Arxiv
27 Sentyabr 2019, 09:32 | ƏDƏBİYYAT
Niyə “sürücü” əvəzinə “şofer”, “dayanacaq” əvəzinə “astanovka” deyirik?

Müasir Azərbaycan ədəbi dilində işlənən sözlərin bir qismi alınma sözlərdir. Bu sözlər müəyyən tarixi faktorlar, məkan və zaman münasibəti ilə əlaqədar müxtəlif dillərdən alınıb. Belə sözlər öz tarixiliyi etibarilə Qafqaz dillərindən, ərəb, fars, rus dilləri vasitəsi ilə dilimizə keçib.

 

Alınma sözlərin çoxluğu dildə bəzən ağırlıq da yaradır. Bəzən alınma sözlərin dildə olan ağırlığını onların alınma sinonimləri də yaradır. Məsələn, "vertolyot" sözünə sinonim kimi "helikopter" ifadəsi, "maşın" sözünə "avtomobil" və s. dilə ağırlıq gətirir. Ümumiyyətlə, dilimizdəki alınma sözlərə milli mənşəli sinonim tapılırmı? Məsələn, son 10 ildə nə qədər milli mənşəli söz yaradılıb?

 

Mövzuyla bağlı AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun "Terminologiya" şöbəsinin müdiri və AMEA Rəyasət Heyəti yanında Terminologiya Komissiyasının sədr müavini Sayalı Sadıqova Modern.az-a açıqlama verib.

 

“Birinci onu qeyd edim ki, dil öz daxili imkanları hesabına zənginləşir. Əgər söz yaradıcılığı prosesi baş vermirsə, o dil məhvə doğru gedir. Azərbaycan dili nəinki son 10 ildə, tarix boyu öz imkanları hesabına yeni sözlər yaradıb və bu sözlərin hesabına inkişaf edib. Çünki Azərbaycan dili iltisaqi dillər qrupuna daxildir və dilimizdə sonsuz lüğəvi şəkilçilər var. Bu şəkilçilərin sözlərə artırılması ilə yeni sözlər yaranıb. Buna təkcə məişətdə istifadə olunan sözlər deyil, elm və texnikanın inkişafı ilə əlaqədar yeni yaranan sözlər də daxildir. Lakin alınma sözlərin işlənməsi təbii prosesdir. Ölkədə inkişaf, qloballaşma gedirsə, təbii ki, bu qloballaşmayla bağlı biz o terminləri işlətməliyik. Bu, təkcə ümumişlək sözlərə aid deyil. Alınmaların çoxu elmin, texnikanın, mədəniyyətin inkişafı ilə yaranır. Əgər bu gün kompüterin inkişafı bütün dünyada diqqəti cəlb edirsə və kompüter leksikası yaranırsa, əlbəttə, kompüter harada yaranıbsa, həmin ölkənin sözləri alınma söz kimi dilimizə keçir. Məsələn, kompüter, sayt, internet,  informasiya kimi sözlər alınma sözlərdir. İnformasiya ilə bağlı bizdə lüğət tərtib olunub, həmin lüğətdə 5200 söz öz əksini tapıb. Ancaq onun 3800-ü dilin daxili imkanları hesabına yaranan sözlərdir, müəyyən bir hissəsi də alınmadır.


Sayalı Sadıqova bildirib ki, dilə o zaman ağırlıq gəlir ki, qarşılığı olan sözlərin alınmasını işlədirik.

 

“Məsələn, məişətdə “sürücü” əvəzinə “şofer”, “dayanacaq” əvəzinə “astanovka” sözləri işlədilir. Təbii ki, zəruri alınma sözlər var ki, onlar işlənməlidir. Lakin  “soyuducu” sözüylə “xaladelnik” sözünü yanaşı işlədirik. Əlbəttə, bunlar dili korlayır.

Mən tək informasiyayla bağlı yaranan sözlərdən danışdım. Aviasiyayla bağlı yaranan terminlər lüğətində 20 mindən çox söz var. Lakin statistik məlumata görə, o 20 min sözü hesablasan, 60-70 %-i dilin daxili imkanları hesabına yaranan sözlərdir. Alınma sözlərin qarşılığını yaratmaq mümkün olursa, o sözlər yaranır. Məsələn, son dönəmlərdə “aşkarlanma”, “yenidənqurma”, “yetərsay” və daha minlərlə yeni söz yaranıb”.

 

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
İlham Əliyev rusiyalı naziri qəbul edib - YENİLƏNİB - FOTO 9 Dekabr 2019, 14:26 Dünyanın ən gənc baş naziri seçildi - FOTO 9 Dekabr 2019, 14:10 Vulkan püskürdü, 5 nəfər öldü 9 Dekabr 2019, 14:00 Azərbaycanda çalışan miqrantlar - fəhlələr, “importnu dayələr”, türk aqronomlar...  9 Dekabr 2019, 13:54 Dövlət Komitəsinin sədrindən qadınlara ÇAĞIRIŞ 9 Dekabr 2019, 13:52 Daha bir əcnəbi nümayəndə heyəti Qarabağa qanunsuz səfər etdi 9 Dekabr 2019, 13:51 Atası ilə ögey anası tərəfindən döyülən uşaqlarla bağlı - Rəsmi açıqlama 9 Dekabr 2019, 13:43 Azərbaycanlıların Koordinasiya Şurasının koordinatoru danışdı: Avropa İnstitutları, Avropa parlamenti, yerli qurumlar... 9 Dekabr 2019, 13:39 Dünya siyasətinin məşhur homoseksualları – SİYAHI+FOTOLAR 9 Dekabr 2019, 13:38 Ağstafada tank əleyhinə mina tapılıb   9 Dekabr 2019, 13:27 "Qızım İlkinin evində öldü" - Atası DANIŞDI 9 Dekabr 2019, 13:20 Sidikdə qanın görülməsi çox ciddi xəstəliklərə işarət edir - HƏKİM 9 Dekabr 2019, 13:12 Sabah bu ərazilər işıqsız qalacaq - "Azərişıq"dən XƏBƏRDARLIQ 9 Dekabr 2019, 13:05 Sabah da yağış yağacaq   9 Dekabr 2019, 13:01 Ali məktəb imtahanları ilə bağlı rektorlara göstəriş - Nazir əmr imzaladı 9 Dekabr 2019, 12:56 Putin Zelenski ilə nələri müzakirə edəcək? 9 Dekabr 2019, 12:55 Ermənilər Azərbaycanla sərhəddə doğulan hər körpəyə 1000 dollar ödəyəcək 9 Dekabr 2019, 12:48 Azərbaycan Kommunist Partiyasında QALMAQAL? - Sədr: “Bu bir oyundur” 9 Dekabr 2019, 12:44 Bələdiyyə üzvlüyünə qadın namizədlərlə görüş keçirilib - FOTO  9 Dekabr 2019, 12:27 Bakının yeni Baş Planının bəzi detalları açıqlandı 9 Dekabr 2019, 12:20 BAXCP növbədənkənar parlament seçkilərində iştirak edəcək 9 Dekabr 2019, 12:13 “Keşlə” klubundan bacısı intihar edən futbolçu ilə bağlı AÇIQLAMA 9 Dekabr 2019, 12:09 V çağırışın fəal deputatlarının siyahısı: Mərhum Yevda Abramov qalib seçildi 9 Dekabr 2019, 12:07 Günəş tutulacaq - Bakıdan izləmək mümkün olacaq 9 Dekabr 2019, 12:01 Niyazi Bayramov sakinlərin problemləri ilə yerində maraqlanıb - FOTO 9 Dekabr 2019, 11:56 Təhsil naziri: “Gələn ildən ali məktəblərə qəbul yeni təsnifat əsasında aparılacaq 9 Dekabr 2019, 11:56 Riqada bir gün - FOTO 9 Dekabr 2019, 11:47 Xırdalanda yaşayış evində partlayış: ev sahibi ağır yaralanıb   9 Dekabr 2019, 11:43 Azərbaycanda Fəal Yaşlanma İndeksi hazırlanacaq 9 Dekabr 2019, 11:35 “20 Yanvar”ın 30 illiyi necə qeyd olunacaq? 9 Dekabr 2019, 11:34 Dəm qazı ölümləri ilə bağlı cinayət işi açıldı 9 Dekabr 2019, 11:30 “Onlar bu cür xəstə təfəkkürlə çox da uzağa gedə bilməyəcəklər” - Deputat 9 Dekabr 2019, 11:21 SƏLİS-lə bağlı ATƏT PA-nın prezidentinə müraciət edildi 9 Dekabr 2019, 11:16 Vaxtından əvvəl və bağırsağı çöldə doğulan körpəni ATU həkimləri sağaltdı    9 Dekabr 2019, 11:12 Faktiki hava AÇIQLANDI 9 Dekabr 2019, 11:07