“Doktrina” Jurnalistlərin Hərbi Araşdırmalar Mərkəzinin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyələşdirdiyi layihə şərçivəsində dünyanın qabaqcıl ölkələrinin hərbi qanunlarında sosial rifah məsələləri və onların müsbət təcrübə kimi Azərbaycanda tətbiq edilməsinin mümkünlüyünü araşdırıb.

Araşdırmanı Modern.az saytına “Doktrina” Jurnalistlərin Hərbi Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri Cəsur Sümərinli təqdim edib.

Qurumun araşdırmaları göstərib ki, Azərbaycanın müdafiə xərclərinin kəskin artırılması hərbi qulluqçuların sosial təminatına o qədər də ciddi təsir göstərməyib. Belə ki, 2011-ci il üçün Azərbaycanın müdafiə xərclərinin 3 milyard dollardan artıq olmasına baxmayaraq, hərbi qulluqçuların məvacibləri çox aşağıdır, onların əksəriyyəti mənzilsizdirlər, xidmət dövründə onlara çox kiçik həcmdə mənzil kirəsi verilir, pensiya təminatı və ümumilikdə hərbi qulluqçuların ailə üzvlərinin sosial müdafiəsi də yetərincə deyil.

Məvacib məsələsi

Rusiya təcrübəsi. Bu ilin may ayının 24-də Rusiyanın maliyyə nazirliyi hərbçilərin pul təminatının yeni hesablanma sistemininin layihəsini açıqlayıb. Bu sistemə görə, 2012-ci ildən hərbi qulluqçuların məvacibləri kəskin şəkildə artırılacaq. Tağım komandirinin ayda 50 min rubl (təxminən 1500 AZN) alması gözlənilir. Vəzifə maaşının artırılması əvəzinə digər əlavələrə görə ödənişlərin azalması təklif edilir. Proses Maliyyə Nazirliyi, Dövlət Duması tərəfindən idarə olunur. Hərbçilərin məvaciblərinin yeni qaydada hesablanmasına nail olmaq üçün Maliyyə Nazirliyi güc strukturları və Dövlət Dumasındakı hərbi lobbi ilə uzun müddətli müzakirələr aparıb. Nəticədə yeni qanun – “Hərbi qulluqçuların pul təminatı və onlara ayrıca ödənişlərin təqdim olunması” qanunu ərsəyə gəlib və bu qanun “Hərbi qulluqçuların statusu haqqında” Federal qanunun maliyyə hissəsinə daxil ediləcək.

Silahlı Qüvvələrin və Daxili Qoşunların hərbi qulluqçularının və təqaüddə olanların sosial təminatının gücləndirilməsini nəzərdə tutan yeni qanun 2012-ci ilin yanvar ayının 1-dən işləyəcək. Digər güc strukturları üçünsə bu qanun daha bir il sonra işə düşəcək.

Hər bir rütbə və vəzifəyə görə məvaciblərin həcmi hələ dəqiq deyil, amma hökumətin qərarından sonra bəlli olacaq. Qanunda diqqət çəkən məsələlərdən biri illik indeksasiyanın aparılmasıdır. Məvaciblərin indeksiyası hökumətin qərarları ilə həyata keçiriləcək. Verilən məlumatlara görə, tağım komandiri vəzifəsində olan leytenant rütbəli hərbi qulluqçu ayda 40-87 min rubl məvacib alacaq. Müqaviləli kursant – 18 min, müqavilə əsasında xidmət keçən əsgərlər – 25 min, manqa komandiri olan çavuşlar – 35 min rubla yaxın, briqada komandiri olan polkovniklər isə 60 min - 94 min rubl arasında məvacib alacaqlar. General-mayorların məvacibləri 73 min rubldan, general-leytenantlar 90 min rubldan yuxarı, irdu generalı isə 112 min rubla yaxın məvacib alacaq.

Xidmət illərinə görə əlavə ödənişin miqdarının isə azalması gözlənilir. Hazırda bu ödəniş pul təminatının 5 faizindən (il yarımlıq xidmətə görə) 70 faizinədək (25 illik xidmət) əhatə edir. Maliyyə Nazirliyinin hazırladığı layihədə ən azı iki il xidmət keçənlər əlavə ödənişi əldə edə bilərlər. Onlar üçün bu 10 faiz olacaq, hər 5 il xidmətdən sonra daha 5 faiz artım olur, makisimal olaraq isə 25 il və daha yuxarı xidmət üçün əlavə ödəniş 40 faizdə məhdudlaşır.

Ustalıq və ya məharət kateqoriyasına görə ödəmələrin (üçüncü dərəcəlidə 5 faizdən ustalıq dərəcəsinə görə 30 faizə qədər) həcmində də azalma olacağı gözlənilir. Əvvəlki təklifə görə 10 və 50 fazi nəzərdə tutulurdu.

Bundan başqa bir sıra xidmət növlərinə görə əlavə ödəmələr nəzərdə tutulur. Misal üçün dövlət sirrini daşıyan vəzifələrdə xidmət edənlər üçün əsas məvacibin 65 faizi həcmində artım gözlənilir. Xüsusi xidmət keçmə şəraitinə və sağlamlıq üçün riskli olan xidmətə görə isə bu 100 faiz nəzərdə tutulur. Rusiya sərhədlərindən kənarda xidmətə və qeyri-münasib iqlim şəraitində xidmətə görə bu ödəmə 110-150 faiz artım nəzərdə tutulur.

Qanun layihəsi dünyasını dəyişmiş hərbi qulluqçunun ailəsinə birdəfəlik 3 milyon rublun verilməsini nəzərdə tutur. Xidmət zamanı ağır yaralananlara – çağırışçılara – 1 milyon, müqaviləli əsgərlərə isə - 2 milyon rubl verilməsi nəzərdə tutulur.

Rusiya Silahlı Qüvvələrində məvaciblərin mövcud durumu

Rütbə	min rubl, 2010-cu ilin məlumatına əsasən
Sıravi (müqaviləli)	8 - 11
Çavuş (müqaviləli)	11 - 13
Leytenant	12 - 13
Baş leytenant	13 - 14
Kapitan	14 - 15
Mayor	11 - 17
Polkovnik-leytenant	12 - 18
Polkovnik	14 - 21
General-mayor	25 - 30
General-leytenant	35 - 40
General-polkovnik	50 - 60
Ordu generalı	75 - 85

ABŞ təcrübəsi

Amerikada dünyanın ən səmərəli hərbi məvacib sistemlərindən biri mövcuddur. Bunun səbəbindən ölkədə ordunun prestiji yüksəkdir. Bunu saxlamaq üçün hər il qanunvericilk qaydasında bütün hərbi qulluqçuların məvacibləri ölkdəki inflyiasiyanın səviyyəsinə uyğun olaraq artırılır. Amma Amerika ordusunda hərbçilərin (xüsusilə əsgər və çavuşlar) real gəliri rəsmi rəqəmlərdən çoxdur. ABŞ ərazisində və onun hüdudlarından kənarda ordu üçün A qida təminatı tətbiq olunur. Buraya çörək, ət, tərəvəz və meyvələr daxildir. Əgər hərbçi evində yemək istəyirsə, o zaman o, aylıq məvacibinə ərzaq əlavəsi əldə edir. Bu zaman mövcud qiymətlər nəzərə alınır. Zabitlər ərzağa görə ayda 223, əsgərlər isə 324 dollar alırlar.

ABŞ hərbi qulluçularının pulsuz xidməti mənzillə təmin olunma hüququ var. Əgər həmin mənzil hərbçilərə aid deyilsə, onda kirayə üçün əlavə 800-1000 dollar vəsait əldə edə bilər. Kirə pulunun səviyyəsi ərazidəki mənzillərin dəyəri ilə əlaqəlidir. Zabitlərin rütbələri artıqca onlar üçün kirə götürülən mənzillərin sahəsi və otaqlarının sayı da artır. Hərbçilər üçün ipotekaya qoşulmaq imkanları böyükdür. Hərbçilərin imkanı var ki, opoteka ilə ev götürsünlər, sonra onu icarəyə verib ipoteka pulunu çıxarsınlar.

İndi kompensasiyalara nəzər yetirək. Əgər əsgər hərbi əməliyyatlarda iştirak edirsə o aşağıdakı kompensasiyaları alır:

Döyüş əməliyyatı zonasında olduğuna görə	ayda 225 dollar
Ön cəbhədə olduğuna görə	100 dollar
Ailəsindən ayrıldığına görə	250 dollar
əlavə xərclərə məcbur olduğuna görə gündə	4 dollar

Amma müharibə zamanı pulların xərclənməsi mümkün olmadıqda, hərbçilər onu xüsusi bank hesabına köçürürlər. Bu vəsaitlər adi pullardan 5 dəfə çox faizə minir və eyni zamanda əsgər və çavuşlar bütün vergilərdən azad edilirlər. Amerikalı hərbçilərə aşağıdakı əlavə ödəmələr edilir:

Dənizə çıxmalarına görə	280-700 dollar
Uçuşa görə	150-840 dollar
Sualtı qayıqlarda xidmətlərinə görə	ayda 75-425 dollar
Paraşütdən tullandıqlarına görə	ayda 150-250 dollar
Geyimə görə	543 – 1793 dollar
Sıravi və çavuşlara yol pulu	815-2654 dollar
ABŞ ərazisində qidalanma üçün gündəlik	82 dollar

Amerikalı hərbçilər övladlarına görə 160-276 dollar müavinət də alırlar. Eyni zamanda onlar bazar günləri xidmətlərinə görə də əlavə ödəmə ilə təmin olunurlar. ABŞ hərbçisinin həyatı bahalıdır və 500 min dollar dəyərində sığortalanıb. Bu baxımdan ölkədə mülki və hərbi sığortalama işində fərqlır var. Adi 25 yaşlı mülki amerikalı yarım milyon dollarlıq siğorta üçün ayda 140 dollar ödəyir. Amma o yaşda olan hərbçi 5 dəfə az ödəyir.

Amerikadakı istənilən hərbçi pulsuz dərmanlarla təmin olunma, tibbi müalicə, əməliyyat hüququna malikdir. Bütün xərclər, ən bahalı əməliyyatların xərcləri belə Pentaqon tərəfindən ödənilir. Məzuniyyət məsələsində hərbçilərə xeyli ödəmələr edilir. Orduda qiyabi təhsil təbliğ olunur. Tələbə adını qazanmış hərbçilərə noutbuk verilir və onlar üçün təhsil haqqına görə ildə 4,5 min dollar ayrılır. Pentaqonda hərbçilərə ümumilikdə 140 adda güzəşt və imtiyazların paketi təqdim olunur.

ABŞ Ordusunda məvaciblər (2010-cu ilin məlumatları əsasında, ABŞ dolları)

	2 ildən az	2ildən 3 ilədək	4 ildən 6 ilədək	10 ildən 12 ilədək	20 ildən çox	40 ildən çox
Private (yeni xidmətə başlayan)	1 447,2
Private (sıravi)	1 622,1	1 622,1	1 622,1	1 622,1	1 622,1	1 622,1
Private first class (baş əsgər)	1 705,8	1 813,2	1 923,0	1 923,0	1 923,0	1 923,0
Corporal (kiçik çavuş)	1 889,7	1 986,3	2 199,9	2 293,8	2 293,8	2 293,8
Sergeant (çavuş)	2 061,3	2 199,3	2 414,4	2 906,7	2 924,7	2 924,7
Staff sergeant (baş çavuş)	2 249,7	2 475,3	2 690,7	3 148,2	3 484,5	3 484,5
Sergeant first class (birinci dərəcəli çavuş)	2 601,0	2 838,9	3 091,8	3 505,5	4 131,3	4 674,6
Master sergeant (usta çavuş)	-	-	-	3 907,2	4 626,9	5 336,4
Sergeant major (çavuş-mayor)	-	-	-	4 570,8	5 361,6	7 096,5
Warrant officer 1 (1-ci dərəcəli əsas zabit)	2 683,5	2 971,8	3 213,9	3 827,7	4 636,8	4 636,8
Chief warrant officer 2 (2-ci dərəcəli baş əsas zabit)	3 057,0	3 346,2	3 496,5	4 155,3	4 918,8	5 102,7
Chief warrant officer 3 (3-cü dərəcəli baş əsas zabit)	3 454,5	3 598,5	3 794,7	4 571,1	5 606,7	6 060,0
Chief warrant officer 4 (4-cü dərəcəli baş əsas zabit)	3 783,0	4 069,5	4 301,1	4 893,0	6 104,1	7 047,0
Chief warrant officer 5 (5-ci dərəcəli baş əsas zabit)	-	-	-	-	6 726,6	8 802,6
Second lieutenant (kiçik leytenant)	2 745,6	2 857,5	3 454,2	3 454,2	3 454,2	3 454,2
First lieutenant (birinci leytenant)	3 162,9	3 602,4	4 289,1	4 377,3	4 377,3	4 377,3
Captain (kapitan)	3 660,6	4 149,9	4 883,4	5 540,1	5 955,6	5 955,6
Major (mayor)	4 163,7	4 819,8	5 213,1	6 320,1	6 951,9	6 951,9
Lieutenant colonel (polkovnik-leytenant)	4 825,5	5 436,0	5 883,3	6 567,6	7 959,0	8 198,4
Colonel (polkovnik)	5 788,5	6 359,4	6 776,7	7 132,5	9 095,7	10 247,7
Brigadier general (briqada generalı)	7 809,9	8 172,9	8 474,1	9 230,4	11 381,4	11 668,2
Major general (genera-mayor)	9 399,0	9 706,8	9 968,4	10 748,4	12 586,2	13 549,8
Lieutenant general (general-leytenant)	-	-	-	-	13 283,7	16 477,8
General	-	-	-	-	15 188,1	18 675,3

Dünyanın bir sıra ölkələrində hərbçilərin aldığı məvaciblər (ABŞ dolları)

	Çağırışçı əsgər	Müqaviləli əsgər	Gizir-çavuş	leytenant	kapitan	mayor	Polkovnik	general	Mülki işçilər	Müdafiə naziri
Ermənistan	3-5	200-230	250-285	400-470	550	600	650	800	100-155	2000
Belarus	4-5	200-230	250-300	280-380	450	400	500	650	100	1500
Gürcüstan	-	300	400	600	700	750	800	900	180	1800
Moldova	3	150	200	270	300	350	450	660	100	1500
Ukrayna	-	250	250	300	350	400	600	750	130	1400
Qazaxistan	24	250 - 400	350	470	550	670	700.	850	200	2000
Tacikistan	1,5	40	50	56	60	80	150	300	50	1000
Türkmənistan	3,5	100	200	250	350	450	650	800	120	3 000
Latviya	-	603	705	781	800	900	1000	1250	300	2500
Litva	-	300	590	660	880	1030	1100	1300	350	2600
Estoniya	-	730	980	1000	850	1300	2200	2560	300	2200
Macarıstan	-	800	900	1300	1400	1600	2730	3000	400	4000
Almaniya	-	1668 - 2839	2401 - 3559	2913 - 3999	3300	3800	6008 - 8413	9015 - 13 798	600	14000
Fransa	-	1400 - 1700	1700 - 2600	2300 - 2900	3400	3900	5000 - 5500	6000 – 8000	700	9000
İsrail	100 - 200	400	500	600	1000	1500	2000	11 000	600	11000
Böyük Britaniya		1625 - 1750	4000 - 5000	3500 - 3800	6000	6500	9500 - 10600	11700 - 12000	7000	13000

İsraildə tənha yaşayan əsgərlərə ikiqat məvacib verilir. Əgər onun valideynləri xaricdə yaşayırsa ildə bir dəfə ona 21 günlük məzuniyyət verilir ki, yaxınlarına baş çəksin. Bu səfər üçün biletin pulu ödənilir.

Latviyada hər bir zabitə kirayə ev üçün 180-200 ABŞ dolları kirayə pulu verilir

Qazaxıstanda zabitlərə hər ay kommunal xərclər üçün 25 dollar ödəniş verilir, illik isə 200 dollara qədər müalicə pulu verilir.

Macarıstanda müqaviləli əsgərlərə nəqliyyat, yemək, geyim və istirahət üçün əlavə ödənişlər verilir. Leytenantlara əlavə olaraq 130-200 dollar ödəmə verilir.

Almaniyada övladları olan hərbi qulluqçular hər ay müavinət alırlar. Bir övlada görə 125 dollar, iki övlada görə, 250, üç övlada görə 565, 4 övlada görə isə 880 dollar alırlar. Bundan sonrakı hər bir övlada görə 132 dollar alırlar. Bununla yanaşı hər əlavə xidmət saatı üçün vəzifəsindən asılı olaraq 0,88 sendən 3,75 dollara qədər əlavə ödəniş alırlar. HHQ heyəti ayda 611 dollar əlavə ödəniş ala bilərlər. Paraşütlə daimi tullanan heyət isə ayda əlavə olaraq 150 dollar alır. Xüsusi təyinatlılar və döyüşçü dənizçilər maaşlarından əlavə hər ay 1170 dollar alırlar. Sualtı gəmilərin heyəti ayda 105 dollar əlavə alır. Çətin ərazilərdə xidmət üçün hər gün 120 dollar ödəmə edilir. Bununla yanaşı budesverdə 60-a yaxın mülki ixtisas var və hərbi qulluqçular burada təlim və tədris keçirlər.

Hindistanda zabitlər üçün xüsusiləşdirilmiş mağazalar var ki, oradakı mallar zabitlərə 50 faiz ucuz satılır. Zabit rütbəsi alan hərbi qulluqçuya dərhal mənzil təqdim olunur. Sonralar zabitin bu evi özəlləşdirmək imkanı olur. Zabitin ailəsi böyüdükcə evin ölçüsü də böyüyür. Hər bir zabitin (bölük komandirindən başlayaraq) evdə qulluqçu saxlamaq hüququ var. Qulluqçu zabitin evində yaşayır və dövlət büdcəsindən maliyyələşdirilir. Hindistan zabiti dövlət tərəfindən qiyabi təhsil almaq imkanları ilə təmin olunub.

Azərbaycanda hərbi qulluqçuların məvacib məsələsində vəziyyət heç də ürək açan deyil. Bu gün Azərbaycan zabitləri 350 manatdan başlayaraq məvacib alırlar. Gizirlərdə və müddətdən artıq hərbi qulluqçularda isə bu göstərici daha aşağıdır. Gerçəklik budur ki, Azərbaycan leytenantının məvacibi ən azı 700-800 manatdan başlamalıdır. Yalnız bu məbləğlə onların sosial rifahları bir qədər yaxşılaşa bilər.

Layihə çərçivəsində “Doktrina” JHAM ekspertləri tərəfindən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində və digər hərbi birləşmələrində xidmət edən hərbi qulluçuların mövcud məvacibləri araşdırılıb və bu istiqamətdə təkliflər də irəli sürülüb:

s/s	Azərbaycan hərbi qulluqçusunun rütbəsi	Hərbi qulluqçuların mövcud məvacibləri (orta hesabla, AZN)			Təklif edilən məvacib
		Hərbçinin vəzifəsi	1 qat	2 qat	1 qat	2 qat
1	Əsgər-çavuş (MAXHQ)	Manqa komandiri	250	350	600	850
2	Gizir	Tağım kom. müavini	250	350	600	850
3	Leytenant	Tağım komandiri	300	450	800	1100
4	Baş leytenant	Tağım - Bölük komandiri	350	500	900	1300
5	Kapitan	Bölük komandiri	400	600	1000	1450
6	Mayor	Tabur komandiri	500	700	1200	1600
7	Polkovnik-leytenant	Briqada kom. müavini	700	900	1350	1800
8	Polkovnik	Briqada komandiri	900	1200	1450	2000
9	General-mayor	Korpus komandiri	1300	1750	1700	2200
10	General-leytenant	Müdafiə nazirinin müavini	1700	-	2000	-
11	General-polkovnik	Müdafiə naziri	2300	-	2700	-

Ailəli zabitlərin sosial təminatı üçün daha böyük vəsait tələb olunur. Ailəli və uşağı olan zabitlərin sosial təminatı daha ciddi diqqət mərkəzində olmalıdır. Ona mənzil kirayəsi üçün real ödəniş edilməli uşaqlarının və işləməyən həyat yoldaşına görə ciddi vəsait ödənilməlidir. NATO ölkələrinin təcrübəsində, xüsusilə ABŞ və Türkiyədən öyrənilməli xeyli məsələlər var ki onların Azərbaycan qanunvericiliyinin sosial tərəflərinə tətbiq olunması yaxşı olardı. Xüsusilə də bizə bir çox parametrlərinə görə uyğun gələn ölkə olan Türkiyədən öyrənilməli olduğumuz çox şeylər var: məvaciblərin yüksəkliyi, mənzillə tam təminat, ailələrin sosial təminatının prioritet olması, hərbi təqaüdçülərə xüsusi diqqət və s. Fikrimcə, bu məsələlərin hamısı gerçəkdən güclü ordu yaradılmasına xidmət edir.

“Doktrina” ekspertləri hesab edirlər ki, hərbi xidmət dövründə hərbi qulluqçuların sosial təminatı gerçəkdən dövlətin bir saylı vəzifəsi olmalıdır. Bu hərbi peşənin nüfuzunun artmasına, ümumilikdə ordunun döyüş qabiliyyətinin güclənməsinə səbəb olardı.

Pensiya məsələsi

Diqqətdə olan məsələlərdən biri də Azərbaycanın hərbi pensiya sistemində ciddi təkmilləşdirilmələrlə bağlıdır. "Doktrina" mərkəzinin gəldiyi nəticələrə görə, ümumi pensiya islahatlarının aparıldığı bir vaxtda hərbi pensiya sistemində heç bir dəyişikliyin olmaması və ya gecikdirilməsi fəsadlar yaradır. Eksperlər hesab edir ki, sosial ədalət prinsipinin bərqərar olunması baxımından hərbi sahədə pensiya islahatları zəruridir.

Hərbi qulluqçuların pensiya təminatı ilə əlaqədar qanunvericilikdə müəyyən dəyişikliklər edilməlidir. Buna zərurət çoxdan yaranıb. Çünki "Hərbi qulluqcularən pensiya təminatı haqqında" qanun sovet vaxtından qalma qanunun Azərbaycan dilinə tərcüməsidir. Orada əksini tapan bir çox məqamlar reallığa uyğun gəlmir.

Qeyd edək ki, hərbi pensiyaların çərçivəyə salınması dünyanın bir neçə ölkəsində, o cümlədən Yaponiyada mövcuddur. Bu ölkədə keçmiş hərbi qulluqçuların pensiya təminatı müdafiə xərclərinə aid edilmir və Yaponiya vətəndaşları üçün müəyyən edilmiş ümumi pensiya təminatı əsasında həyata keçirilir. Amma Yaponiyada yüksək vəzifəli və rütbəli hərbi qulluqçu tərxis olunan zaman ona 2 illik xidmət məvacibi birdəfəlik verilir və bu da 168.000 - 286.000 dollar arasında dəyişir. Bu ölkədə hərbi qulluqçuların sosial təminat məsələləri "Silahlı Qüvvələrin özünümüdafiə qoşunları haqqında" qanunda əksini tapıb.

Britaniyada pensiyanın miqdarı hərbi rütbələrdən, xidmət müddətindən və sağlıq durumundan asılıdır. Britaniyada və ümumilikdə NATO ölkələrində hərbi pensiyaların məbləği çavuşdan generala qədər 600-5000 dollar arasında dəyişir. Hər il bu məbləğin 3-4 faiz indeksasiyası baş verir. Britaniyada pensiyaya çıxan hərbi qulluqçuya 3 illik pensiya həcmində birdəfəlik pul verilir. Məsələn, polkovnik pensiyaya çıxarkən 40.000 funt-sterlinq alır. Pensiyaların miqdarına müntəzəm olaraq parlament tərəfindən baxılır və hərbi qulluqçuların maaşlarının artırılmasına və qiymət artımına, inflyasiyaya uyğun olaraq tənzimlənir. Bundan başqa, tərxis olunan şəxs bir neçə ilin pensiyasını əvvəlcədən ala bilər.

Rusiya Federasiyasında yeni qanunvericilikdə hərbi pensiyaların hesablanması bölümü isə əsaslı şəkildə işlənilib. 2011-ci ilin əvvəlində dərc olunmuş ilkin varianta görə, 2013-cü ilin 1 yanvarından pensiyaların pul təminatının 30 faizi həcmində təyin olunması və onun hər il 3,5 faiz artırılması təklif edilirdi. Hazırda pensiyalar pul təminatının 54 faizini təşkil edir. Bu təklif nəzərə alınsa, onda təqaüdçü pensiyaya çıxandan 20 il sonra 100 faizlik pensiya ala bilər. Bununla yanaşı yeni qanuna görə, hərbi pensiyalara baxılması hökumətin ayrıca qərarı ilə nizamlanır. Məlumatlara görə, 2012-ci ildə Rusiyada hərbi pensiyaların həcmi 13-15 min rubl olacaq.

Rusiyada hərbi təqaüdün ölçüləri (2009-cu ilin məlumatlarına əsasən)

Rütbə	Təqaüdün məbləği (rublla)
	minimal	maksimal
Sıravi	2800	5200
Çavuş	3200	6000
Gizir	3500	6600
Baş gizir	3800	7100
Kapitan	4800	8000
Mayor	5100	9500
Polkovnik-leytenant	5400	10 100
Polkovnik	6000	11 100
General-mayor	8500	13 300
General-leytenant	15 200	Məlumat yoxdu
General-polkovnik	17 600	Məlumat yoxdu
Ordu generalı	19 000	Məlumat yoxdu

Amerikada isə hərbi büdcədən qənaətlə istifadə edilməsi üçün bir sıra addımlar atmağa məcbur olublar. 1986-cı ilin 1 avqustuna qədər mövcud olan sxemə görə, hərbi xidmətə daxil olan hərbi qulluqçular üçün qaydalara əsasən, pensiya məbləği hərbi xidmətdən tərxis olunma anında hərbi rütbə üzrə pul məbləğinin faizinə görə müəyyən edilirdi. Bu qanuna görə, 20 təqvim ili xidmət etmiş hərbi qulluqçu hərbi rütbəsi üzrə pul təminatının 50 faiz, 30 il xidmət etmiş qulluqçu isə 75 faizi həcmində pensiya alır. Lakin 1986-cı ildə qüvvəyə minən hərbi pensiyalar sisteminin islahatı haqqında qanun (Military Retirement Reform Act, P.L.99-348) hərbi pensiyaların xidmət illərindən asılılığına dair hesablama metodikasına ciddi dəyişiklikləri nəzərdə tutdu. Büdcə vəsaitlərinə qənaət, orduda daha hazırlıqlı mütəxəssislərin saxlanılması və tərxis olunmaq istəyənlərin çoxalmasının qarşısını almaq üçün konkret addımlar atıldı. Belə ki, hərbi pensiya minimum faiz endirildi və 40 faiz təşkil etdi. Yüksək həddə toxunulmadı. Əvvəllər 50 faiz pensiya üçün 20 təqvim ili xidmət etmək lazım idisə, sonradan bu, 23 ilə qaldırıldı.

Amerikada hərbi pensiyaların səviyyəsi (dollar)

kateqoriya	20 il	30 il	40 il
Sıravilər	664 -1052	1049 -1663	1399 -2218
çavuşlar	1336 -2323	2121 -4668	2828 -6863
Uorent – zabitlər	1999 -2668	3363 -5791	4484 -8513
Zabitlər	1585 -5488	2588 -2505	3340 -18 061

Amerika qanunveririliyinə görə, ABŞ ordusunda dinc dövrdə 20 il xidmət etmiş və ya heç olmasa bir gün döyüşmüş hırbi qulluqçu veteran hesab olunur. Veteranlar güzəşt və imtiyazlara malikdirlər. Onlar ehtiyata burazılarkən ABŞ-ın istənilən şəhərinə ailə üzvləri ilə pulsuz getmək imkanına malikdirlər. Onların pulları ödənilir. Təqaüdçünün pulsuz tibbi müalicə almaq hüququ var. Ehtiyata buraxıldıqdan sonra 24 ay müddətində təqaüdçülər pensiyadan əlavə işsizliyə görə müavinət də ala bilərlər. İl yarım ərzində onlar dövlət evlərində ailələri ilə birgə pulsuz yaşamaq hüququna malikdirlər. Eyni zamanda onlar ömürlük olaraq hərbi ticarət mağazalarından ucuz qiymətə mal almaq, avtomobillərini hərbi benzin stansiyalarında doldurmaq hüquqularına malikdirlər. 

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrindən pensiyaya çıxan hərbi qulluqçulara isə onun aylıq məvacibinin 3-5 qatı qədər birdəfəlik pul mükafatı verilir və pensiyanın artımı prezidentin sərəncamı ilə tənzimlənir. Diqqətdə saxladığımız məsələlərdən biri də budur. İstəyirik ki, Azərbaycanda da hərbi qulluqçuların məvacibləri və eləcə də hərbi pensiyalar indeksasiya üzrə və eyni zamanda parlament tərəfindən verilmiş qərarla artırılsın. Bu daha səmərəli olar və ordu üzərində mülki nəzarət fəlsəfəsinə uyğundur.

Modern.az