Azərbaycanda bir çox siyasi partiyaların maliyyə mənbələrindən biri kimi nəzərdə tutulan üzvlük haqları faktiki olaraq simvolik xarakter daşıyır. Dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitlər və digər gəlir mənbələri ilə müqayisədə üzvlük haqları ya çox cüzidir, ya da demək olar ki, ümumiyyətlə toplanmır.
Hakim Yeni Azərbaycan Partiyası (YAP) ölkənin ən böyük siyasi təşkilatıdır və 700 mindən çox üzvü olduğunu bildirir. 2024-cü ildə partiya 31.4 milyon manat üzvlük haqqı toplayıb.
Digər partiyaların isə vəziyyəti tamam fərqlidir. YAP-dan başqa 25 siyasi partiyadan sadəcə aşağıdakılar üzvlük haqqı toplaya bilib:
Haqq Ədalət Partiyası: 1045 manat
Böyük Quruluş Partiyası: 260 manat
Demokratik Maarifçilik Partiyası: 140 manat
Müsavat: 14 min manat
Milli İstiqlal Partiyası: 2300 manat
ReAL Partiyası: cəmi 12 manat.
Siyasi partiyaların üzvlük haqları vasitəsilə maliyyələşməsi bir çox ölkədə əsas gəlir mənbələrindən biridir. Bu, həm partiyanın müstəqilliyini təmin edir, həm də vətəndaşların siyasi sistemdə iştirakını artırır. Almaniyada partiyalar üzvlük haqları və ianələrdən böyük gəlir əldə edirlər. Məsələn, Sosial Demokrat Partiyası (SPD) və Xristian Demokrat İttifaqı (CDU) ildə milyonlarla avro üzvlük haqqı toplayır. Üzvlük haqqının məbləği gəlir səviyyəsinə görə dəyişə bilər. İsveçdə üzvlük haqları siyasi partiyaların ümumi gəlirinin 25-30 faizini təşkil edir. Bu sistem vətəndaşların siyasi iştirakını təşviq edir.
Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, üzvlük haqqının ödənilməsi partiya üzvünün vəzifəsidir. Üzvün siyasi partiyaya il ərzində ödədiyi üzvlük haqlarının yuxarı həddi minimum əmək haqqının 35 mislindən artıq ola bilməz. Üzvlük haqqının məbləğindən artıq ödənişlər ianə hesab edilir. Siyasi partiya üzvlərinin bəzi kateqoriyasına (pensiyaçılar və digər sosial müdafiəyə ehtiyacı olanlara, tələbələr və s.) münasibətdə üzvlük haqlarının ödənilməsində imtiyaz və ya güzəşt müəyyən edə bilər.
Ancaq üzvlük haqqı ilə bağlı yuxarıdakı rəqəmlər partiyalarda bu məsələnin heç də ürəkaçan olmadığını göstərir.
Modern.az-a açıqlamasında Ağ Partiyanın sədri Tural Abbaslı bldirib ki, "Siyasi partiyalar haqqında" yeni qanunda partiyaların maliyyələşməsi, üzvlük haqqı, yaxud da ianələrin verilməsi prosesi çox ağırlaşdırılıb:
“Büdcədən maliyyələşdirilən partiyaların belə kifayət qədər vəsaitlə təmin edilmədiyini görürük. Parlamentdə təmsil olunan partiyalar az da olsa, maliyyələşirlər. Amma parlamentdə təmsil olunmayan və seçkidə iştirak edib səs toplayan partiyaların şərtləri çox ağırdır. Araşdırsanız, görərsiniz ki, bu şərtlərə 15 partiyadan ikisi ancaq cavab verə bilib. Demək olar ki, 15 partiyadan 13-ü yenə büdcədən maliyyə ala bilməyəcək. Çünki üzvlük haqqı və ianələrin toplanması prosedurlarında müəyyən boşluqlar var. Bu boşluqlar imkan vermir ki, parlamentdə olmayan partiyalar büdcədən maliyyələşsin".
Partiya sədri bildirib ki, dövlət partiyaların üzvlük haqlarının və ianələrin ümidinə buraxmamağa çalışmalıdır:
"İndi kimsə üzvlük haqqı verirsə, banka getməli, şəxsiyyət vəsiqəsini təqdim etməli, pul yatırmalıdır. İanə ödəyən də şəxsiyyət vəsiqəsi ilə banka getməli, bank hesabına pul qoymalıdır. Biz də 10 gün ərzində bu barədə Mərkəzi Seçki Komissiyasına (MSK) məlumat verməliyik ki, bizə ianə gəlib. MSK bizə icazə verməlidi ki, o puldan istifadə edək. Bu da çevikliyin qarşısını alır. Eyni zamanda Azərbaycandakı siyasi reallıq hamıya bəllidir. Neçə nəfər adını, soyadını,şəxsiyət vəsiqəsinin məlumatlarını verərək müxalifət partiyasına üzvlük haqqı ödəyə bilər? İnsanlar qorxur, çəkinir. Ona görə də xüsusilə parlamentdə təmsil olunmayan müxalifət partiyalarının maddi vəziyyəti çox ağırdır, yəni acınacaqlıdır. Bəzi fədakar insanların və ya dostların hesabına partiyalar ayaqda qalıb. Yəni bu formada çoxpartiyalı sistem inkişaf etməz".
T.Abbaslı tək üzvlük haqlarının yox, ianələrin verilməsi qaydalarının da sadələşdirilməsinin tərəfdarı olduqlarını söyləyib:
“Eyni zamanda dövlət tərəfindən büdcədən ayırlan vəsaitin hesablanma mexanizmi olmalıdır. Yenə deyirəm, parlamentdə təmsil olunmayan siyasi partiyalara dövlət yardımı çox ağır şərtlərdə verilir. Ümumiyyətlə, "Siyasi partiyalar haqqında" qanuna praktik dəyişikliklər lazımdır. Qanun nəzəriyyə baxımından maraqlı ola bilər, amma praktiki olaraq müddəaların həyata keçirilməsi çox qəlizdir. Partiyalar çox ağır şəraitdə ayaqda durur. Siyasi partiyadakı fədakar insanlar olmasa, Azərbaycanda partiya qalmaz. Bu şərtlər altında Azərbaycanda siyasi partiyaların fəaliyyət göstərməsi çox ağırdır”.
