Arxiv
27 Sentyabr 2019, 09:32 | ƏDƏBİYYAT
Niyə “sürücü” əvəzinə “şofer”, “dayanacaq” əvəzinə “astanovka” deyirik?

Müasir Azərbaycan ədəbi dilində işlənən sözlərin bir qismi alınma sözlərdir. Bu sözlər müəyyən tarixi faktorlar, məkan və zaman münasibəti ilə əlaqədar müxtəlif dillərdən alınıb. Belə sözlər öz tarixiliyi etibarilə Qafqaz dillərindən, ərəb, fars, rus dilləri vasitəsi ilə dilimizə keçib.

 

Alınma sözlərin çoxluğu dildə bəzən ağırlıq da yaradır. Bəzən alınma sözlərin dildə olan ağırlığını onların alınma sinonimləri də yaradır. Məsələn, "vertolyot" sözünə sinonim kimi "helikopter" ifadəsi, "maşın" sözünə "avtomobil" və s. dilə ağırlıq gətirir. Ümumiyyətlə, dilimizdəki alınma sözlərə milli mənşəli sinonim tapılırmı? Məsələn, son 10 ildə nə qədər milli mənşəli söz yaradılıb?

 

Mövzuyla bağlı AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun "Terminologiya" şöbəsinin müdiri və AMEA Rəyasət Heyəti yanında Terminologiya Komissiyasının sədr müavini Sayalı Sadıqova Modern.az-a açıqlama verib.

 

“Birinci onu qeyd edim ki, dil öz daxili imkanları hesabına zənginləşir. Əgər söz yaradıcılığı prosesi baş vermirsə, o dil məhvə doğru gedir. Azərbaycan dili nəinki son 10 ildə, tarix boyu öz imkanları hesabına yeni sözlər yaradıb və bu sözlərin hesabına inkişaf edib. Çünki Azərbaycan dili iltisaqi dillər qrupuna daxildir və dilimizdə sonsuz lüğəvi şəkilçilər var. Bu şəkilçilərin sözlərə artırılması ilə yeni sözlər yaranıb. Buna təkcə məişətdə istifadə olunan sözlər deyil, elm və texnikanın inkişafı ilə əlaqədar yeni yaranan sözlər də daxildir. Lakin alınma sözlərin işlənməsi təbii prosesdir. Ölkədə inkişaf, qloballaşma gedirsə, təbii ki, bu qloballaşmayla bağlı biz o terminləri işlətməliyik. Bu, təkcə ümumişlək sözlərə aid deyil. Alınmaların çoxu elmin, texnikanın, mədəniyyətin inkişafı ilə yaranır. Əgər bu gün kompüterin inkişafı bütün dünyada diqqəti cəlb edirsə və kompüter leksikası yaranırsa, əlbəttə, kompüter harada yaranıbsa, həmin ölkənin sözləri alınma söz kimi dilimizə keçir. Məsələn, kompüter, sayt, internet,  informasiya kimi sözlər alınma sözlərdir. İnformasiya ilə bağlı bizdə lüğət tərtib olunub, həmin lüğətdə 5200 söz öz əksini tapıb. Ancaq onun 3800-ü dilin daxili imkanları hesabına yaranan sözlərdir, müəyyən bir hissəsi də alınmadır.


Sayalı Sadıqova bildirib ki, dilə o zaman ağırlıq gəlir ki, qarşılığı olan sözlərin alınmasını işlədirik.

 

“Məsələn, məişətdə “sürücü” əvəzinə “şofer”, “dayanacaq” əvəzinə “astanovka” sözləri işlədilir. Təbii ki, zəruri alınma sözlər var ki, onlar işlənməlidir. Lakin  “soyuducu” sözüylə “xaladelnik” sözünü yanaşı işlədirik. Əlbəttə, bunlar dili korlayır.

Mən tək informasiyayla bağlı yaranan sözlərdən danışdım. Aviasiyayla bağlı yaranan terminlər lüğətində 20 mindən çox söz var. Lakin statistik məlumata görə, o 20 min sözü hesablasan, 60-70 %-i dilin daxili imkanları hesabına yaranan sözlərdir. Alınma sözlərin qarşılığını yaratmaq mümkün olursa, o sözlər yaranır. Məsələn, son dönəmlərdə “aşkarlanma”, “yenidənqurma”, “yetərsay” və daha minlərlə yeni söz yaranıb”.

 

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Yeni ailə quran gənc qadın ata evində özünü asdı 28 Yanvar 2020, 00:57 Koronavirus Avropanı təşvişə salıb 28 Yanvar 2020, 00:44 Üç gün sonra bu telefonlarda "WhatsApp" işləməyəcək 28 Yanvar 2020, 00:28 Virus səbəbindən Olimpiya Təsnifat Turnirinin yeri dəyişdirilib 28 Yanvar 2020, 00:12 Səbuhi  Səmədov Gəncədə seçicilərlə görüşdü - FOTO 27 Yanvar 2020, 23:46 Elazığda yenidən  güclü  zəlzələ 27 Yanvar 2020, 23:24 “Prokuror, kasıb adamdır, imkanı yoxdur” - Rəşad Məcid Aqil Abbasdan yazdı 27 Yanvar 2020, 23:11 Çavuşoğlu Lavrovla Suriya məsələsini müzakirə etdi 27 Yanvar 2020, 22:51 Kəşfiyyat Xidmətinin rəhbəri istefa verdi 27 Yanvar 2020, 22:36 Hicran Hüseynova aztəminatlı ailələri ziyarət edib - FOTOLAR 27 Yanvar 2020, 22:17 Şəmkirdəki qəzada 3 nəfər ölüb 27 Yanvar 2020, 21:59 "Heç bir ölkə İranın bu qədər davam gətirəcəyini düşünmürdü" - Ruhani 27 Yanvar 2020, 21:43 Türkiyədə 12 nəfər koronavirus təhlükəsi ilə xəstəxanaya yerləşdirildi 27 Yanvar 2020, 21:25 Qaxda 4 yaşlı uşaq dərmandan zəhərlənib 27 Yanvar 2020, 21:11 Azay Quliyev 7-ci mikrorayonda seçicilərlə görüşdü - FOTOLAR 27 Yanvar 2020, 20:58 İranda daha bir zəlzələ baş verib 27 Yanvar 2020, 20:44 “Azərbaycan şirkəti nefti istənilən yerə tədarük edə bilər” - Prezident İlham Əliyev 27 Yanvar 2020, 20:35 "Avropa Şurasının gələcəyi barədə düşünmək lazımdır" - Səməd Seyidov 27 Yanvar 2020, 20:23 Akademikin seçicilərlə silsilə görüşləri davam edir - FOTOLAR 27 Yanvar 2020, 20:07 Bu bələdiyyələrin vəzifəli şəxsləri məhkəməyə verildi 27 Yanvar 2020, 20:05 Zamin Salayevə işgəncə verilməsi barədə məlumatlar əsassızdır - RƏSMİ 27 Yanvar 2020, 20:00 “Taliban” təyyarənin vurulmasına görə məsuliyyəti üzərinə götürüb 27 Yanvar 2020, 19:50 Vüqar Bayramov: “Sizin səsiniz mənim məsuliyyətimdir” 27 Yanvar 2020, 19:45 Qarabağ qazisi Elmar Musayevlə bağlı qazilərə müraciət etdi - VİDEO 27 Yanvar 2020, 19:28 Bakı metrosunda sərnişin özünü qatarın altına atdı -VİDEO 27 Yanvar 2020, 19:18 Ərdoğan Ukraynaya gedir 27 Yanvar 2020, 19:05 Bakı-Novorossiysk kəməri ilə bu il neft nəqli həyata keçirilməyib 27 Yanvar 2020, 18:53 İcra hakimiyyətində vətəndaşların müraciəti təhlil edildi 27 Yanvar 2020, 18:46 İqbal Məmmədov Nücü, Kirəvud və Əliabad kəndlərində seçicilərlə görüşüb - FOTO 27 Yanvar 2020, 18:41 Füzulinin bu kəndlərinin seçicisi Vüqar Bayramova güvənir - FOTOLAR 27 Yanvar 2020, 18:38 Hacıqabulda ana doğuşdan sonra ölüb 27 Yanvar 2020, 18:33 Ceyhun Məmmədov Cəbrayıllı seçicilərlə görüşdü - Fotolar 27 Yanvar 2020, 18:29 İstanbulda 30 nəfər FETÖ üzvü saxlanılıb 27 Yanvar 2020, 18:25 Cavanşir Paşazadənin seçiciləri ilə səmimi görüşləri – Fotolar 27 Yanvar 2020, 18:20 İranda güclü zəlzələ olub 27 Yanvar 2020, 18:17
SORĞU Yeni parlamentdə kimlər olsun?