Arxiv
30 Sentyabr 2019, 15:29 | ƏDƏBİYYAT
Mirzə Cəlil nəslinin davamçılarının sorağında

Abid Tahirli

 Azərbaycan elmi-ədəbi və ictimai fikrinin inkişafında müstəsna xidmətlər göstərmiş, səmərəli, çoxşaxəli  elmi axtarışları, fəal, fədakar ictimai fəaliyyəti  ilə humanitar və ictimai elmin inkişafına sanballı töhfələr vermiş görkəmli akademik İsa Həbibbəyli ilə tanışlığımızın tarixi, münasibətlərimizin təmənnasız,  təmiz təməli bu sanballı, sadə və səmimi insan haqqında gen-bol bəhs etməyə ciddi əsasdır və ümid edirəm ki, bu mövzuya qayıdacağıq. İndi isə böyük alimin bir elmi axtarışının qısa təsviri ilə kifayətlənəcəyəm. Bu axtarışların arxasından Vətən, millət aşiqi Mirzə Cəlil Məmmədquluzadə sevdalısı inadkar və istedadlı tədqiqatçının  bənzərsiz portreti boylanır, onun hiss, həyəcanları, nigarançılığı, narahatçılığı,  istədiyini tapmadığı zaman məyusluğu, kiçik tapıntısı  zamanı məsudluğu duyulur, ürək çırpıntıları eşidilir.

   
... Düz 30 il bundan əvvəlin- 1989-cu ilin- növbəti dəfə "dünyaların titrədiyi, aləmlərin mayallaq aşdığı, fələklərin bir- birinə qarışdığı, millətlərin yuxudan oyanıb gözlərini açdığı" dövrün   söhbətidir. Tarixin belə təlatümlü dövründə,  Vətənin bütövlüyünün, milli ruhun, milli dəyərlərin təhlükədə olduğu məqamlarda özünüdərkin  və milli ideyaların təbliğinə daha çox ehtiyac duyulduğu vaxtlarda  ölkədə gedən ictimai- siyasi, mədəni və elmi-ədəbi proseslərə əsl ziyalı və vətəndaş mövqeyindən yanaşmaq, bu proseslərdə fəal iştirak etmək  mənəvi zənginlik və böyük hünər tələb edirdi.  Məhz belə məsul və təlatümlü zamanda "vətən, vətən, vətən; dil, dil, dil; millət, millət, millət!.. Dəxi bu dairələrdən kənar bəni-növibəşər üçün nicat yolu yoxdur"- deyən böyük Cəlil Məmmədquluzadənin həyatını, fəaliyyətini, onun bənzərsiz kəlamlarını, vətəndaş harayını, tarixi əhəmiyyətini, çağdaş  və gələcək dövrlər üçün də aktuallığını  itirməyən dəyərli irsini yeni dövrün tələbləri baxımından  xatırlatmağı, yada salmağı, bu istiqamətdə araşdırmaları, onun coğrafiyasını, ideya arealını daha dərindən tədqiq etməyi qarşısına məqsəd qoyan İsa Həbibbəyli dövrün ən nüfuzlu orqanı- dünya Azərbaycanlılarının milli tərcümanına çevrilmiş  "Odlar yurdu" qəzetinə bir-birinin ardınca məqalələr göndərməyə başladı.

 

İstedadlı tədqiqatçı İsa Həbibbəyli qəzetin mart 1989-cu il tarixli 5-ci nömrəsində dərc etdirdiyi "Ənvəri kim tanıyır" adlı məqaləsində böyük ədib Cəlil Məmmədquluzadənin mənalı ömür yolunun, çoxcəhətli yaradıcılığının öyrənilməsi və təbliği sahəsində diqqətəlayiq işlər görüldüyünü, əsərlərinin dəfələrlə çap olunduğunu, haqqında monoqrafiyalar yazıldığını, film çəkildiyini, heykəlinin ucaldıldığını, xatirəsinin əbədiləşdirildiyini vurğulayır, eyni zamanda hələ  görüləsi işlərin də çox olduğunu qeyd edir. O, göstərir ki, ədibin həyat və yaradıcılığının hərtərəfli, daha dərindən, günün tələbləri səviyyəsində araşdırılmasında elm, ədəbiyyat və incəsənət xadimləri ilə yanaşı, yazıçının ailə üzvlərindən, nəslindən  olan adamların böyük köməyi də dəyə bilər. Tədqiqatçı  hələlik Cəlil Məmmədquluzadənin hansısa xarici ölkədə yaşayan kiçik oğlu Ənvər Məmmədquluzadənin sağ olduğunu güman etdiyini göstərir, onun barəsində arxivlərdən əldə etdiyi bəzi bilgiləri oxucularla bölüşdükdən sonra yazır: "Bütün bunlar nə dərəcədə doğrudur?- deyə bilmərik. Bunu ancaq Ənvər Məmmədquluzadənin özü (əgər sağdırsa), yaxud , hansısa  ölkədə yaşayan  övladları cavab verə bilər. Hər halda xaricdə onu tanıyanlar olmamış deyillər. Ənvər Məmmədquluzadə, yaxud onun ustad Mirzə Cəlilin nəvələri olan övladları və ya onları tanıyanlar sorğumuza cavab verməklə çox xeyirxah iş görmüş olarlar". Alimin fəhmi, hissi, gümanı, ehtimalı onu aldatmır. Üstündən heç bir ay keçmir ki, parlaq zəka, erudisiya sahibi İsa Həbibbəylinin arzusu çin olur. Ənvər Məmmədquluzadə ilə bağlı "Odlar yurdu" qəzetinə məktəb yoldaşlarından, onu tanıyanlardan məktublar daxil olur.

       

Qəzet həmin məktublardan birini- Ənvərin ögey qardaşı Müzəffərin qızı, Həmidə xanım Məmmədquluzadənin nəvəsi Mina Davatdarovanın "Ənvərin qürbətdəki həyatı" adlı  yazını dərc edir ("Odlar yurdu" qəzeti, №7, aprel 1989). Yazıda o vaxta kimi  ədəbi, elmi ictimaiyyətinə məlum olmayan və nəinki yalnız Ənvər Məmmədquluzadəyə, bütövlükdə  Mirzə Cəlilin ailə şəcərəsinə aydınlıq gətirən çox sayda faktlar sadalanır, onun nəslindən olanlar, sağ qalanlar, İranda, İspaniyada, Fransada, Polşada... yaşayanlar haqqında maraqlı məlumatlar verilmişdir. Bu yazı onsuz da Mirzə Cəlil irsinə sevdalı, əqidəsinə aşiq  İsa Həbibbəyliyə yeni ruh, həvəs verir. O, böyük coşqu ilə bu istiqamətdə tədqiqatlarını, axtarışlarını davam etdirir.  Bir müddət sonra "Odlar yurdu" qəzetində onun olduqca təsirli, düşündürən "Burdan Təbriz görünür" adlı elmi-publisistik yazısı dərc olunur ("Odlar yurdu" qəzeti, №12, iyun 1990).  Müəllif məqalədə qədim mədəniyyət mərkəzlərindən olan, füsunkar təbiəti, vətənpərvər, səxavətli , səmimi,  qonaqsevər  insanları ilə şöhrət tapan Mərəndə səfərindən, Cənubi Azərbaycanda ədəbi-mədəni mühitdən geniş bəhs edir. Lakin müəyyən səbəblərdən Təbrizə gedə bilmədiklərini qeyd edir. Müəllifin həyəcanı anlaşılandır: "Qısamüddətli  Cənub səfərimdə böyük ədibimiz Cəlil Məmmədquluzadənin hazırda İranda yaşayan nəvələri ilə müəyyən əlaqələr yaratmaq niyyətində idim. Bu işə bir il əvvəl "Odlar yurdu" qəzetində dərc etdirdiyim "Ənvəri kim tanıyır" adlı məqalə ilə başlamış, sonra "Səhər" və "Şərq qapısı" qəzetlərindəki məqalələrlə axtarışları dərinləşdirmişdim. Təəssüf ki, Mərənddən o yana gedə bilməməyimiz bu işə mane oldu. "Böyük ədibin oğlu və nəvələri" adlı məqaləmi və Ənvər Məmmədquluzadənin ailə üzvlərinin şəkillərini "Varlıq" dərgisinə göndərmək də müşkülə düşdü". Bununla belə, İsa Həbibbəyli Cənubdan unudulmaz xatirələrlə qayıdır. Zəngin müşahidə qabiliyyətinə malik olan müəllifin qənaətlərinə görə, mərəndlilər Dağlıq Qarabağ ətrafında baş verən hadisələrlə yaxından  maraqlanır, elmi- ədəbi söhbətlərə həvəslə qoşulur, Səməd Vurğun, Mirzə İbrahimov, Əliağa Vahid, Süleyman Rüstəm,  Bəxtiyar Vahabzadə, Nəbi Xəzri kimi sənətkarları tanıyır, Məmməd Səid Ordubadinin, Mirzə Ələkbər Sabirin əsərlərinə bələd olduqlarını bildirirdilər.

      

Cəlil Məmmədquluzadənin övladı, yaxud nəvələri ilə   görüşmək cəhdi birinci səfərində baş tutmasa da,  bu, İsa Həbibbəylini həvəsdən salmır. O,  axtarışlarını qətiyyətlə, inamla, inadkarlıqla, ümidlə  davam etdirir. İndi o, yalnız Ənvər Məmmədquluzadəni yox, Mirzə Cəlilin xarici ölkələrdə yaşayan bütün qohumlarını axtarmaq qərarına gəlir və "Odlar yurdu" qəzetində  "Haradasınız, Mirzə Cəlilin nəvə,  nəticələri" rubrikası ilə "Məmmədquluzadə nəsli mühacirətdə" adlı irihəcmli  məqalə dərc etdirir ("Odlar yurdu" qəzeti, №12, iyun 1990). Məqalədən məlum olur ki, İsa Həbibbəyli Cəlil Məmmədquluzadə sorağında olan axtarışlarının coğrafiyasını genişləndirmiş,  həmin münasibətlə "Odlar yurdu" və "Səhər"  qəzetlərindən başqa, Tehranda nəşr olunan  "Varlıq" jurnalında, Varşavada çıxan "Vanda" jurnalında məqalələr və fotolar dərc etdirmişdir.  Artıq imzası, məhsuldar və sanballı yazıları ilə  elmi-ədəbi ictimaiyyət arasında yaxşı tanınan İsa Həbibbəyli etibarlı mənbələrə, arxiv sənədlərinə,  mövcud tədqiqatlara istinad edərək  məqalədə Cəlil Məmmədquluzadənin, onun nəslinin tərcümeyi-halını təfərrüatı, təfsilatı ilə təqdim edir. Təkcə mühacirətdə məskunlaşanlar barədə məlumatlar kifayət qədər deyildi. Odur ki,  məqalənin sonunda İsa Həbibbəyli üzünü xaricdəki həmvətənlərə tutur, onlara səslənir: "Siz haradasınız, ulu Mirzə Cəlilin nəvə və nəticələri?!".

      

İsa Həbibbəylinin "Odlar yurdu"ndakı növbəti məqaləsi onun nikbin əhvalından, istəyinə, arzusuna çatacağına ümid etdiyindən xəbər verir. O, Mərəndə ilk səfərindən fərqli olaraq İranla tanışlığın coğrafiyasının genişləndirdiyini, oradakı ziyalılarla sıx təmas qurduğunu məmnunluq hissi ilə  yazır: "Artıq Təbriz və Urmiyyə, Mərənd və Xoy, Sofian və Qaraziyəddin,  Əlamdar, Culfa, Şüca, Bəhlulabad, Poldəşt az qala mənim üçün bu taydakı şəhərlər qədər məhrəm və aydındır" (İsa Həbibbəyli. Tanıyırsınızmı. "Odlar yurdu" qəzeti, №13, iyul 1991). Nikbin notlarla dolu bu yazıda müəllif  sanki oxucusuna müraciət edir: -Məni izlə, tezliklə sənə xoş xəbər çatdıracağam!

      

Sözünə sadiq İsa Həbibəyli bir müddət sonra  "Mirzə Cəlil ocağının istisi..."  məqaləsini yazır və "Odlar yudu" qəzetinin oxucuları ilə növbəti görüşə gəlir ("Odlar yurdu" qəzeti, №32, 20 noyabr 1992). "Düyünlər açılır" rubrikası ilə dərc olunan yazıdan aydın  olur ki, ötən müddət ərzində cəfakeş tədqiqatçı yorulmaq bilmədən, tükənməyən enerji və böyük həvəslə axtarışlarını davam etdirmiş və heyrətamiz nəticələrə nail olmuşdur. Müəllif yazır: "Əvvəlcə möhtərəm alimimiz Abbas Zamanovun imkanları və xarici əlaqələri vasitəsilə, sonra "Vətən" Cəmiyyətinin, onun orqanı olan "Odlar yurdu" qəzetinin xətti ilə 80-ci illərin əvvəllərindən etibarən başladığımız axtarışlar böyük yazıçının nəslinin taleyi barədəki qalın sükut buzunu parçaladı. Mirzə Cəlilin nəvə-nəticələri ilə görüşəcəyimizə ümid yarandı". Bu ümid, bu inam, bu inadkarlıq, bu istək, bu həvəs  alimə böyük uğurlar gətirir. İsa Həbibbəyli Mirzə Cəlil ocağının nəslinin nümayəndələrinin xaricdə yaşayan davamçılarını nəhayət  tapır, onlarla həmsöhbət olur, xatirə şəkili çəkdirir, Ənvər Məmmədquluzadənin Tehrandakı qəbrini ziyarət edir... İsa Həbibbəylinin 25 yanvar 1992-ci ildə Cəlil Məmmədquluzadənin nəvələri ilə Tehran şəhərindəki görüşü haqqında o zaman ən populyar qəzetlər olan "Səhər" və "Odlar yurdu" qəzetlərində geniş məlumatlar verilmiş, şəkillər çap olunmuşdu. "Səhər" qəzetində çap olunmuş "Mirzə Cəlilin nəvələri tapıldı" məqaləsi Azərbaycanda böyük əks-səda doğurmuşdur. Məqalədən aydın olur ki, İsa Həbibbəyli Tehran şəhərində böyük ədibimiz Cəlil Məmmədquluzadənin nəvələri, 1979-cu ildə İranda dünyasını dəyişmiş Ənvər Məmmədquluzadənin övladları Midhət Cavanşiri, Teymur Cavanşiri və İrena Cavanşiri ilə görüşmüş, şəkil çəkdirmiş, əlaqələr yaratmışdır.

Akademik İsa Həbibbəyli ilə söhbətlərimizdən öyrənmişəm ki, o zaman hələ İran İslam Respublikasına gediş-gəlişin çətin olduğu prosesin rəsmiləşmədiyi bir dövrdə Mirzə Cəlil Məmmədquluzadənin nəvə-nəticələri ilə görüşmək üçün zəruri olan bu səfərin təşkili Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri ulu öndər Heydər Əliyevin qayğısı ilə həyata keçirilmişdir.

      

Sonralar akademik İsa Həbibbəyli böyük yazıçımız Cəlil Məmmədquluzadənin Fransada yaşayan nəvəsi Mehri xanım Səqqətniya ilə də əlaqə yaradıb, onunla Parisdə görüşmüş, əlaqə yaratmışdır. Bütün bunların əsasında o, "Cəlil Məmmədquluzadənin nəsil şəcərəsi"ni yaratmışdır. Bu Azərbaycan ədəbiyyatşünaslıq elmində ilk yazıçı şəcərəsi kimi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

 

19.09.2019

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Ermənilər atəşkəs rejimini 21 dəfə pozub 15 Dekabr 2019, 09:38 Bakı və Gəncədə kafe yanıb 15 Dekabr 2019, 09:31 Növbəti metrostansiyada tikinti işləri yekunlaşdı - AÇILIŞ vaxtı bəlli oldu 15 Dekabr 2019, 09:24 Piyadanı vurub öldürdü 15 Dekabr 2019, 09:10 Məhəmmədi kəndində əl qumbarası aşkarlanıb - FOTO 15 Dekabr 2019, 08:58 Ərzaq anbarında güclü yanğın 15 Dekabr 2019, 00:31 Bakıda yol qazası tıxaca səbəb olub 15 Dekabr 2019, 00:14 Məktəblər bu səbəbdən bağlandı 14 Dekabr 2019, 23:53 Leyla Əliyeva “Zima-2019” Beynəlxalq Uşaq Festivalının qala-konsertində iştirak edib 14 Dekabr 2019, 23:33 Azərbaycanlı tələbə Türkiyədə öldü - SƏBƏB 14 Dekabr 2019, 23:16 Mingəçevirdə gənc oğlanı bıçaqladılar  14 Dekabr 2019, 23:01 Özünü polis əməkdaşı kimi təqdim edən dələduz saxlanılıb 14 Dekabr 2019, 22:33 Müdafiə Nazirliyinin nümayəndələri Moskvada 14 Dekabr 2019, 22:14 Nigeriyada terrorda 19 nəfər öldü 14 Dekabr 2019, 21:52 "ABŞ sanksiya tətbiq etsə, buna məcbur olacağıq" - Çavuşoğlu 14 Dekabr 2019, 21:34 Azərbaycanlı futbolçunun baş məşqçisi erməni oldu 14 Dekabr 2019, 21:16 Üç ay ərzində dəm qazından 106 nəfər ölüb 14 Dekabr 2019, 20:54 Bazardakı yanğın 300 kv. metr sahəni əhatə edib: xəsarət alan yoxdur - RƏSMİ 14 Dekabr 2019, 20:36 Türkiyə, Almaniya, İran və İtaliyanın tibbi ekspertləri Bakıya toplandı - FOTO 14 Dekabr 2019, 20:19 "3-cü mikrorayon bazarı"ndakı yanğında iki avtomobil yandı 14 Dekabr 2019, 20:03 Bakının bu ərazisində işıqlar söndürüldü 14 Dekabr 2019, 18:52 AMİP deputatlığa namizədlərinin adlarını açıqladı - Etibar Məmmədov SİYAHIDA yoxdu 14 Dekabr 2019, 18:44 Çingiz Mustafayev adına radio satışa çıxarılmayacaq, amma... 14 Dekabr 2019, 18:41 3-cü mikrorayon bazarındakı yanğın söndürüldü - VİDEO - YENİLƏNİB 14 Dekabr 2019, 18:27 3-cü mikrorayon dairəsi BAĞLANDI - BNA sürücülərə müraciət etdi 14 Dekabr 2019, 18:21 MSK parlament seçkilərinin müşahidəsi üçün beynəlxalq təşkilatlara dəvət göndərib 14 Dekabr 2019, 17:54 “Şahdağ” Turizm Mərkəzində xizək mövsümünə start verildi - FOTO 14 Dekabr 2019, 17:47 Ölkədə 500-dən çox abidənin təmirə ehtiyacı var - RƏSMİ 14 Dekabr 2019, 17:38 MSK: 125 deputat yerinə 268 şəxs namizədliyini irəli sürüb 14 Dekabr 2019, 17:26 İlham Əliyev krala məktub göndərdi 14 Dekabr 2019, 17:11 Polis Cəlilabadda xüsusi əməliyyat KEÇİRDİ 14 Dekabr 2019, 17:05 Prezident İlham Əliyev qazaxıstanlı həmkarını təbrik etdi 14 Dekabr 2019, 16:57 İlham Əliyev 60 yaşlı icra başçısı ilə bağlı sərəncam verdi 14 Dekabr 2019, 16:43 Xaçmazda silsilə oğurluq edən şəxs saxlanıldı 14 Dekabr 2019, 16:36 Təhsil Nazirliyi ağacəkmə aksiyası keçirdi - FOTO 14 Dekabr 2019, 16:27