“Sizcə mən dəliyəmmi?’’

Ədəbi̇yyat

28 İyun 2022, 15:29

İbrahim Nəbioğlu

Dəlinin əməli şüurlu insanın xəyal gücünü geridə buraxar - Borxes, “Alef”
 

Hər şey kiçik qızımın ad günümə bir kitab hədiyyə etməsi ilə başladı. İllərdir izlədiyim, haqqında neçə məqalə yazdığım bir dahinin pataloji sərhədləri zorlayan sürükləyici bir həyat hekayəsi vardı qarşımda. Psixiatrlar yaxından görmədikləri, tanımadıqları halda eşitdikləri bəzi davranış və hərəkətlərə görə məşhur xəstələrinə diaqnoz qoya bilirlər. Freyd həyatda olsaydı İlon Mask haqda kim bilir nə deyərdi. Yaradıcı insan pataloji sərhədlərə yaxınlaşıb reallığa geri dönməyi bilən insandır. Bəs Mask necə? Uzun zamandır yaptıqlarını anlamağa çalışdığım bu dahi sanki o sərhədlərdən aramıza qayıtmır, əksinə hürkdüyümüz, qorxduğumuz o sərhədlərdən daha da irəliyə - utopiya ilə gerçəyin sarmaş-dolaş olduğu bir xəyali dünyaya keçir. Kitab da elə onun “Sizcə mən dəliyəmmi?’’ sualı ilə başlayır…


Kitabı oxumağa başladığım günlərdə Mask gözlənilmədən Türkiyəyə gəldi, prezidentlə görüşdü, Atatürkün “Anıtkabir” mavzoleyini ziyarət etdi. Orada çəkdirdiyi şəklin altına Atatürkün bu sözlərini yazdı: “Əgər bir gün mənim sözlərim elmlə ziddiyyət təşkil edərsə, siz elmi seçin”.

Sosial şəbəkələrdə Maskın Atatürkə verdiyi dəyər böyük rezonans doğurdu, gördüyü işləri onun möhtəşəm sözlərilə taclandırdı. O gün kitabı Azərbaycan türkcəsinə tərcümə etmək haqda düşündüm. Bizim gənclərin də dünyanın çöhrəsini dəyişdirən fantastik layihələrin müəllifini tanımalarını istədim.
 

“Kitablar başqa yerlərdə olmaq istəyən insanlar üçündür” – Mark Tven
 

“İnsanları xəyal qura bilməyən ölkədə elmin gələcəyi yoxdur” - Tərcümə prosesində bu fikir sürəkli beynimi məşğul edirdi. İlonun mütaliə və kitab sevgisindən bəhs edən bölümləri məni heyrətə gətirirdi. Gündə 10 saat kitab oxumağı təsəvvür edirsinizmi? Ayzek Azimov, Robert Haynlayn və Artur Klarkın kitabları ilə böyüyən bir uşağın xəyal gücü də kainatın sərhədlərini təbii ki, aşacaqdı. Karl Saqanın dediyi kimi “Xəyalgücü bizi var olmayan dünyalara aparır, amma o, olmasa da, heç br yerə gedə bilmərik”.

Mask ilk kompüterinə 10 yaşında sahib olmuşdu. Sizin o yaşda kompüteriniz varmıydı? 12 yaşında kompüter oyunu yazır, onu sataraq ilk qazancını əldə edir. Oyunun məğzi hidrogen bombaları ilə yad planetdən gəlmiş şüa aparatı olan kosmik gəmini məhv etməkdən ibarətdir. Balaca İlonun bu proqramı yazdığı vaxtda elmi-texniki ədəbiyyatda ”şüa aparatı’’ deyə bir şey yox idi.
 

Orta məktəb təhsili, mütaliə və xəyal qurma bacarığı - Oxucu bunların əhəmiyyətini kitabın hər bölümündə hiss edir. Digər tərəfdən, xəyal qurmaq da bir istedaddır və bu da Maskda yetərincədir. Oxuduğu kitablar onda bəşəriyyətin gələcəyinə fərqli, xüsusi bir baxış yaratdı. Tənəffüslərdə kartondan raket düzəldib uçurdan uşağın bir gün Marsda insan koloniyası qurma arzuları, dünyanın ən güclü raketini yaratması da bu gün təəccüb doğurmur. Çünki, çox sevdiyim bir kəlamda deyildiyi kimi “Böyük xəyalların doxsan, kiçik xəyalların isə on faizi həyata keçir”. Mask hər zaman böyük xəyallar qurdu və qurmağa da davam edir.
 

Qus kimi göydə uçar yerdəkilər,
Bizi yerə gömdü minbərdəkilər – M.Ə.Sabir

 

Sosial şəbəkələrdə bizim məşhur alimlərdən birinin dediyi iddia edilən bir fikir tirajlanır – “Sinifinizdə pis oxuyan uşaqlarla dost olun, gələcəkdə sizə başçılıq edəcəklər”. Bunun zərərli və yanlış olduğunu göstərmək lazımdı. Uşaqlarımızı belə absurd fikirlərlə oxumaqdan, təhsildən soyutmaq xəyanətdir, yolverilməzdir. Düşündüm ki, kitab bu sərsəm, cəfəngiyyat yanaşmanı alt-üst edəcək, təhsilin, elmin önəmini göstərəcək.

Eşli Vens 300-dən çox insanla görüşüb, onların fikirlərindən istifadə edib. Nəticədə Maskın bilinən tərəflərindən başqa onun xarakterindəki ziddiyyətlər, irqçi düşüncələri, zaman-zaman özünü göstərən qəddar idarəetmə metodları ortaya çıxıb. Bu baxımdan müəllifin əməyini təqdir etmək lazımdır. ABŞ-da kitabın bir neçə nəşri var və mən “Son söz”ü axırıncı nəşrdən tərcümə etmişəm. Burada müəllifi tanımaq olmur – ilk nəşrdəki Mask heyranlığı özünü qatı bir müxalifə buraxıb, tənqidlər, əsassız ittihamlar və s. Mask zatən dünyada birmənalı qəbul edilmir, amma müəllifin düşüncələrindəki belə radikal dəyişikliyi anlamaqda çətinlik çəkdim. Diqqətli oxucu da əminəm ki, bunu sezəcək.

Kitabda İlonun qardaşı Kimballa bacısı Toska arxa planda qalıblar. Halbuki, onlar da öz sahələrində uğurludurlar. Errol Mask kitabda despotik ata kimi verilib, adının mümkün qədər az çəkilməsinə çalışılıb. Mən orijinal mətnə sadiq qalmağa çalışdım, ancaq “Altun Kitab”ın sahibi, gözəl dilçi-alim Rafiq İsmayılovla belə qərara gəldik ki, heç olmazsa kitabın fotoqraflar bölümünə “müdaxilə” edək. Və nəticədə orjinaldan fərqli olaraq ailə fotoqraflarını – atası, ilk arvadı Castin və b. özəl şəkillər tapıb, altına kiçik mətnlər yazdım.
 

Nəyi bilirsəm ona inanıram – Ludvig Vittgenstein
 

Yaxın keçmişə qədər Silikon Vadisinin ən kultlaşmış ismi Stiv Cobs idi. Ancaq modern gəncliyin “Texnoloji Buddası” sayılan Maskın şöhrəti artıq onunkunu çoxdan keçib. Bildiklərinə inanan bu iki dahini tez-tez müqayisə edirlər. Stiv Cobs kompüterin modern dünyadakı yerini dəyişdi, onu kiçildərək mobil telefona sığdırdı. Mask isə Dünyanı dəyişməyə çalışır - Marsda insan koloniyası qurmaq, aerokosmik sənaye tarixinin ən güclü raketini kosmosa göndərmək, yenidən istifadə olunan daşıyıcı raketlər, bərpa olunan enerji, elektromobillər, vakuum dəmir yolu xətti, süni intellekt və kosmik internet.
 

Gah çıxaram göy üzünə seyr edərəm aləmi
Gah enərəm yer üzünə seyr edər aləm məni - Nəsimi

 

Kitab ABŞ-da satışa veriləndə nə Tesla Model S, nə də Model 3 elektromobilləri çıxmışdı, “Falcon Heavy”nin kosmosa göndərilməsi isə sual altında idi. Nəşrdən sonra Maskın planları tək-tək reallaşmağa başladı. Tərcümə bitəndə isə tarixin ən böyük raketi – 27 motorlu “Falcon Heavy” uğurla kosmosa göndərildi. “Mask və Kosmik İnternet” bölümündə bəhs edilən Qlobal Şəbəkə İnfrastrukturunun əsası isə əlinizdəki kitabın nəşrindən bir neçə gün öncə qoyuldu. Dünyanı Vahid İnternet Sisteminə bağlamaq, İnterneti uzaq bölgələrdə də yaymaq üçün Mask başdöndürücü bir meqa-layihəyə start verdi. 2019-24 illər arasında SpaceX kosmosa 4425 ədəd İnternet paylayıcı peyk göndərəcək. Bunların ilk 2 peyki 22 fevral 2018 tarixində kosmosa buraxıldı. 5 il ərzində hardasa hər həftə bir raket buraxmaq lazım gələcək. Saxara səhrasından Sibirin ucsuz-bucaqsız topraqlarına, Himalay dağlarının zirvələrindən Papua-Yeni Qvineya cəngəlliklərinə qədər hər yerdə fasiləsiz İnternet olacaq. İlon Mask “Bəşəriyyətə format atdı” – Kainatın fəthində yeni bir mərhələ başlayır.
 

Göydə bir bitməyən dərinlik var
Ki, donar hər düşüncə heyrətdən – H.Cavid, “Dəniz tamaşası”

 

Tərcümə əsnasında tez-tez Qustav Malerin 5-ci simfoniyasını dinləyirdim. IV hissədəki Adajiettodakı dərin lirizm insanı içindən qoparıb Mask kimi başqa dünyalara aparır. Zatən Malerin musiqisi də heç bu dünyanınkı deyil. Kədərli notlarla başlayır simfoniya, getdikcə Maler o məşhur lirizmini işə salır və arfa təlatümün arxasınca qaranlığın içindən günəşi çıxarmağa çalışır sanki. Buradakı həsrət, acı, iztirab o qədər dərin və təsirlidir ki, insanın daxilini param-parça edir. Musiqini irəliyə aparmaq yerinə Maler tərəddüd edir, geriyə, başdakı akkordlara qayıdır, major və minor bir-birinə qarışır. O ürpədici musiqi qərar verə bilmir — qaranlıqdamı qalsın, yoxsa işığamı can atsın.
 

İlon Mask isə Malerdən fərqli olaraq tərəddüd etmir - Bəşəriyyəti qaranlıqdan çıxarıb, işıqlı bir gələcəyə aparmaqda qərarlıdır. Bu kitabın ana dilimizdə nəşrindəki əsas məqsəd də bizim övladlarımızın ümumbəşəri layihələrdə ön sıralarda olmalarını görməkdir.
 

27.02. 2018, Su Çərşənbəsi,

İstanbul

Telegram
Hadisələri anında izləyin!
Keçid et
“Qardaş yumruğu” İranı qorxuya saldı