Arxiv
10 Fevral 2013, 12:42 | MÜSAHİBƏ
Rafiq Əliyev: “İnsanlar həqiqətin yox, maddiyatın yanındadırlar” - MÜSAHİBƏ

“Allah eləsin, cəmiyyətimizin səsi qırmızı olmasın...”

”Onlar Lenin təfəkkürü ilə hərəkət edirlər, yəni, bizdən olmayan bizim düşmənimizdir”

Bu gün - 10 fevral tarixi tanınmış alim, bir sıra nəzəriyyələri ilə dünya elminə töhfələr verən akademik Rafiq Əliyevin 71 yaşı tamam olur. Modern.az saytı alimdən elmi və ictimai fonda aldığı müsahibəni sizə təqdim edir.

- Son iki nəzəriyəniz dünya elminə nə töhfə verəcək?

- Əsas son işlərimiz qərarqəbuletmə nəzəriyyəsidir. Qərarqəbuletmə hər yerdə var. Adi fərddən tutmuş ölkələrin prezidentinə kimi hamısında var. Məsələn, səhər tezdən kimsə evindən çıxır və görür ki, hava buludludur. Özü ilə çətir götürmək istəyir. Bu zaman onun iki alternativi var: götürmək ya götürməmək. Deyərsiniz ki, götürsün də. Amma götürsə, bir az ağırlıq olacaq ya unudacaq hardasa, həm də o əlavə narahatlıqla yüklənəcək. Götürməsə də birdən yağış yağa bilər və o islanar.

Qərarqəbuletmə burda öz işni görməyə başlayır. Düzgün qərarqəbuletmə səndə olan informasiyadan asılıdır. Keçmişdə yaşlı adamlar göyə baxıb  deyirdilər ki, sabah yağış yağacaq. Amma indi sinoptiklər heç vaxt dəqiq məlumat demirlər. Doğrusunu ancaq Allah bilir. Bir də bizim nəzəriyyənin əsas özəlliyi. Qərarqəbuletmə inasanın xarakterindən  asılıdır. Həmin qərarı situasiya özü yertişdirmişdi. Həmin vaxt determinizm var idi və dünya başqa riyazi formul tanımırdı.

- Hər şey Aristotel məntiqi ilə idarə olunurdu... 

- Tamamilə düzdü. Məsələn, yağışın yağmasına 80 faiz ehtimal var. Ehtimalın özü isə qumardan, oyundan yaranıb. Mütləq hansısa bir eksperimentə dayanmalıdır. Vahid bir alim oldu ki, o, bu sahədə Nobel mükafatı ala bildi. Kaliman idi o. O, Aristotel məntiqini qəbul edirdi. Amma ona tam olaraq subyektiv yanaşırdı. Kaliman iqtisadçı yox,  psixoloq idi. O psixolojii baxımdan insanlara yanaşdı. Bizim Lütfi Zadə ilə işlədiyimiz nəzəriyyə isə fərqlidir. Biz deyirik ki, heç nə “perfect” deyil. Yaxşı olanı Allahdan başqa heç kim bilməz. Morqanşteyn və Norman deyirdi ki, bunun ehtimalı 100-də 80-dir vəsssalam. Əvvəllər hava haqqında məlumatı tam rəqəmlə deyirdilər. Amma indi inetravalla deyirlər. Bir az ağıllannıblar. Mənim son kitabımın satışı üçün reklam sözündə Zadənin bir cümləsi verilib. Bu “Kitab qərarqəbuletmə nəzəriyəsini yeni müstəviyə qaldırdı”.

- Bizdə insanlar 0-dan 1-ə, yəni yoxluqdan varlığa gedən yollarda niyə azırlar?

- Çox qəribə sualdır. 0 və 1 Aristotel mətiqindədir. Dost və ya düşmən. Ya ağ var ya da qara. Sizin dediyiniz insanların təfəkkür tərzi isə o ağ- qara ilə ölçülür. Onlar heç vaxt intervalla hərəkət etmirlər. Sıfırdan birə keçirlər, birdən sıfıra. Onlar qeyri-səlis məntiq təfəkkürü ilə yox, Lenin təfəkkürü ilə hərəkət edirlər. Yəni, bizdən olmayan bizim düşmənimizdir. Axı bu qeyri-səlis yeni təfəkkürdü, yeni fəlsəfədi. Bunun həyata keçməsi üçün təcrübə azdı. Dediyinz insanlarda kəsilməzlik yoxdu, o insanlarda qütbləşmə var. Həqiqət qütblərdə yox,  onların arasındadır. Amma insanlar bu həqiqətin yanında deyillər.

- Yəni onlar 0 və 1 aralığında həqiqətdən kənar hərəkət edirlər..?

- İnsanlar həqiqətin yox, maddiyatın yanındadırlar. Özü də onlar üçün bu səddi keçmək çox asandı. Gah burda, gah da ordadılar...

- Süni intellektdə hər bir rəngin, o cümlədən qaranın çox çaları var.  Bəs bizim cəmiyyətdə qaranın neçə çaları var? Və ya bizim bugünkü  təfəkkür qaranın neçə çalarını görə bilir?

- Əgər hakimiyyəti deyirsinizsə, o ancaq bir çaları görə bilir: qara və ağ. Yenidən bayaq dediyiniz süni intellekdəki 0 və 1-ə qayıdaq. Peşəsindən və mövqeyindən asılı olmayaraq, hər bir insan səhv düşünürsə, o sıfırın  yanındadı, hətta 0,1-də də deyil. Konkret sıfrın yanındadı.

- Rafiq müəllim, biz bu gün bozla qaranı seçə bilmiriksə, bu gələcəkdə hansı problemləri yarada bilər?

- Çox ağır fəsadlara gətirib çıxarar - sualınız çox xosuma gəldi....
Bir dəfə Corc Buş haqda yazmısdım ki, qeyri-səlis məntiqlə düşünən adam İraqı bombalamaz. Qeyri-səlis məntiq tolerantlıq məntiqidir. 0-1 məntiqi deyil. Amma bunlarda isə konkret 0 və 1 məntiqidir. Başqalarına “0”, özlərinə isə “1” kimi baxmaq məntiqi. İstərdim ki,  həmin o qaradan ağa dərəcəli keçid olsun. Yəni, insanlara sayğı olsun. Onda ağla qaranın sərhəddi itəcək!

- Sizin “Segahı görürəm” adlı elmi monoqrafiyanızda hər bir səs tezliyinin müəyyən rəngə çalma formulu var. Cəmiyyətimizdə və insanlarda bu gün haqq səsi daha çox hansı rəngə çalır?

- O vaxtı səs var idisə də bəmdə idi. Cəmiyyət bəmdə oxuyurdu. Hər rəngdən o biri rəngə 1000 keçid var. Bizim cəmiyyətin səsi ümumilikdə xora oxşayır, amma hələ rəngə çevrilməyib. Hələki xor çoxrənglilik deyil. Mən həmişə demokratrik qüvvələrə birləşin demişəm. Son yazım müxalifətin tənqidinə həsr olunmuşdu. Siz dediyiniz səslər və rənglər çoxluğunda son səs xalqındı.

- Belə deyək, bəs bu gün cəmiyyətin səsi hansı rəngdədi?

- Çox  rəngə çalır. “Qırmızı” demek istəmirəm. Allah eləməsin ki,  qırmızı olsun. Amma bu rəng bəzən “yaşıla” çalır, bəzən isə narıncıya. Amma  hansının üstün olduğunu bu gün demək çətindir. Allah etsin ki qırmızı olmasın...

- Sizin həm də ədəbiyyata dərin marağınız var. Tələbələrinizə çox vaxt iki şeyi məsləhət görürsüz. Bir muğama qulaq asmağı, sonra isə Çingiz Aytmatovu oxumağı. Bizə maraqlıdı, niyə məhz Çingiz Aytmatov?

- Mən “Əsrə bərabər gün”ü 3 dəfə oxumuşam. Özü də rusca. Yadınızdadırsa,  orda idarə olunan insanlara aid bölüm var. Yəni, bu həm də bugünki cəmiyyətin inikasıdır. Yazıçının da böyüklüyü ondadır ki, o yaşadığı zamandan 40-50 il və ya daha çox əvvəli görür. Yaxud olsun “Manqurt əfsanəsi”. Əgər o siyasətə getməsəydi, səfir olmasaydı,  çox böyük ehtimalla Nobel alardı. O heç bir Nobel alandan aşağı səviyyəli yazıçı deyil. Siyasətə getdi və Nobel ala bilmədi. Nobel mükafatı verilərkən, bu kriteriyalara ciddi əməl edirlər. Onun şəxsiyyəti ilə yazıçılığı arasında təzad olsa da o böyük yazıçı idi. O, kiçik bir “Gürcü həyatı” adlı əhvalatda  milli birlik faktorunu çox gözəl qabarda bilir. Yeddi gürcü bir arada olanda içdilərsə, hökmən gürcü dilində mahnı oxuyacaqlar. Düzdü bunlar məcazi mənada çatdırılırdı. Amma milli birlik qabardılırdı.

- Azərbaycanda isə ən çox sevdiyiniz şair Ramiz Rövşəndir. Ramiz Rövşəndə sizi özünə nə cəlb edir?

- Əsas mövzu. Ramiz Rövşən ilk şeirindən son şeirinə kimi tam fərqli bir şey yazıb. O, tam orijinal, Allahın sevgisinə tuş gəlmiş bir adamdı. Heç kimə bənzəmir, şeirləri də tamam fərqliidir.

- Rafiq müəllim bayaq 0 və 1 intervalı barəsində söhbət etdik. Ramiz Rövşən bu intervalın harasındadı?

- Dostum olduğuna görə demirəm, amma Ramiz Rövşən 1-in tam yanındadır.

- Bəs bizimlə etdiyiniz söhbəti bu intervalın harasında görürsünüz?

- (gülür...) ... tam səmmimi deyirəm. Lap 1-in yanında... 


Elmin Nuri

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
"Qarabağ"ın daha 5 futbolçusunda koronavirus aşkarlandı 5 Dekabr 2020, 16:00 İraq Türkmən Cəbhəsinin sədri Prezidenti təbrik edib 5 Dekabr 2020, 15:52 Müdafiə Nazirliyinin “qaynat xətti” fəaliyyət göstərir 5 Dekabr 2020, 15:44 Köhnə dünyanı yeni təfəkkürlə qavrayan böyük şair - Cavanşir Feyziyev 5 Dekabr 2020, 15:38 Sülhməramlıların Laçın dəhlizi və Şuşa istiqamətindəki postları - FOTOLAR 5 Dekabr 2020, 15:31 Dağlıq Qarabağda yaradılacaq Türk-Rus Ortaq Mərkəzi - Təfərrüatlar nələrdir? 5 Dekabr 2020, 15:29 Fazil Məmmədov holdinqində bacısı oğluna vəzifə verdi 5 Dekabr 2020, 15:21 Yerevanda Paşinyanın istefası təbəilə mitinq keçirilir 5 Dekabr 2020, 15:14 Ermənilər terrorçunu Xudavəng monastırına rəhbər təyin etmişdilər 5 Dekabr 2020, 14:56 Diaspor rəhbəri niderlandlı antropoloqa tarixi faktlarla tutarlı cavab verib 5 Dekabr 2020, 14:43 "Napoli"nin stadionuna Maradonanın adı verilib 5 Dekabr 2020, 14:35 Cənublu soydaşlarımızın Qarabağ SEVİNCİ: “Hər kəs şirniyyat paylayırdı” 5 Dekabr 2020, 14:25  “Şəhidlərimizin qırxı çıxmamış toy etmək hörmətsizlikdir” - ETİRAZ 5 Dekabr 2020, 14:15 Azərbaycanın Polşadakı səfirliyi bir qrup soydaşımızı təltif edib 5 Dekabr 2020, 14:09 Gəncədə COVID-19-a qarşı bu cür mübarizə aparılır 5 Dekabr 2020, 14:00 Daha bir koronaviruslu xəstə ictimai yerdə saxlanıldı 5 Dekabr 2020, 13:54 Xudavəng monastrına vaiz təyin olunub 5 Dekabr 2020, 13:45 Qarabağda Türkiyə ilə xüsusi iqtisadi zona yaradılsın - TƏKLİF 5 Dekabr 2020, 13:32 “Qarabağ”ın daha 5 futbolçusu koronavirusa yoluxdu 5 Dekabr 2020, 13:24 50 gün idi itkin düşən gənc şəhid kimi qayıtdı - FOTO 5 Dekabr 2020, 13:16 Şuşa-Turşsu yolu minalardan təmizlənir - VİDEO 5 Dekabr 2020, 13:08 Yaqut Abdullayevanın “Əsgərə məktub”u 5 Dekabr 2020, 13:00 İspaniya mediasında Azərbaycan həqiqətlərindən danışılıb 5 Dekabr 2020, 12:54 “Suqovuşan” elektrik stansiyaları 3 ay ərzində istismara veriləcək -VİDEO 5 Dekabr 2020, 12:46 Bakıda mənzildən meyit tapıldı 5 Dekabr 2020, 12:38 Paşinyan əsirlərin mübadiləsindən DANIŞDI 5 Dekabr 2020, 12:30 Sabahın hava PROQNOZU 5 Dekabr 2020, 12:24 Ədalət Vəliyev partiya sədrləri ilə görüş keçirdi 5 Dekabr 2020, 12:19 Azərbaycan nefti 50 dollara yaxınlaşır 5 Dekabr 2020, 12:12 Alimlər koronavirusla bağlı populyar mifi təkzib etdi 5 Dekabr 2020, 12:05 “Bütövləşən Azərbaycan - 44 günlük Zəfər Salnaməmiz” - VİDEO 5 Dekabr 2020, 12:00 Vəkillər Kollegiyası erməni təcavüzü ilə bağlı 230 beynəlxalq təşkilata müraciət etdi 5 Dekabr 2020, 11:54 Gürcüstanda yoluxma sayında yeni rekord 5 Dekabr 2020, 11:47 “Könüllülər ili”nə həsr olunmuş poçt markası hazırlanıb - FOTOLAR 5 Dekabr 2020, 11:40 Ermənistanda koronavirusa yoluxanların sayı 140 mini ötdü 5 Dekabr 2020, 11:32
SORĞU Cəbhə xəbərlərini hansı mənbədən alırsınız?