Arxiv
12 May 2020, 15:40 | ANALİTİKA
Atəşkəsdən keçən 26 il - Düyünü çözülməyən Qarabağ münaqişəsi…

Bu gün Qarabağ müharibəsində atəşkəs rejimini təmin edən "Bişkek protokolu" adlanan sənədin qüvvəyə minməsindən 28 il ötür.

Bu müqavilənin əsas konturları 1994-cü il martın 18-də Moskvada cızılmışdı. Həmin gün Rusiyanın müdafiə naziri Pavel Qraçovun dəvəti ilə Moskvaya gedən Ermənistanın o zamankı müdafiə naziri Serj Sarkisyan və Azərbaycanın müdafiə naziri Məmmədrəfi Məmmədovla atəşkəsin martın 1-də dayandırılması barədə protokol imzalamışdılar. Ermənistan tərəfinin hücumları davam etdirməsinə görə həmin protokol martın 1-də qüvvəyə minmədi.

 

1994-cü il aprelin 9-dan 10-na keçən gecə Ermənistan ordusu Tərtər əməliyyatına başladı. Ağdam-Bərdə yolunu və Tərtər rayonunun mərtkəzini nəzarətə almaq istəyən Ermənistan komandanlığı uğurlu gedişat olarsa, Yevlaxa qədər irəliləmək xəyalına düşmüşdü. 1 aydan çox davam edən qanlı döyüşlər zamanı düşmən qüvvələri Tərtərin Talış, Madagiz, Seysulan kəndlərini, Ağdamın Güllücə, Orta Qərvənd, Şıxlar və Baş Qərvənd kəndlərini ələ keçirsələr də, Tərtərin rayon mərkəzini tuta bilmədilər.

 

Düşmən Tərtərin Qapanlı kəndinə daxil olsa da, Seysulan kəndinə qədər geri oturduldu. Müharibənin son hərbi kampaniyası təmas xəttində ciddi mövqe dəyişikliyi yaratmadı. Erməni tərəfi 2 mindən artıq hərbçisini itirərək, bütün hərbi potensialını tükətdi.

Müharibədən yorulmuş tərəflər daha sonra Moskvanın vasitəçiliyi ilə atəşkəs danışıqlarına başladılar.
 

1994-cü il mayın 5-də Azərbaycan və Ermənistan arasında "Bişkek protokolu" imzalandı. Həmin sənədi Azərbaycan Milli Məclisinin vitse-spikeri Afiyəddin Cəlilov, Ermənistan Milli Məclisinin sədri Babken Ararktsyan, qondarma “DQR parlamentinin spikeri” kimi təqdim edilən Karen Baburyan, MDB ölkələri Parlamentlərarası Assambleyanın sədri Vladimir Şumeyko, Qırğızıstan Ali Sovetinin sədri Medetkan Şerimkulov, RF Prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəsi, Rusiya vasitəçilik missiyasının rəhbəri Vladimir Kazimirov və MDB ölkələri Parlamentlərarası Assambleya Şurasının katibliyinin rəhbəri Mixail Krotov imzalamalı idi. Afiyəddin Cəlilovun sənədi imzalamaqdan imtina etməsindən sonra müqaviləni mayın 8-də Bakıya gətirən Vladimir Kazimov protokolun spiker Rəsul Quliyev tərəfindən rəsmi Bakının düzəlişləri ilə imzalanmasına nail oldu.

 

Protokolun bəndlərindən biri mayın 8-dən 9-na keçən gecə bütün tərəflər tərəfindən atəşkəsin dayandırılmasını nəzərdə tuturdu. Bundan sonra mayın 9-da Azərbaycanın müdafiə naziri Məmmədrəfi Məmmədov, mayın 10-da Ermənistanın müdafiə naziri Serj Sarkisyan müqaviləyə imza atdılar.

Mayın 12-də isə "Bişkek protokolu" qüvvəyə mindi.

Silahlar susduqdan sonra münaqişənin sülh yolu ilə həlli üçün addımlar atılmağa başladı.


Modern.az sülh danışıqlarının xronologiyasına yenidən nəzər salır.

 

1995-ci il martın 23-də Vyana konfransında ATƏT-ə Minsk danışıqlar prosesi çərçivəsində həmsədrlik institutunun yaradılmasına icazə verildi.

1996-cı il dekabrın 3-də ATƏT-in Lissabon sammitində bu təşkilata üzv bütün 54 ölkə (Ermənistan istisna olmaqla) Lissabon razılaşmasını imzaladı. Bu müqavilənin əsas prinsipləri Azərbaycan və Ermənistanın ərazi bütövlüyünü tanıyır, Dağlıq Qarabağa isə Azərbaycanın tərkibində ən yüksək özünüidarə statusu verir, həmçinin, Dağlıq Qarabağa və onun əhalisinə təhlükəsizlik təminatı verir.


Növbəti ildə ATƏT-in Minsk qrupu münaqişə tərəflərinə yeni paket həllini təqdim etdi. Bu paket 2 razılaşmadan ibarət idi. İlk hissə hərbi əməliyyatların bitmə şərtlərini müəyyən edirdi, ikinci məsələ isə Dağlıq Qarabağın statusuna həsr olunmuşdu.


1997-ci ilin dekabrında isə Minsk qrupu konfliktin mərhələli həll planını irəli sürdü. Öncəki təklifdən fərqli olaraq, bu paketdə erməni hərbi birləşmələrinin ətraf 7 rayondan mərhələli şəkildə çıxarılması təklif olunurdu. Keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti boyu ATƏT-in sülhməramlı qoşunları yerləşdirilməliydi. Dağlıq Qarabağın statusunu həll etmək üçün Azərbaycan-Ermənistan ortaq komissiyası yaradılmalıydı. Azərbaycan tərəfi təklifə müsbət cavab versə də, Ermənistan tərəfi Qarabağda yaradılmış qondarma rejimin təkidi ilə bu həll varinatına getmədi. Paket varinatın tərəfdarı olan prezident Levon Ter-Petrosyan hakim komandanın digər üzvləri ilə mübahisə edərək, istefa verdi.


Növbəti mərhələdə ATƏT-in Minsk qrupu Azərbaycan və Dağlıq Qarabağın eyni sərhədlər daxilində bərabərhüquqlu müttəfiq respublikalar olmasını təklif etdi. Bu dəfə rəsmi Bakı təklifin əlehinə çıxdı.

2001-ci il aprelin 3-7-si tarixlərində ABŞ-da Azərbaycan prezidenti Heydər Əliyev və Ermənistan prezidenti Robert Koçaryan arasında danışıqlar aparıldı.

2007-ci il noybarın 29-da isə İspaniya paytaxtında münaqişəni həll etməyə hesablanmış "Madrid prinsipləri" elan olundu. Bundan öncəki paket və mərhələli həll planlarının sintezindən yaranmış prinsiplər Azərbaycan tərəfinin müsbət cavabını almışdı.

 

Qarabağ müharibəsinin gedişində və "Bişkek protokolu" imzalandıqdan bir neçə il keçənə qədər Ermənistan rəhbərliyi Dağlıq Qarabağ ətrafındakı 7 rayonu sülh müqaviləsi çərçivəsində dərhal azad etməyə hazır olduğunu bəyan etmişdi. Amma növbəti illərdə Yerevanın maksimalist tələbələri artmağa başladı. Belə ki, strateji mövqeyi ilə seçilən Kəlbəcəır və Laçını əldə saxlmaq üçün erməni tarixçilər həmin ərazilərin “qədim erməni torpağı” olması barədə absurd çıxışlar etdilər.

 

Həmçinin, rəsmi Yerevan bölgənin su ehtiyatlarından, iqtisadi potensialından istifadə etmək üçün 2000-ci illərin əvvəllərində bölgədə süni məskunlaşdırma siyasətini həyata keçirməyə başladı.

Hazırkı mərhələdə danışıqlarda mövqeyi çətinləşən Paşinyan hakimiyyəti isə bu 2 rayonun azad olunması üçün Dağlıq Qarabağda referendumun keçirilməsini şərt kimi irəli sürür.


Amma rəsmi Yerevanın “status qarşılığında ərazi” prinsipi beynəlxalq hüquqda nəzərdə tutulmadığı üçün nə Bakı, nə də beynəlxalq birlik tərəfindən ciddi qəbul edilir.  Azərbaycanıln təklif etdiyi “ərazi qarşılığında təhlükəsizlik” prinsipi ilə hazırkı situasiyada sülhün əldəı olunması üçün ilk və əhəmiyyətli addım sayıla bilər. Münaqişənin doğurduğu humanst fəlakətin nəticələrini həll etmədən münaqişənin həlli qeyri-mümkündür. Ona görə də ətraf rayonların qaytarılması, məcburi köçkünlərin evlərinə dönməsi və Dağlıq Qarabağ ərazisində güc tətbiq etməmək barədə tərəflərin öhdəlik götürməsi ilə növbəti mərhələdə bölgənin yekun statusunun müəyyənləşdirilməsi ən real həll yoludur. Amma rəsmi Yerevan Dağlıq Qarabağın hüququ statsununu müəyyənləşməsini dərhal istəyir. Və bütün ziddiyyətləri bir dəfəyə - paket varinatda həll etməyi arzulayır.

 

2016-cı ilin Aprel döyüşləri "Bişek protokolu"nun faktiki olaraq qüvvədən düşməsi anlamı yaratmış və münaqişənin həllində yeni situasiya doğurmuşdu. Hazırda Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli yenilənmiş "Madrid prinsipləri" əsasında Rusiya XİN rəhbəri Sergey Lavrovun adını almış sülh planı çərçivəsində aparılır. Amma rəsmi Yerevanın danışıqların həlli ilə bağlı ziddiyyətli və fərqli açıqlamalar verməsi sülhün əldə olunmasında ən ciddi problemə çevrilib.  

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Hacıqabulda SOCAR-a məxsus kəmərdə partlayış - YENİLƏNİB 7 Avqust 2020, 21:59 İri ticarət mərkəzləri bağlı qaldı   7 Avqust 2020, 21:47 Açıq havada idman oyunlarına İCAZƏ VERİLDİ 7 Avqust 2020, 21:22 Karantin rayonlarına giriş-çıxışla bağlı YENİ QAYDALAR 7 Avqust 2020, 21:17 Baş Nazirdən 190 manat birdəfəlik ödəmə ilə bağlı QƏRAR 7 Avqust 2020, 21:01 10 avqustdan bu qadağalar götürülür - RƏSMİ 7 Avqust 2020, 20:51 SOCAR-da Prezidentin çıxışından irəli gələn vəzifələr müzakirə edildi 7 Avqust 2020, 20:43 Paytaxtda zəncirvari qəza: 7 avtomobil toqquşdu 7 Avqust 2020, 20:28 “Qobu park-3”-ə köçkünlərin yerləşdirilməsi başa çatır 7 Avqust 2020, 20:16 Göyərtəsində 174 sərnişin olan təyyarə qəzaya uğradı 7 Avqust 2020, 20:02 Azərbaycanla Türkiyənin qırıcları birgə havaya qalxdı – Təlimdən VİDEO 7 Avqust 2020, 19:21 Bakı-Pirşağı-Sumqayıt xəttinə əlavə qatarlar buraxılır 7 Avqust 2020, 19:13 Bu şəhərdə hər kəs pulsuz koronavirus testindən keçəcək 7 Avqust 2020, 19:03 Saxta arayış satan baş həkim tutuldu 7 Avqust 2020, 18:44 Yol Polisi Bakını tərk etmək istəyən sürücülərə MÜRACİƏT ETDİ 7 Avqust 2020, 18:31 Avropada maska taxmayanları nə qədər cərimə edirlər? - MƏBLƏĞLƏR 7 Avqust 2020, 18:27 Müəllimlərin işə qəbulu üzrə müsabiqənin ikinci mərhələsinə başlanılır 7 Avqust 2020, 18:18 Sabah qruplarına müəllim axtarılır 7 Avqust 2020, 18:15 Deputat növbədənkənar sessiyanın xalqa faydasından danışdı 7 Avqust 2020, 18:06 Bakı yollarında 2 kilometrlik tıxaclar yaranıb - FOTOLAR 7 Avqust 2020, 18:00 Putin və Lukaşenko ilə “vaqnerçilət”in taleyini müzakirə edib 7 Avqust 2020, 17:55 Bu il yanğınlarda 23 nəfər həlak olub 7 Avqust 2020, 17:40 Abituriyentlərin nəzərinə: Qabiliyyət imtahanında iştirak üçün qeydiyyat başlayıb 7 Avqust 2020, 17:35 Məhkəmə Əli Kərimlinin sürücüsünə iş kəsdi 7 Avqust 2020, 17:34 Peşə məktəblərinə tələbə qəbulunun vaxtı açıqlandı 7 Avqust 2020, 17:28 Dolların manata qarşı məzənnəsi açıqlandı 7 Avqust 2020, 17:12 Milli Məclisin sədr müavini UFC-nin rəhbərinə müraciət etdi 7 Avqust 2020, 17:01 Azərbaycana 30 kq narkotik vasitə gətirən şəxs yaxalandı - VİDEO 7 Avqust 2020, 16:53 Yoluxma sayı 129-a düşdü: 421 sağalma, 4 ölüm 7 Avqust 2020, 16:44 2020-ci il tarixə bəşəriyyətin sınaq ili kimi yazılmaqdadır 7 Avqust 2020, 16:43 “Bakubus” sürücü axtarır 7 Avqust 2020, 16:39 Azərbaycanda məscid, kilsə və sinaqoqların sayı AÇIQLANDI 7 Avqust 2020, 16:37 Hakimliyə namizədlər yazılı imtahan veriblər 7 Avqust 2020, 16:29 Bakıda ana əkiz uşaqlardan birinin oğurlandığını İDDİA EDİR 7 Avqust 2020, 16:25 Deputat: “Vətəndaşlarımız yumşalmadan sui istifadə etməməlidir” 7 Avqust 2020, 16:16