Azərbaycanı bütünlüklə əhatə edən böyük bir şəbəkə var - bələdiyyələr. Bu qurumlar əhaliyə yerli idarəetmədə birbaşa iştirak etməyə imkan verir. Lakin yaradılmasından 10 ildən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, bələdiyyələr lazımi səviyyədə inkişaf edə bilməyib. Bu təşkilat nümayəndələri əsasən torpaq satan, sənəd düzəldən, İcra Hakimiyyəti ilə vasitəçilik yaradan qurumlar kimi ad qazanıb.
Yerli özünüidarənin səmərəliliyi həm də bələdiyyələrin nə qədər şəffaf fəaliyyət göstərməsi və hesabatlı olmalarından asılıdır. Azərbaycan qanunvericiliyində bələdiyyələrin fəaliyyətində şəffaflıq və hesabatlılıqla bağlı normalar yer alıb. Məsələn, “Bələdiyyələrin statusu haqqında” Qanun bələdiyyələrin öz fəaliyyətlərini açıqlıq prinsipi əsasında həyata keçirməsini nəzərdə tutur. Qanunun 15-ci maddəsinə əsasən bələdiyyə üzvləri 6 ayda bir dəfədən az olmayaraq seçicilərinə hesabat verməlidirlər. Lakin qanunvericilik hesabatın hansı qaydada və formada verilməsini müəyyənləşdirmir. Bu səbəbdən, bələdiyyə üzvlərinin hesabatlılığına nəzarət etmək və hesabatlılıq səviyyəsini qiymətləndirmək çətindir.
Bələdiyyə pullarını əhaliyə göstərməlidir
Qanunlarımızda bələdiyyələrin fəaliyyətinə ictimai nəzarəti nəzərdə tutan müəyyən müddəalar da öz əksini tapıb. Belə ki, “Bələdiyyələrin maliyyəsinin əsasları haqqında” Qanunun 10-cu maddəsinə görə, növbəti il üzrə büdcə layihəsi bələdiyyə iclasına təqdim edildiyi tarixdən 10 gün ərzində yerli əhalinin onunla tanış olması məqsədilə dərc edilməlidir. Həmin qanunun 11-ci maddəsi isə yerli büdcənin icrası haqqında illik hesabatların əhaliyə çatdırılmasını nəzərdə tutur.
“Yerli vergilər və ödənişlər haqqında” Qanunun 12-ci maddəsində göstərilir ki, yerli vergilər və ödənişlərin yığılmasına, yerli büdcələrə köçürülməsinə və istifadə olunmasına nəzarət bələdiyyələrin müvafiq komissiyalarının, habelə yerli məhəllə komitələrinin və vətəndaşların yığıncaqlarında təklif olunan, bələdiyyə iclasında təsdiq olunan nəzarət komissiyaları tərəfindən həyata keçirilir. Hətta zəruri hallarda yerli vergilər və ödənişlərin yığılmasına və
onlardan istifadə edilməsinə nəzarət məqsədi ilə bələdiyyələrin qərarına əsasən müvafiq yoxlamaların aparılması üçün müstəqil auditorlar cəlb oluna bilər.
Lakin praktikada bu tələblərə əməl edən say-seçili bələdiyyələr var. Onlar da müəyyən QHT-lərin həyata keçirdiyi layihələr çərçivəsində bunu edirlər. Məsələn, ötən illərdə Xaçmaz, Mingəçevir bələdiyyələri əhali ilə görüşlər keçirərək, öz büdcə planlarını, vergilərdən yığılan vəsait, onların xərclənməsi və s. üzrə məlumatları açıqlayıblar.
“Əhalidən təklifləri yığırıq”
Mingəçevir bələdiyyəsini üzvü Mircəmil Hacıyev deyir ki, hər il üçün büdcə hazırlananda, ilk növbədə məhəllə komitələrindən gələn təklifləri nəzərə alırlar: “Bizim bələdiyyənin tərkibində 80 məhəllə komitəsi fəaliyyət göstərir və onların hər biri 400-500 insanı əhatə edir. Büdcənin tərtibinə bu komitələrin sədrləri də dəvət olunur”. Nizami bələdiyyəsi büdcə tərtibi ərəfəsində öz ofisinin qarşısına poçt qutusu qoyur və əhali istədiyi təklifi bu qutuya atır.
Qanunvericiliyin tələblərinə görə, bələdiyyələr və onların müvafiq nəzarət komissiyaları bələdiyyə ərazisində yaşayan sakinlər qarşısında mütəmadi olaraq hesabatlar verməli, bülletenlər buraxmalı, illik hesabatları bələdiyyə binasının qarşısında xüsusi lövhələrdə yerləşdirməlidirlər. “Bələdiyyə torpaqlarının idarə olunması haqqında” qanuna görə bələdiyyələr ildə ən azı bir dəfə torpaqların dövriyyəsi ilə bağlı vətəndaşlara hesabat verməlidirlər. Lakin bu tələbdə də konkretlik yoxdur və onun pozulmasına görə bələdiyyə orqanlarının necə məsuliyyət daşıyacağı aydın deyil. Elə bu səbəbdən də bələdiyyələrin böyük əksəriyyəti vətəndaşlara heç bir hesabat vermirlər.
Bələdiyyələrin fəaliyyətinə ictimai nəzarətin artırılması istiqamətində bir sıra yerli QHT-lər tərəfindən müəyyən layihələr reallaşdırılıb. Lakin ümumilikdə ölkə miqyasında bələdiyyələrin fəaliyyətində ictimai iştirakçılığın səviyyəsi aşağı olub. Bunu “Mülki Cəmiyyətə Doğru” İctimai Birliyinin sədri Abil Bayramov deyir. Onun sözlərinə görə, bələdiyyələrin və bələdiyyə üzvlərinin fəaliyyətində heç də həmişə şəffaflıq və hesabatlılıq təmin edilmir: “Onlar yerli əhali qarşısında öz fəaliyyətlərinə dair hesabatlar vermir, bələdiyyə iclasları və bələdiyyənin tədbirləri barədə sakinləri məlumatlandırmırlar. Bu da bələdiyyələrin fəaliyyətində şəffaflığın və hesabatlılığın təmin edilməməsi ilə yanaşı, yerli özünüidarəetmədə vətəndaş iştirakçılığı üçün ciddi problemlər yaradır. Bütün bunlar son nəticədə əhalinin yerli özünüidarə orqanlarına inamını sarsıdır”.
Bələdiyyələrin 1 %-nin internet səhifəsi var
A.Bayramov onu da qeyd edir ki, qanunvericilik bələdiyyələrin və bələdiyyə üzvlərinin fəaliyyətində hesabatlılıq və şəffaflığa əməl edilməməsinə görə məsuliyyət müəyyən edən konkret müddəalar nəzərdə tutmur: “Yəni, tələb irəli sürülür, amma bu tələbin pozulmasına görə məsuliyyət yoxdur. Bələdiyyələrin demək olar böyük əksəriyyətinin internet resursları yoxdur. İnternet səhifəsi olanlar isə yenilənmir. Bəzi QHT-lər tərəfindən bələdiyyələrin web səhifələrinin yaradılması sahəsində müəyyən layihələr həyata keçirilsə də, bu, problemin həllinə əsaslı təsir göstərməyib. Hazırda ölkə bələdiyyələrinin təxminən 1%-nin internet səhifəsi var”.
Ekspertə görə, yerli özünüidarəetmədə vətəndaş iştirakçılığının və bələdiyyələrin fəaliyyətinə ictimai nəzarətin təmin edilməsi əksər bələdiyyələrin maraq dairəsində deyil. Bunu proseslərin təhlili göstərir. Eyni zamanda, vətəndaşların özləri də yerli özünüidarəetmədə iştirak etməkdə həvəsli deyillər. Bu da proseslərə öz mənfi təsirini göstərir”.
Maliyyə məsələlərinə gəlincə, hər il dövlət büdcəsindən bələdiyyələrə az miqdarda olsa da, dotasiya ayrılır. Lakin hər dəfə də bu dotasiya ayrılarkən parlamentdə müzakirələr açılır, bələdiyyələrin effektiv olmadığına dair fikirlər səsləndirilir. Hətta bəzən bələdiyyələrin ümumiyyətlə bir qurum kimi ləğv olunması təklif edilir.
İctimai olmasa da, inzibati nəzarət var
Bələdiyyələrdən fərqli olaraq, onlara inzibati nəzarəti həyata keçirən Ədliyyə Nazirliyi hər il hesabat hazırlayır. İllik məruzədə bələdiyyələrin fəaliyyətinin qanunvericiliyə nə dərəcədə uyğun olduğu araşdırılır. Bələdiyyələrə inzibati nəzarətin məqsədi bələdiyyələr, bələdiyyə orqanları və onun vəzifəli şəxsləri tərəfindən Konstitusiyaya və digər normativ-hüquqi aktlara əməl edilməsini təmin etməkdən ibarətdir. İnzibati nəzarət mahiyyətcə bələdiyyələrə dövlət nəzarətidir və bu fəaliyyət Ədliyyə Nazirliyinin Bələdiyyələrlə İş Mərkəzi tərəfindən həyata keçirilir.
Ədliyyə Nazirliyinin Bələdiyyələrlə İş Mərkəzinin hazırladığı son illik məruzədə göstərilir ki, 2013-cü ildə nazirliyə bələdiyyələrin fəaliyyəti ilə əlaqədar əvvəlki ilə nisbətən 17 faiz çox - 1855 müraciət daxil olub. Bunların da təxminən yarısı – 52 faizi torpaq məsələləri ilə əlaqədar olub. 25 müraciət üzrə inzibati nəzarət icraatı qaydasında aparılmış araşdırma nəticəsində toplanmış materiallar hüquqi qiymət verilməsi üçün prokurorluq orqanlarına göndərilib. Bunlardan 7-si üzrə cinayət işi başlanılıb. Onlardan 3-ü üzrə istintaq yekunlaşaraq məhkəməyə göndərilib. Bir cinayət işi üzrə ittiham hökmü çıxarılıb. Bir material üzrə cinayət işinə xitam verilib.
Hesabatlılığa gəlincə, məruzədə bununla bağlı yalnız bir cümlə var. Vurğulanır ki, Bələdiyyələrin Milli Assosiasiyaların təşkilatçılığı ilə 25 noyabr-1 dekabr tarixləri arasında “Yerli demokratiya həftəliyi” keçirilib. “Həftə ərzində açıq qapılar günü keçirilib, əhalinin ayrı-ayrı təbəqələri ilə görüşlərdə onların rəy və təklifləri, istəkləri öyrənilib, seçicilər qarşısında hesabatlar verilib”.
Bələdiyyələrlə İş Mərkəzinin rəisi Mehdi Səlimzadə də çıxışlarında qeyd edib ki, bələdiyyələr fəaliyyətlərində şəffaflığı təmin etməli, mütəmadi olaraq öz seçiciləri qarşısında fəaliyyətləri ilə bağlı hesabat verməlidirlər. Ədliyyə Nazirliyi təklif edib ki, iqtisadi və sosial layihələrin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar subvensiyaların ayrılması ilə bağlı mexanizm “Büdcə sistemi haqqında” qanunda təsbit edilsin.
Sonda onu da qeyd edək ki, “Açıq hökumətin təşviqinə dair 2012-2015-ci illər üçün Milli Fəaliyyət Planı”nın 6.6-cı bəndində yerli büdcənin tərtibinə və icrasına, sərf edilən vəsaitin təsdiq edilmiş büdcə göstəricilərinə uyğunluğuna, habelə bələdiyyələrin maliyyə hesabatlarının vaxtında təsdiq olunmasına nəzarət mexanizmləri və prosedurlarına dair təkliflər hazırlanması Ədliyyə Nazirliyinə həvalə olunub.
Əziz Manaflı
P.S. Yazı “İnkişafa Doğru İnteqrasiya” İctimai Birliyinin icra etdiyi “Bələdiyyə seçkiləri ilə bağlı bölgələrdə əhali arasında maarifləndirmə işlərinin aparılması” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb.
