Arxiv
16 Sentyabr 2013, 13:26 |
Şaumyanın oğlu Nərimanova qarşı - işə Heydər Əliyev də qarışır - FOTOLAR


Modern.az
saytı “Yeni Bakının köhnə heykəlləri” adlı yeni layihə təqdim edir. Əsasən Bakıda uzun illər öncə ucalan heykəllərə həsr olunan bu layihədə abidələrin tarixi, hazırlanma prosesi onların taleyi ilə bağlı maraqlı məlumatlar təqdim ediləcək. İlk yazı isə paytaxtın ən hündür yerində ən hündür heykəl olan “Nəriman Nərimanova” həsr edilir. 1972-ci ildə açılışı olan heykəlin müəllifi Cəlal Qaryağdıdır.

“Nərimanov paltosunu qolunun üstündən salmış, kepkasını isə arxa tərəfdən əlində tutub. Gözləri qayğılıdır, baxışları məchul bir nöqtəyə zillənib: daha işıqlı, daha xoşbəxt gələcəyə....”.

Sovet dövrü, 1960-cı illər... Bir qrup jurnalist emalatxanasında Nəriman Nərimanovun heykəlini hazırlayan məşhur heykəltəraş Cəlal Qaryağdıdan kiçik müsahibə alır və işin gedişi ilə maraqlanır. Sonradan paytaxtın ən hündür heykəli olacaq “Nərimanov” abidəsi haqda “necə oldu ki, inşa etmək istədiniz” sualına heykəltaraş belə cavab verir: “Bu mənim çoxdankı arzum idi. Hələ Hökumət evinin qarşısında qoyulmuş Leninin heykəlini düzəldəndə Vladimir İliçin dostu olan Nəriman Nərimanovun da heykəlini yaratmaq arzusuna düşdüm”.

Nərimanov, Cəlal Qaryağdı və “Nərimanov”

“O vaxt uşaq idim. Nərimanovu da cəmi bircə kərə kiçik yaşlarımda Şuşada görmüşdüm. Bilmirəm, hansı münasibətlə çıxış edirdi. Amma onu həmin vaxt bircə dəfə də görməyim abidə üzərində işimi yarıbayarı asanlaşdırdı. Bundan başqa Nərimanovu yaxından tanıyan dostları ilə ayrı-ayrılıqda görüşüb onun barəsində söhbətlər etmişəm və qələmindən çıxan bütün yazılarını oxumuşam...”.
Heykəltəraş bu işə böyük məhəbbətlə başlayır. Təkcə eskiz variantı bir neçə dəfə dəyişdirilir və ən optimal eskiz variantı iki metrlik modelə köçürülür. Bu işlərin hamısı bitəndə artıq 1966-cı il idi. Yəni, təkcə 2 metrlik model və 59 santimetrlik eskiz variantı düz 7 ilə başa gəlir. Həmin vaxt sovetin təbliğat maşını olan qəzetlərdən biri bu münasibətlə ondan açıqlama alır:
“Görkəmli partiya və dövlət xadimi, sədaqətli leninçi (bu yüz faiz qəzet redaktorunun əlavəsi olub) Nəriman Nərimanovun abidəsi üzərində uzun müddətdir ki, çalışıram. İki metrlik modelini bitirmişəm. İndi abidənin özü üzərində çalışıram. Hündürlüyü 30 metrdən yuxarı olacaq və Cənubi Sovet rayonunda qoyulacaq...”.
Heykəl hazır olur, amma..... Burda da nəsə baş verir. Səbəb isə,

Nərimanov şəxsiyyəti və erməni  fitnəsi

olur. Əvvəlcə, Nərimanovun şəxsiyyət olaraq millətçi kimi tanınması onun adını əbədiləşdirəcək heykəlin ucaldılmasına mane olur. Sual yarana bilər ki, axı heykəlin iki metrlik modeli təsdiq olunmuşdu. Yaxud da ki, heykəlin özü dövlət komissiyası tərəfindən sifariş edilmişdi. Bəs necə olur ki, hazır olandan sonra yerləşdirilməsi təxirə salınır? Onu nəzərə alaq ki, həmin dövr çox ziddiyyətli, qaranlıq və idarəetmə mexanizmi baxımından mürəkkəb dövr idi. Qaryağdının bütün ruhunu qoyaraq möhtəşəm ucalıqda bir əsər ortaya gətirməsi bəzi qüvvələri narahat edirdi.

Mərhumun oğlu və davamçısı heykəltaraş Cəlil Qaryağdı bu barədə danışır: “İşin əsası 1959-cu ildə qoyulur. Dövlət komissiyası tərəfindən sifariş verilir və onun eskiz variantı hazırlanmağa başlanılır. Eskizin hündürlüyü 59 santimetr olur və yumşaq gil materailından hazırlanır. Heykəlin 2 metrlik modeli 1966-cı ildə tam başa çatır və qəbul edilir. Birinci proyektə görə heykəlin hündürlüyü kürsü ilə birlikdə 35 metr olmalı idi. Müəyyən səbəblərə görə bu iş dayanır. Nərimanova millətçi adı verilmişdi. Bu işdə Şaumyanın oğlunun əli var idi. Beləliklə də məsələ dayanır”.

Bir müddət heykəltaraşın emalatxanasında qalan iki metrlik maket öz taleyinin aqibətini gözləyir. Artıq heykəltaraş yeddi il üzərində işlədiyi maketi ancaq gələcəyə inam hissi ilə saxlayır. Yəni onun böyüdülüb ucaldılmasına hələ ki, inanmır. Amma günlərin bir günü

Emalatxanada Heydər Əliyevlə görüş

baş tutur. Həmin görüşün iştirakçıları iki nəfər olur. Bir sənətkarın özü, bir də bütün sovet imperiyasında məşhur bir şəxs - Heydər Əliyev. Oğlu Cəlil Qaryağdı bu görüşün tarixçəsini danışır:

“Atam danışırdı ki, Əziz Əliyevin qəbirüstü proyekti hazırlananda o da orda iştirak edib. Sonradan yəqin ki, bu səbəbdən Heydər Əliyev də bu emalatxanaya gəlir. Bax, Nəriman Nərimanov heykəli bu emalatxanada işlənilib. Emalatxanaya gələrkən bu heykəli görüb. Atamdan maraqlanıb ki, bu nə məsələdi. O, da vəziyyət barədə danışıb. Qısası, “Moskva icazə vermir”.
Heydər Əliyev bir söz demir. Astaca başını tərpədir. Günlərin bir günündə, 1969-cu ildə bu işə yenidən start verilir. Ləmbəranski gəlib atamı təbrik edir ki, “Nərimanova icazə verilib”.
Arxivdən Nərimanovun xeyrinə işləyən material tapırlar. Leninlə məktubları və başqa sənədlərə görə heykəlin inşası rəsmiləşib. Böyük sürətlə smeta qurulur. Heykəltaraş 2 metrlik modeli hazırlayandan sonra o nöqtələnir və o nöqtələrə əsasən iş böyüdülməyə başlanılır. Onu böyümə prosesinə də məxsusi insanlar baxır. Iki hissədən ibarət olur. Heykəlin özü 20 metr, pedestal isə 12 metr olur O işi qüvvəyə mindirən, rəsmiləşdirən Heydər Əliyev olub”.

Göründüyü kimi, Heydər Əliyev emalatxanada məsələyə sakit münasibət bildirsə də, başını tərpətməkıə kifayətlənsə də, kənarda çox böyük işlər görülür. 1969-cu ildə başladılan böyüdülmə işi 1972-ci ildə başa çatır. Elə həmin il də heykəlin təntənəli açılış mərasimi olur. Həmin vaxt artıq Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi olan Heydər Əliyev də orda çıxış edir.

“Ay Cəlal, get, o kişini...”

Sanki Nərimanovun özü kimi, heykəlinin də taleyi heç gətirmirdi. Bu dəfə erməni mənfurluğu işə başlayır. Belə ki, heykəlin şəhərdə ən uca heykəl olacağını xəbər alan bir qrup erməni Moskvaya təxribat xarakterli məktub yazır. Məzmununda Nərimanov heykəlinin Kirov heykəlindən hündür olması və bunun da millətçilk aktı kimi dəyərləndirilmə prinsipi qeyd olunur. Kreml işə qarışır. Amma artıq iş-işdən keçmişdi. Çünki tuncdan tökülən heykəli heç cür balacalaşdırmaq mümkün deyildi. Məcburiyyət qarşısında heykəlin kürsünü-pyedestalını kiçildirlər. Təbii ki, sənətkar bundan çox narazı qalmışdı. Dostları zarafatla ona deyirdilər ki, “ay Cəlal, get o kişini uzunqulaqdan düşür”. O da “onları Sovet höküməti mindirib düşürməyib, öz boyunlarınadı” deyə cavab verərmiş.

Heykəlin ətrafında ucaldılan binalar heykəltaraşı ölümünə qədər ən çox narazı salan səbəblərdən idi. Çünki heykəl binaların arasında öz baxış dairəsini kiçildirdi. Uzaqdan seyr üçün nəzərdə tutulan abidə demək olar ki, çox dar bir kəsimdən görünə bilir.  Beləliklə,  binaların tikilməsi səbəbindən heykəl öz görüm nöqtəsini itirir. Sənət əsərini ancaq uzaqdan seyr etmək mümkündü. Yaxından isə o nəhəng,  dağ timsalı, hətta kiçik yaşlıları qorxuda biləcək qədər bir əzəmətə malikdir. Bütün şəhərdən seyr edilməsi üçün nəzərdə tutulan heykəl yaxındakı seyirçiyə heç nə ötürmür. Əslində gözəl kompozisiyaya sahib olan abidə uzaqları özünə cəlb etmə funksiyasını çox əla bacara bilərdi. Əgər sonrakı tikililər olmasaydı…



Elmin Nuri

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
“Telegram”ın işində nasazlıq 4 Dekabr 2021, 21:33 Təhvil verilən erməni hərbçilərin adları açıqlandı 4 Dekabr 2021, 21:14 Rusiyanın Suriyada kürd HƏMLƏSİ 4 Dekabr 2021, 21:01 Bayden və Putin bu tarixdə danışacaq 4 Dekabr 2021, 20:47 Ukraynaya daha çox "Bayraktar" SATILIB? 4 Dekabr 2021, 20:33 “Keçən bir il onu göstərir ki, artıq Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi başa çatıb” 4 Dekabr 2021, 20:16 "Qarabağ" "Sabah"ı darmadağın etdi - Qış çempionu oldu 4 Dekabr 2021, 20:13 İndoneziyada vulkan püskürdü - Ölü və yaralılar var 4 Dekabr 2021, 20:07 Şabranda quşçuluq sexində yanğın 4 Dekabr 2021, 19:55 "Instagram"da nasazlıq yarandı 4 Dekabr 2021, 19:47 Gürcüstan silkələndi 4 Dekabr 2021, 19:39 ABŞ "Əl-Qaidə" liderinə zərbə endirdi 4 Dekabr 2021, 19:26 Hüquq müdafiəçiləri nazirlə Tofiq Yaqublunun vəziyyətini müzakirə etdi 4 Dekabr 2021, 19:21 Aİ-dən Latın Amerikasına 3.4 milyardlıq yardım 4 Dekabr 2021, 19:09 Ermənistan digər ərazilərin mina xəritələrini də Azərbaycana VERDİ 4 Dekabr 2021, 18:41 Sahil Babayev məşhur teleaparıcının oğlunu vəzifəyə təyin etdi - FOTO 4 Dekabr 2021, 18:32 Azərbaycan daha 10 erməni hərbçini TƏHVİL VERDİ 4 Dekabr 2021, 18:29 Azərbaycan və Türk diaspor təşkilatlarının əməkdaşlığı 4 Dekabr 2021, 18:20 İran parlamenti sədrinin 1-ci müavini Azərbaycan səfirini təbrik edib 4 Dekabr 2021, 18:18 Keçmiş prezident Putinin partiyasına sədr seçildi 4 Dekabr 2021, 18:11 “İçərişəhər”in direktor müvini koronavirusdan öldü 4 Dekabr 2021, 17:49 Ermənistanda polis polkovniki həbs edildi 4 Dekabr 2021, 17:46 Ərdoğan Türkyənin brendini niyə dəyişdirdi... - FOTO 4 Dekabr 2021, 17:22 Bakıda 550 küçə dezinfeksiya edildi 4 Dekabr 2021, 17:13 “Saakaşvili sizə lazım deyilsə, onu bizə qaytarın, Ukraynaya lazımdır” - Xanımından Gürcüstana ÇAĞIRIŞ 4 Dekabr 2021, 16:47 3-cü doza vaksin vurduranların sayı 4 Dekabr 2021, 16:47 Son sutkanın yoluxanları - 18 nəfər ÖLDÜ 4 Dekabr 2021, 16:40 Rusiya Xəzəryanı ölkələrin hərbi gücünün zəiflədilməsinə çalışır - ŞƏRH 4 Dekabr 2021, 16:27 Türkiyənin axtarışa verdiyi 5 nəfər Batumidə tutuldu 4 Dekabr 2021, 15:57 Şəhid ailələri üzvləri və qazilərə vergi güzəştləri 4 Dekabr 2021, 15:53 Fulya Öztürk xəstəxanaya yerləşdirildi 4 Dekabr 2021, 15:46 Londondakı Azərbaycan icması ilə görüş - FOTOLAR 4 Dekabr 2021, 15:35 Bölgələrdə uşaqlarla bağlı layihə 4 Dekabr 2021, 15:28 Abşeronda "Yaşıl Marafon" - 4000 ağac əkildi - FOTOLAR 4 Dekabr 2021, 15:26 Aziz Sancar səfirlə birgə Şuşada - FOTO 4 Dekabr 2021, 15:18
SORĞU Kommunal xərciniz ən çox hansı xidmətə gedir?