Arxiv
27 Sentyabr 2019, 09:32 | ƏDƏBİYYAT
Niyə “sürücü” əvəzinə “şofer”, “dayanacaq” əvəzinə “astanovka” deyirik?

Müasir Azərbaycan ədəbi dilində işlənən sözlərin bir qismi alınma sözlərdir. Bu sözlər müəyyən tarixi faktorlar, məkan və zaman münasibəti ilə əlaqədar müxtəlif dillərdən alınıb. Belə sözlər öz tarixiliyi etibarilə Qafqaz dillərindən, ərəb, fars, rus dilləri vasitəsi ilə dilimizə keçib.

 

Alınma sözlərin çoxluğu dildə bəzən ağırlıq da yaradır. Bəzən alınma sözlərin dildə olan ağırlığını onların alınma sinonimləri də yaradır. Məsələn, "vertolyot" sözünə sinonim kimi "helikopter" ifadəsi, "maşın" sözünə "avtomobil" və s. dilə ağırlıq gətirir. Ümumiyyətlə, dilimizdəki alınma sözlərə milli mənşəli sinonim tapılırmı? Məsələn, son 10 ildə nə qədər milli mənşəli söz yaradılıb?

 

Mövzuyla bağlı AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun "Terminologiya" şöbəsinin müdiri və AMEA Rəyasət Heyəti yanında Terminologiya Komissiyasının sədr müavini Sayalı Sadıqova Modern.az-a açıqlama verib.

 

“Birinci onu qeyd edim ki, dil öz daxili imkanları hesabına zənginləşir. Əgər söz yaradıcılığı prosesi baş vermirsə, o dil məhvə doğru gedir. Azərbaycan dili nəinki son 10 ildə, tarix boyu öz imkanları hesabına yeni sözlər yaradıb və bu sözlərin hesabına inkişaf edib. Çünki Azərbaycan dili iltisaqi dillər qrupuna daxildir və dilimizdə sonsuz lüğəvi şəkilçilər var. Bu şəkilçilərin sözlərə artırılması ilə yeni sözlər yaranıb. Buna təkcə məişətdə istifadə olunan sözlər deyil, elm və texnikanın inkişafı ilə əlaqədar yeni yaranan sözlər də daxildir. Lakin alınma sözlərin işlənməsi təbii prosesdir. Ölkədə inkişaf, qloballaşma gedirsə, təbii ki, bu qloballaşmayla bağlı biz o terminləri işlətməliyik. Bu, təkcə ümumişlək sözlərə aid deyil. Alınmaların çoxu elmin, texnikanın, mədəniyyətin inkişafı ilə yaranır. Əgər bu gün kompüterin inkişafı bütün dünyada diqqəti cəlb edirsə və kompüter leksikası yaranırsa, əlbəttə, kompüter harada yaranıbsa, həmin ölkənin sözləri alınma söz kimi dilimizə keçir. Məsələn, kompüter, sayt, internet,  informasiya kimi sözlər alınma sözlərdir. İnformasiya ilə bağlı bizdə lüğət tərtib olunub, həmin lüğətdə 5200 söz öz əksini tapıb. Ancaq onun 3800-ü dilin daxili imkanları hesabına yaranan sözlərdir, müəyyən bir hissəsi də alınmadır.


Sayalı Sadıqova bildirib ki, dilə o zaman ağırlıq gəlir ki, qarşılığı olan sözlərin alınmasını işlədirik.

 

“Məsələn, məişətdə “sürücü” əvəzinə “şofer”, “dayanacaq” əvəzinə “astanovka” sözləri işlədilir. Təbii ki, zəruri alınma sözlər var ki, onlar işlənməlidir. Lakin  “soyuducu” sözüylə “xaladelnik” sözünü yanaşı işlədirik. Əlbəttə, bunlar dili korlayır.

Mən tək informasiyayla bağlı yaranan sözlərdən danışdım. Aviasiyayla bağlı yaranan terminlər lüğətində 20 mindən çox söz var. Lakin statistik məlumata görə, o 20 min sözü hesablasan, 60-70 %-i dilin daxili imkanları hesabına yaranan sözlərdir. Alınma sözlərin qarşılığını yaratmaq mümkün olursa, o sözlər yaranır. Məsələn, son dönəmlərdə “aşkarlanma”, “yenidənqurma”, “yetərsay” və daha minlərlə yeni söz yaranıb”.

 

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Prezident küçələrdən siqaret kötükləri topladı 20 Sentyabr 2020, 00:59 İsveçrə ATƏT-in sədrliyi postuna namizəd irəli sürməyib 20 Sentyabr 2020, 00:43 Trampa qarşı qəsdin qarşısı alındı 20 Sentyabr 2020, 00:26 “Əsrin müqaviləsi”nin 26 ili tamamlandı 20 Sentyabr 2020, 00:09 Qubada polis postu quruldu 19 Sentyabr 2020, 23:58 6 futbol hakimi koronavirusa yoluxdu 19 Sentyabr 2020, 23:42 Əfqanıstanda terror: 1 ölü, 5 yaralı 19 Sentyabr 2020, 23:31 Bakıda kürəkən qaynanasını avtomobillə vurdu 19 Sentyabr 2020, 23:17 Bombardmançı təyyarə dünya rekordu qırdı 19 Sentyabr 2020, 23:03 Bu ölkədə koronavirusa yoluxanların sayı 390 358 nəfərə çatıb 19 Sentyabr 2020, 22:47 FETÖ ilə əməkdaşlıqda şübhəli bilinənlər saxlanıldı 19 Sentyabr 2020, 22:33 “Sumqayıt” lider oldu 19 Sentyabr 2020, 22:17 Amur çayı daşdı: balıqlar şəhərdə üzür – VİDEO 19 Sentyabr 2020, 22:01 Gəncədə gənc oğlan bıçaqlanıb 19 Sentyabr 2020, 21:44 BDU professorun universitetə buraxılmamasının SƏBƏBİNİ AÇIQLADI 19 Sentyabr 2020, 21:30 Türkiyədə koronavirusdan sağalanların sayı 266 117-yə çatıb  19 Sentyabr 2020, 21:17 Mahir Abbaszadə seçicilərlə növbəti videoqəbul keçirib 19 Sentyabr 2020, 20:58 “Bu işğalçı dövlətin növbəti məkrli oyunlara hazırlaşdığının bariz nümunəsidir” - Tural Gəncəliyev 19 Sentyabr 2020, 20:45 Qərbi Kaspi Universitetinin tələbələri Virtual Tələbə Uğur Forumuna qatılıb 19 Sentyabr 2020, 20:31 “Biz mütləq öz torpaqlarımıza qayıdacağıq” - İlham Əliyev 19 Sentyabr 2020, 20:18 Yol qəzası mərkəzi prospektdə tıxac yaratdı 19 Sentyabr 2020, 20:01 Nazirlikdən intihar edən müəllimə başsağlığı: “Qeyri-dəqiq məlumatların təqdimatı təəssüf doğurur” 19 Sentyabr 2020, 19:36 Xuraman Şuşalı 100 min xərclədiyi evini satışa çıxardı - VİDEO 19 Sentyabr 2020, 19:25 BDU-nun professorunu iş yerinə buraxmadılar - SƏBƏB 19 Sentyabr 2020, 19:11 Tofiq Yaqublu ilə bağlı qərar müxalifət üçün testdir - Azay Quliyev 19 Sentyabr 2020, 19:03 Prezident Qarabağ barədə DANIŞDI: “Xalq bilməlidir nələr baş verir” 19 Sentyabr 2020, 18:28 Azərbaycanda reanimasiyada olan COVİD-19 xəstələrinin sayı açıqlandı 19 Sentyabr 2020, 18:20 Naqif Həmzəyev: “Əsrin müqaviləsi”nin uğurlu icrası Azərbaycanın gücünə güc qatır" 19 Sentyabr 2020, 18:12 Konstitusiya referendumuna ehtiyac varmı… – Partiya liderlərindən MÜNASİBƏT 19 Sentyabr 2020, 18:03 Sumqayıtın yanından keçəndə hər kəs pəncərəni bağlayırdı ki….” – Ölkə başçısı 19 Sentyabr 2020, 17:52 1 həftəyə 13 milyard dollar QAZANDI 19 Sentyabr 2020, 17:40 İlham Əliyev: Bu gün Azərbaycan bütün reytinqlərdə ən qabaqcıl yerlərdədir 19 Sentyabr 2020, 17:31 Prezident təməlqoyma mərasimində... - YENİLƏNİB 19 Sentyabr 2020, 17:24 Komitə sədri seçicilərlə onlayn görüş keçirdi - FOTO 19 Sentyabr 2020, 17:22 Gəncədə 22 yaşlı oğlan naməlum şəraitdə bıçaqlanıb 19 Sentyabr 2020, 17:13