanda gördüyümüzdən fərqlidir. Daha çox boz çöllər, qumlu təpələr bir-birini əvəz edir. Mate Mateyev gördüklərini karandaşla cib dəftərçəsinə çəkir. Arada bizlərin əks olunduğu dostluq şarjalarını da göstərir. Qırğız Respublikasından gəlmiş özbək qızı Sahiba Şakirlə yanaşı əyləşmişik. Taleyindən danışır. 2013-cü ildə bölgələrində  baş vermiş bir münaqişə zamanı iki qardaşını itirib. Rusiyada yaşayan  qardaşı isə anasını oraya aparıb. Oğul itirən ana artıq Oş şəhərinə dönmək istəmir. Sahiba isə əksinə, Oşda qalıb orada insan hüquqlarını savunmaqla, üzüntülərin çözümüylə uğraşır.

Mən özüm milli münaqişə zamanı, daha doğrusu, Ermənistanın öz havadarlarının hərbi-siyasi dəstəyi ilə Azərbaycan torpaqlarını işğalı sonucunda doğma yurd-yuvamı itirdiyimi deyirəm. Bu mövzuda yazdığım “Qıfıl” şeirimi söyləyirəm, kövrəlir. Sanki tale oxşarlığı bizi doğmalaşdırır. Sahiba “...Abilərimi itirdim, Özbəkistanda bir Azərbaycanlı abi buldum” deyir və o andan etibarən məni “abi”  deyə çağırır...

Səmərqənddə bizi Özbəkistanın ünlü rəssamı Əhməd Umarov qarşılayır.

Öncə şəhər qırağındakı “İmam Buxra” türbəsini ziyarət edirik. Bu tarixi abidə özünün zəngin memarlıq ornomentləri ilə diqqəti cəlb edir. Naxışların sehrinə düşürsən. Axşam Əhməd Umarovun evində məclis düzənlənir. Rəssamın evi də bir sənət əsəridir. Geniş salonda divarlardan özünün çəkdiyi əsərlər asılıb. Həm gələnəkçi, həm də, çağdaş və sürrealist üslubda çəkilmiş bu əsərlər adamı düşüncələr aləminə qərq edir. Burada bir neçə səmərqəndli şairlə də tanış oluruq. Kərim Turamuradın söylədiyi qoşmanı çətinlik çəkmədən anlayıram və bir neçə dəqiqənin içərisində Azərbaycan türkcəsinə çevirirəm. Biz azdan məclisə tarzən gəlir. Gözəl özbək musiqiləri, Bolqarıstanlı Katya Sotilovanın və Xristina Petrovanın rəqsləri xoş ovqat yaradır.

Ertəsi gün Səmərqəndi gəzirik. Uşaqlıqdan görmək istədiyim bu şəhərin sirli-sehirli məqamları (hadisələri!) məni ovsunlayır. XIV-XV yüzillərə aid tarixi abidələr öz orjinallığını qoruyub saxlayıb. Əmir Teymur məqbərəsi çox əzəmətlədir. Gümbəzin içi xalis qızılla işlənib. Dünyanın ən böyük və qədim dini təhsil ocağı da bu şəhərdədir. Özbəkistanın ən qədim yüksəkqatlı binası da diqqətimi çəkir. XIV yüüzilə aid olan bu bina 7-8 qatdan oluşur. Qədim kağız fabriki isə daha ilgincdir. Burada kustar üsulla istehsal olunan kağızların ömrü çağdaş kağızlardan bir neçə yüz il çoxdur. Hindistanlı xanım şair Sarita bu kağızlardan imzalayaraq yadigar qalsın deyə hər birimizə ayrı-ayrılıqda hədiyyə edir.


Sırada isə... tarixin özü və sözü olan Xivə bizi gözləyir.

 

XİVƏ 


Daşkənddən Xivəyə uçaqla 2 saata çatdıq. Orada bizi şairlər Bəhram Rozimuhammad və Səyyarə Salayeva gözləyirdi. Bəhram Rozumuhammad Özbəkistanın tanınmış şairdir. Onu özbək poeziyasında modernizmin banisi də adlandırmaq olar. Hələ 70-80-ci illərdə yazdığı şeirlərlə dövrünün şairlərindən fərqlənə bilib. Uzun zaman Daşkənddə yaşayıb-yaradıb. Ömrünün ahıl çağlarında isə doğma el-obasına qayıdıb.

Xivə Xarəzm vilayətində yerləşən qədim bir şəhərdir. Burda çox fərqli ovqata köklənirəm. Səmərqənddə tarixə bu gündən baxırdım, sanki əlimi gözümün üstünə qoyub uzaqları seyr edirdim. Xivəda isə tarixin içinə düşmüşəm, yüzillərin o tayına səfər etmişəm, XIV yüzildəyəm... Hava da çox soyuqdur, əynimdə nazik gödkçə olmasına baxmayaraq üşüdüyümün fərqində deyiləm. “İçan Qala”nı ( -“İçəri şəhər”i) Bəhram Rozumuhammadın, Səyyarə Salayevanın müşaiyəti ilə dolanırıq. Daha çox diqqətimi cəlb edən Pəhləvan Mahmud türbəsidir. Pəhləvan Mahmud qoluzorlu, igid bir adam olub, eyni zamanda dövrünün sufi şairi kimi tanınıb. Həm pəhləvanlığın, həm sufiliyin, həm də şairliyin bir adamda cəmləşməsi məni təəccübləndirir...

Axşam Səyyarə Salayevanın evində qonaq oluruq. Bizləri Səyyarə xanımın oğlu Munis, qızı Fəridə və gəlini qarşılayır. Burada qarşılanma tamam fərqlidir. Evin təzə gəlini əllərini dizlərinə toxunduraraq qəribə şəkildə təzim edir. Burada da bir-birimizin şeirlərini öz dillərimizə çeviririk, zəngin Xarəzm süfrəsinə və könül süfrəsinə qonaq oluruq.


Sonuncu iki günüsə Daşkənd ədəbi-mədəni mühiti ilə tanış olmalıyıq...

 


DAŞKƏND
 


Özbəkistan Milli Kitabxanasında bizi jurnalistlər, yazıçılar qarşılayır. Səfərimiz barədə mətbuat nümayəndələrinə məlumat veririk. Milli Kitabxananın binası yeni inşa olunmuş əzəmətli bir memarlıq örnəyidir. Həm tarixi, həm  çağdaş memarlığın əlamətlərini özündə birləşdirib.

Şəhər turu başlayır. Daşkənd çağdaş şəhərdir. 1966-cı ildə baş verən güclü zəlzələdən sonra yenidən qurulub, küçələr, prospektlər geniş və təmizdir. Zövqlə əkilmiş çiçəklər, yaşıllıq göz oxşayır. Layhəmizə Türkiyədən qatılmış (digər tədbirlərə gecikmiş) Nihad Özdalla da Daşkənddə tanış oluruq. Nihad ilk baxışdan təkəbbürlü görünsə də, istedadlı gəncdir. Özü demişkən, onun şeirləri şeirdə bir ekspermentdir.

Axşam Özbəkistanın tanınmış xanım şairi, ölkənin bir çox ədəbi ödüllərini almış Xasiyyət Rüstəmin bağ evinə yollanırıq. Xasiyyət xanım ölkəsinin ən ünlü ədəbiyyat qəzetlərindən birinin – “Kitab dünyası”nın baş redaktorudur. Xasiyyət Rüstəmin bağ evi Daşkənd yaxınlığında, səfalı bir yerdə, yazıçılar məhəlləsində yerləşir. Burada ölkənin ünlü şair və yazıçılarına bağ evi tikmək üçün dövlət tərəfindən torpaq sahəsi ayırılıb. Küçə başdan-başa qələm adamlarının yüksək zövqlə inşa olunmuş villaları ilə əhatə olunub. Bu evdə də özbək süfrəsinin Daşkəndə özəl təamlarına qonaq oluruq. Burada məni bir sürpriz də gözləyirmiş. Xasiyyət xanım “Kitab dünyası” qəzetinin yeni sayını gətirir. Şeirlərim və qısa özkeçmişim qəzetdə dərc olunub (orada düşmən işğalı nəticəsində doğma yurd-yuvamı itirdiyim də yazılıb)...

Ertəsi gün “Kitab dünyası” qəzetinin yeni redaksiyasının açılışında iştirak edirik. Qırmızı lenti hamımızdan yaşlı olan Mate Mateyev kəsir. Oxucular və yazarlar redaksiyaya toplaşır. Müxtəlif dillərdə oxunan fərqli üslub, fərqli mövzulu şeirlərlə məclis başlayır. Qəzetin oxucuları, yazarlar özbəkcəyə çevrilmiş şeirlərimdən təsirləndiklərini gizlətmir. Özəlliklə “Qıfıl” şeiri hamını mütəəssir edir...

Beləcə Özbəkistana ilk səfərimin son anları özünü çatdırır. Nüsrət Kəsəmənli demişkən:

-Bu da sonuncu gün, sonuncu vida,

Bu da ayrılığın sonuncu tini...

 

Və sonuncu tin Daşkənd Hava Limandır.

 

Elşən ƏZİM

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Canəli Əkbərov xəstəxanada 27 İyun 2019, 00:58 Vyanada güclü partlayış: 10 nəfər yaralandı 27 İyun 2019, 00:47 7 nəfər ölümdən son anda qurtuldu 27 İyun 2019, 00:31 Şəhid hərbçilərin övladları üçün robotiks təşkil olundu - FOTOLAR 27 İyun 2019, 00:14 “Türkiyə Rusiya istehsalı S-400 alarsa...” - Pentaqon 26 İyun 2019, 23:51 Rusiyanın AŞPA-da səsvermə hüququ bərpa edilib 26 İyun 2019, 23:32 Şıxovda gənc qız boğuldu 26 İyun 2019, 23:15 Dünya son 1500 ilin ən isti yayını yaşayır 26 İyun 2019, 23:01 AŞPA-da Azərbaycanda yeni çağırışlardan danışıldı 26 İyun 2019, 22:44 Avropa Şurasına  yeni baş katib seçildi - FOTO 26 İyun 2019, 22:25 Putin İnquşetiyaya yeni rəhbər təyin etdi 26 İyun 2019, 22:16 Cəmaləddin Məhəmmədov bürünc medal qazandı 26 İyun 2019, 21:58 İran uranın zənginləşdirilməsini sürətləndirir 26 İyun 2019, 21:46 Azərbaycana  avtomobil idxalı artıb 26 İyun 2019, 21:29 Gömrük postu yaxınlığındakı avtomobil dayanacağı yandı 26 İyun 2019, 21:11 Bakıda yaşayış binası yandı: 15 sakin təxliyyə edildi 26 İyun 2019, 20:53 Tbilisidə  aksiyalar yenidən başladı 26 İyun 2019, 20:38 Rektor tələbələrə daha 10 tövsiyə verdi  26 İyun 2019, 20:36 Azərbaycan II Avropa Oyunlarında ilk qızıl medalını qazandı 26 İyun 2019, 20:19 İlham Əliyev: “Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bərpa edəcək” 26 İyun 2019, 20:03 İlham Əliyev Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseydə - YENİLƏNİB 26 İyun 2019, 20:00 Elçibəyin müşaviri vəfat edib 26 İyun 2019, 19:41 Eks-nazir Ziya Məmmədov “Feysbuk”da - FOTOLAR 26 İyun 2019, 19:35 Gürcü larisi ucuzlaşmaqda davam edir 26 İyun 2019, 19:15 Çin Rusiya neftini almaqdan imtina etdi 26 İyun 2019, 19:04 Lənkəran çayında boğulan gəncin meyiti tapılıb 26 İyun 2019, 18:59 Daha bir erməni əsgər öldü 26 İyun 2019, 18:52 Bakı sakinindən “Makarov” markalı tapança götürülüb 26 İyun 2019, 18:44 Azərbaycan boksçusu “Minsk-2019”un yarımfinalında 26 İyun 2019, 18:37 Avarçəkənimiz II Avropa oyunlarının yarımfinalına çıxdı 26 İyun 2019, 18:27 NATO mənzil-qərargahında Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Günü qeyd edildi 26 İyun 2019, 17:40 Prezident Vəfa Zeynalovaya ev hədiyyə etdi 26 İyun 2019, 16:24 Rəsmi Moskva ABŞ-la İran arasında müharibə başlaya biləcəyini anons etdi 26 İyun 2019, 16:10 “Azərbaycan Ordusu öz sözünü deyəcək, o gün uzaqda deyil” - Deputat Kamilə Əliyeva 26 İyun 2019, 15:50 Bakı bulvarının SOYĞUNÇULARI - Onlardan turistlər də narazıdır! 26 İyun 2019, 15:43