56 il bundan əvvəl, 7 noyabr 1963-cü ildə Sumqayıt şəhərində SSRİ adlı nəhəng, supergücə malik ölkədə, sözün əsl mənasında, bütün ittifaqı lərzəyə gətirən hadisə olmuşdu. O vaxtlar sovet rəsmiləri, xüsusi xidmət orqanları ciddi cəhdlə bu hadisəni ört-basdır etməyə çalışsalar da, “Amerikanın səsi” başda olmaqla olmaqla BBC, “Alman dalğası”, “Pekin radiosu”, “Tiranadan səslər”, “Danışır Belqrad” kimi informasiya vasitələri Sumqayıt hadisələrini elə həmin gün dünyaya bəyan etmişdi. 15 noyabr 1963-cü ildə Kuba Respublikasının SSRİ-dəki səfiri Karlos Olivares Sançes Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin rəhbəri Nikita Xruşşovla görüşdə Sumqayıt hadisələri barədə Moskvadan məlumat istəmişdi:
“Sumqayıt İstilik elektrik stansiyasında staj keçən kubalı tələbələrin sözlərinə görə, orada 7 noyabr nümayişi zamanı əllərində Stalinin potreti olan fəhlələr hökumət əleyhinə etiraz aksiyası keçirmişlər, milislə (polislə) qarşıdurma zamanı çoxsaylı yaralananlar, hətta ölənlər də olmuşdur. Çox sayda adam həbs edilmişdir. Bu nə məsələdir?”
Baş vermiş hadisə haqqında elə o gün - 7 noyabr 1963-cü ildə - xəbərdar olmuş N.Xruşşov qarşıdurmanın əsl səbəbəni səfirdən gizləməyə çalışmışdı: “Boş şeydir. Bütün bunlar orada milis rəisinin müavini işləyən birinin işidir. Müəyyən edilmişdir ki, Stalinin yerlisidir. Mən 1960-cı ilin aprelində Azərbaycanda olmuşam. Xalq məni sevir” (Bax: Исторический архив. 1993. № 1. С.111)
Şəkildə: N. Xruşşov bir əlində şlyapası, başında Sumqayıt fəhlələrinin ona hədiyyə etdiyi buxara papaqla. Ön tərəfdə ortada, Azərbaycan KP MK-nın Birinci katibi V. Axundov və ikinci katib V. Semiçastnı. 28.04.1960
Hərdəmxəyal Xruşşov bütün SSRİ strukturları üzərində eksperimentlər aparmaqdan, sanki, ləzzət alırdı. Qeyri-məhdud iqtidar səlahiyyətinə sahib olması onu o dərəcədə eyforiyaya qapdırmışdı ki, ətrafdakılarından kimi isə dinləməyi daha özünə rəva görmürdü. Tədricən şizofrenik düşüncələr nəticəsində özünü nəhəng saymaq maniyasına mübtəla olan Xruşşov tabeliyindəkiləri istədiyi tərzdə, ən qaba, ədəbsiz və vulqar şəkildə aşağılayırdı.
Xruşşova elə gəlirdi ki, hər şeyi ən yaxşı şəkildə ancaq o bilir. Stalini şəxsiyyətə pərəstişdə ittiham edən Xruşşov tələb edirdi ki, bütün kütləvi informasiya vasitələri hər gün onu işıqlandırsın, ondan bəhs etsin. Məsələn, 1963-cü ildə 8 milyon tirajla yayınlanan ümumittifaq “Pravda” qəzetinin 153 ayrı-ayrı nömrəsində Xruşşovun fotoları dərc olunmuşdu. Müqayisə üçün, bildirək ki, İ. V. Stalin şöhrətinin zirvəsində olduğu 1952-ci ildə həmin “Pravda” qəzeti Generalissimus Stalinin rəsmini bir il ərzində cəmi 6 dəfə yayınlamışdı. Xruşşovun oğlu Sergeyin 26 yaşı olanda Xruşşov öz oğluna Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı vermiş, onu dövlət mükafatı ilə mükafatlandırmışdı. Həmin oğul Sergey yazır ki, onun 20 yaşı olanda qarajında 4 dənə xarici markalı minik maşını varmış. Stalin isə oğlu Yakovu 1943-cü ildə əsir düşmüş alman feldmarşalı Fon Paulsla dəyişməmiş, “Mən feldmarşalı əsgərə dəyişmirəm!” demişdi
Xruşşov ən mühüm dövlət vəzifələrinə ancaq öz yerlilərini yerləşdirirdi. Bu az imiş kimi, kürəkəni A.Acubeyi SSRİ-nin media patronu elan eləmişdi, Xruşşov haqqında yazdığı oçerklərə görə kürəkəninə Lenin mükafatı verdirmiş, onu SSRİ Ali Sovetinə deputat seçdirmiş, Mərkəzi Komitənin üzvü təyin etdirmiş, Lenin ordeni ilə mükafatlandırmışdı. SSRİ ziyalıları öz aralarında məşhur rus atalar sözünü (“не имей сто рублей, а имей сто друзей - yüz manatın olunca, yüz dostun olsun” ) dəyişdirərək “Не имей сто друзей, а женись, как Аджубей- Yüz dostun olmaqdansa, Acubey kimi evlən” (Алексей Иванович Аджубей. 1924- 1993) şəklində söyləməyə başlamışdıalr.
Romalı siyasətçi Mark Katon istənilən mövzuda çıxışını yeknəsəq “Karfagen məhv edilməlidir” sözü ilə bitirdiyi üçün siyasətçilər tutuquşu kimi eyni fikri təkrarlayanları istehza ilə “katonit” adlandırırlar. Xruşşovun da bu cür davranışı onu dinləyənlərdə ikrah hissi yaratmışdı. Özü Stalinin şəxsiyyətə pərəstişliyini söyə-söyə ağlına gələni eləyirdi. Xruşşov hara gedirdisə, orada mütləq Stalinin əleyhində danışmağı, bütün neqativlikləri, qüsurları, çatışmazlıqları, törədilən cinayətləri, uğursuzluqları məhz Stalinin adına çıxmağı adət eləmişdi.
Xruşşovun müdaxilə etmədiyi sahə qalmamışdı. Onun göstərişi ilə memarlıq, incəsənət, rəssamlıq sahələrində əcaib dəyişikliklər aparılır, SSRİ-də çayların məcrasını dəyişdirilir, əkinə yararsız yerlərdə məhsul almağa səy göstərilir, şəxsi təsərrüfatlar məhv edilir, beşillik planlar yeddillik planlarla əvəzlənirdi. Yeri gəlmişkən, Azərbaycanda sovet höhumətinin qurulmasının 40 illiyi münasibətilə 1960-ci ilin aprel ayının 27-də qatarla Gürcüstandan Bakıya gələrkən yolda 270 kv.km. sahəsi olan minillik Şilyan gölünü və sahilboyu göz işlədikçə uzanıb gedən qamışlığı görən Xruşşov elə qatardaca bu gölün qurudulub “tarla gözəli” qarğıdalı tarlasına çevrilməsi haqqında öz “dəyərli” göstərişini vermiş və Şilyan gölü də 3 - 4 il ərzində qurudulmuş, Mərkəzi Aranın ekoloji mənzərəsinə fəlakətli zərbə endirilmiş, minillik flora və fauna barbarcasına məhv edilmişdi.
SSRİ-nin pullarını sürətlə silahlanmaya, dünya proletarlarına, sözdə qeyri-kapitalist inkişaf yolu ilə gedən ölkələrə sovuran Xruşşovun bacarıqsızlığı nəticəsində 1960-cı ildən etibarən bütün ölkə ağır iqtisadi böhrana düşdü. Mağazalarda çörək başda olmaqla ərzaq və sənaye malları yoxa çıxdı. Vəziyyət günü-gündən fəlakətli şəkil almağa başlasa da, Xruşşov öz boşboğazlığından əl çəkmirdi: “Çox yaxın gələcəkdə xam torpaqlar məhsul verməyə başlayacaq, qarğıdalı ilə nəinki bütün ölkəni təmin edəcəyik, onu hətta xaricə də satacağıq. Hamınızın bir dəst təzə kostymu (?!) olacaq.”
Gənclik şəhəri olan Sumqayıtda artıq bu durumdan təngə gəlmişdilər. SSRİ rəhbərinin boş vədləri, mənasız çıxışları, imzaladığı direktivlər qarın doyurmurdu. Stalin dövründə hər il ucuzlaşma və maddi rifah halının yaxşılaşdığı halda, Xruşşov dövrü daim bahalaşma və ərzaq qıtlığı ilə müşayiət olunurdu. Bir yandan da 1961-ci ildə keçirilən pul islahatı vətəndaşları daha 10 dəfə kasıblaşdırmışdı. Ən zəruri ərzaq mallarının təminatında ciddi çatışmazlıq yaranmışdı, çörək mağazalarında bitib tükənməyən uzun növbələr, təbii olaraq, əhalinin ciddi hiddətinə səbəb olurdu. Yeni inşa olunan superfosfat zavodunun, boru-prokat zavodunun ayrı-ayrı fəhlələri mövcud vəziyyətə etiraz olaraq öz iş yerlərində oturaq aksiya keçirmişdilər. Buna baxmayaraq, vəziyyət yaxşılaşmaq əvəzinə daha da kəskinləşirdi.
Sumqayıt hadisələrindən möhkəm qəzəblənən N. Xruşşov 7 noyabr 1963-cü il, saat 18-də Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi V.Y.Axundova (rəhbər olduğu illər 1959-1969) zəng vuraraq, 11 noyabrda, yəni, həftənin 1-ci günü, səhər saat 11-də təfərrüatlı məlumat istəyir və bütün iğtişaşçıların həbs olunması üçün təcili tədbirlər görülməsi barədə göstəriş verir. (Bax: ГА РФ. Ф.Р-8131. Оп.31. Д.96438. Л.5).
V. Axundov 9 noyabr 1963-cü il, şənbə günü, axşam saat 19- da Mərkəzi Komitədə qapalı toplantı keçirir. SSRİ Prokuroru R.A. Rudenkonun ( 1953-1981 ), SSRİ DTK-nın Sədri V.Y. Semiçastnının (1961-1967 ) Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin Sədri Ə.N. Əlixanovun ( 1961-1970 ), Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri M.Ə. İsgəndərovun ( 1961- 1969 ), Baş prokuror S.Ə. Əkbərovun ( 1951-1963 ), Daxili işlər naziri X. Məmmədovun ( 1960-1965 ), Azərbaycan SSR DTK-nın sədri S.Y. Sviqunun ( 1963 - 1967), Sumqayıt Şəhər Partiya Komitəsinin katibi Balakişiyevin, Sumqayıt Şəhər İcraiyyə Komitəsinin sədri K. Axundovun və Sumqayıt Şəhər Milis İdarəsinin rəisi Hacıyevin iştirak etdiyi bu iclasda Sumqayıt hadisələrinin səbəbləri və hadisənin törənməsində iştirakı olanların istintaqa cəlb olunmasında görülən ilkin işlər barədə məlumat verilir.
Respublika prokuronun sözlərinə görə, hər şey trest partkomu Ərdəşir Kərimovun bir nümayişçinin yaxasındakı Stalinin rəsmi olan nişanı qoparmaq istəməsi ilə başlamışdı. Normal şəkildə başlayıb davam edən nümayişdə qəflətən gözlənilməz hadisə baş vermişdi. Partkom Kərimovun nümayişçi fəhlənin yaxasındakı nişanı dartıb qoparmaq istəməsinə fəhlə sərt şəkildə təpki verdiyini görən şəhər milis idarəsinin rəis müavini D.Kildiaşvili və şəhər hərbi komissarı N. Kroll ətrafdakı hərbçilərə, mülki geyimli milis və drujinniklərə ( o zamankı milisə - polisə- ictimai əsaslarla yardım edən mülki könüllülər ) həmin fəhləni tutub aparmağı əmr etmişdilər. Bu cür müdaxiləni ədalətsiz sayan başqa bir fəhlə tribunanın önündən keçməkdə olan üstüaçıq maşına çıxaraq yüksək səslə “Bizi bir tikə çörəyə möhtac qoyanlar indi də kimsəsiz bir fəhlə qardaşımızı döyürlər. Ay camaat, köməyə gəlin!” – deyə qışqırmışdı. Bu zaman təqribən 250-300 nümayişçi həmin fəhləni drujinniklərin və milis işçilərin əlindən almağa çalışanda qarşıdurma şiddətlənmişdi. Boru-prokat və sintetik kauçuk zavodundan noyabr nümayişinə gələn digər fəhlələr də milis və drujinniklərlə əlbəyaxa döyüşə başlamışdılar. Onlar həm hərbi komissar podpolkovnik N. Krollu, həm milis rəisinin müavini D. Kildiaşvilini, həm də partkom Ə. Kərimovu möhkəm döymüşdülər. Milisə əl qaldıranların sayı sürətlə artmışdı.
Qəzəblənmiş nümayişçilər N. Xruşşovun portrətini daşlamış, ətrafdakı şərəf lövhəsini qırmağa başlamış, dövlət və hökumət başçısının ünvanına nalayiq sözlər söyləmiş, İ.V.Stalinin şərəfinə xorla şüarlar səsləndirmişdilər. Vəziyyətin belə şəkil aldığını görən şəhər rəhbərləri tribunaları tərk etmək məcburiyyətində qalmışdılar. Sumqayıt şəhər İcraiyyə komitəsinin sədri Kamal Axundov qəzəbli kütləni nə qədər sakitləşdirməyə çalışsa da, buna nail ola bilməmişdi. Sıraları getdikcə genişlənən nümayişçilər şəhər milis idarəsinə hücum çəkərək, orada müvəqqəti saxlanma kameralarının- KePeZə-lərin ( КПЗ - камера предварительного заключения ) qapılarını qırmış, təcridxanada saxlananların hamısını açıb buraxmışdılar. Milis idarəsinin həyətindəki 2 avtomobilə və 4 motosklətə ciddi xəsarət yetirmişdilər. Nümayişçiləri geri çəkilməyə məcbur etmək üçün milislər havaya güllə atmışdılar. Təəssüf ki, bu zaman 12 yaşlı Eyvaz Eyvazov adlı bir uşaq güllə yarası almışdı. Qəzəblənmiş nümayişçilərin qarşının alınması üçün dərhal Bakıya müraciət edilmişdi. Bakıdan gələn qüvvələr təxminən saat 14.30-da şəhəri tam nəzarət altına almışdılar. Bundan sonra heç bir xoşagəlməz hadisə qeydə alınmamışdı.
“Bütün günahkarların və cinayətkarların ən qısa zamanda aşkarlanıb istintaqa cəlb olunması üçün lazımı operativ işlər görülür”,–deyə qapalı toplantıda respublika prokuroru bildirmişdi.
Qapalı toplantıda respublika prokurorunu diqqətlə dinləyən SSRİ DTK-nın sədri V.Semiçastnı toplantı iştirakçılarının nəzərini bu hadisədə Xruşşovu ən çox qorxudan cəhətə yönəlmişdi: “Никита Сергеевич опасается перерастания сумгаитского недовольства в националистические протесты и, чего доброго, движение за независимость Азербайджана. - Nikita Sergeyeviç Sumqayıt narazılığının böyüyərək milli etirazlara, lap elə, Azərbaycanın müstəqilliyi uğurunda hərəkata çevriləcəyindən qorxur”.
1959-1961-ci illərdə Azərbaycan KP MK-nın 2-ci katibi vəzifəsində işləmiş V.Semiçastnının sözləri qapalı toplantı iştirakçılarını vahimələndirmişdi: “DTK sədri görəsən niyə belə deyir?”.
SSRİ-nin heç vaxt öz şəxsi iradəsi və təşəbbüsü olmayan Baş prokuroru R.Rudenko da Azərbaycan rəsmilərini öz varlığını göstərmək istəmişdi: “тов. Н. Хрущев ссылался на наличие в сумгаитских протестах националистических настроений. - Yoldaş N. Xruşşov Sumqayıt etirazlarında milliyətçi əhval-ruhiyyənin mövcuduluğuna işarə vurmuşdur”.
Tükü-tükdən seçməyi bacaran, respublika DTK-na cəmi bir ay yarım öncə rəhbərlik etməyə başlayan general-mayor Sviqun dərhal cavab vermişdi: “В сумгаитских протестах националистические настроения были менее явно выражены, чем социально-политические лозунги. - Sumqayıt etirazlarında qabarıq sosial-siyasi mahiyyətli şüarlarla müqayisədə milliyyətçi əhval- ruhiyyə daha zəif ifadə olunmuşdur”.
Sumqayıt Şəhər Partiya Komitəsinin katibi Balakişiyev isə etirazın “sərxoş və huşu yerində olmayan adamlar” tərəfindən törədildiyini əsaslandırmağa çalışmışdı.
Qapalı toplantıdan sonra milis və DTK işçiləri Sumqayıtda geniş “iğtişaşçı ovu” kampaniyasına başladılar. Azacıq şübhələndiklərini dərhal istintaqa cəlb edirdilər. Sumqayıt hadisələrində şübhəli bilinənləri DTK-nın baş müstəntiqi Ernest Arutyunov(yan) istintaq edirdi. Yuxarıların məsləhəti ilə, bu işin miqyasını azaltmaq üçün saxlanıların çoxunu ömürlük olaraq Bakı və Sumqayıtda yaşamaq hüququndan məhrum etmək və bu barədə heç yerdə danışmayacaqları haqqında yazılı iltizam almaq şərti ilə təcridxanalardan buraxmışdılar. İstintaqa cəlb olunmuş 25 nəfər üçün Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsinin 72-ci maddəsi üzrə ( Kütləvi iğtişaş ) 67 nömrəli cinayət işi açılmışdı. Bu maddədə “Talan, dağıtma, odlama və başqa bu kimi hərəkətlərlə edilən kütləvi iğtişaşın təşkili, habelə onun iştirakçıları tərəfindən yuxarıda göstərilən cinayətlərin bilavasitə törədilməsi və ya onların hakimiyyətə silahlı müqavimət göstərməsi” şəklində tövsif edilir və ittiham edilənlər məhkuma çevrilərək iki ildən on beş ilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırılırdılar.
İstintaq materiallarından məlum olur ki, 7 noyabr 1963-cü ildə, təxminən saat 11.30-da mülki geyimli drujinniklər və milislər şəxsən partiya təşkilat katibi Ərdəşir Kərimovun ( milis rəisinin müavini D. Kildiaşvilinin ifadəsinə görə isə, hərbi komissar N. Krollun əmri ilə ) göstərişi ilə yaxasında Stalinin rəsmi olan nümayiş iştirakçısı, 1 nömrəli inşaat idarəsinin fəhləsinə qaba şəkildə hücum etmişdilər. ( Bax: Российский государственный архив новейшей истории (РГАНИ) Пер.6. Д.27. Л.1. )
Bu vaxt ətrafdakı nümayişçilər fəal şəkildə onu müdafiəyə qalxmışdılar. Nümayişçilər arasında olan Əlimirzəyev Miriş Bulud oğlu ( təvəllüdü 1938 ) bu zaman bayramsayağı bəzədilmiş stendləri, N. Xruşşov başda olmaqla Siyasi Büro üzvlərinin portretlərini divardan qoparıb yerə atmışdı. Müəyyən yaşayış yeri olmayan Mahmudov Yaşar Müseyib oğlu (təvəllüdü 1941 ) da fəal şəkildə bu işə qoşulmuşdu. (Bax: Государственный архив Российской Федерации (ГА РФ) Ф.Р-8131. Оп.31. Д.96438. Л.26) Rus mənşəli Nikolay İvanoviç Şevçenko ( təvəllüdü 1938 ) transparat və portretlərlə bəzədilmiş maşının üzərinə qalxıb haradansa əldə etdiyi Stalin portretini yuxarı qaldıraraq uca səslə “Qardaşlar, biz Amerikaya çatmadığımız zaman yeməyə çörəyimiz və ətimiz, geyinməyə şalvarımız vardı. İndi deyirlər Amerikaya çatmışıq, amma yeməyə çörəyimiz, geyinməyə şalvarımız yoxdur. Nə vaxta qədər kütbeyin Xruşşovun axmaqlıqlarına dözəcəksiniz? Nəyi gözləyirsiniz? Вперед за Сталина, за Родину! - Stalin uğrunda, Vətən uğrunda irəli! ( Bax: ГА РФ. Ф.Р-8131. Оп.31. Д.96438. Л.28 )
Fəhlə N. Şevçenko öz sözləri ilə nümayişçiləri coşdurmaqla qalmamış, onu susdurmaq istəyən milis kapitanı D.Kildiaşvilini döymüş, onun burnunu qırmışdı. Nümayişçilərin tribunaya hücum çəkdiyini görən şəhər rəhbərləri tribunanı tərk etmişdilər. Nümayişçilər “Çörək istəyirik! Rədd olsun Xruşşov! Anarxiyaya son verin!- şüarları ilə hərəkət edərək hər yerdə Xruşşovun portretlərini cırıb ayaqlamışdılar.
Sumqayit etirazçılarından 25 nəfəri 7 ay uzun-uzadı istintaqa çəkdilər. Qeyd olunmalıdır ki, istintaq işinin müddəti 2 dəfə uzadılmışdı. Onlar barəsində yüzlərcə şahid ifadələri alınmışdı. Şahid qismində ifadələri alınmış şəxslər fərqli fikirlər bildirmişdilər. Məsələn, xalq drujinaçısı, çilingər Cahid Hüseynquliyev (təvəllüdü 1935) 13 noyabr 1963-cü il tarixli ifadəsində yazmışdı ki, “hər şey komsomol komitəsinin katibi Ağamoğlanovun müdaxiləsindən və döyülməsindən başladı”.
Etirazçılar 1964-cü ilin 8 iyununda Bakıda qapalı məhkəmədə mühakimə olundular. 19 iyun 1964-cü ildə Ə. Seyidovun sədrliyi keçirilən son qapalı məhkəmədə 2 nömrəli xüsusiləşdirilmiş mexanizasiya idarəsinin ekskavatorçusu Səməndər Adil oğlu İbrahimov və iki azyaşlı uşaq atası, su kanalı kontorunun çilingəri Miriş Bulud oğlu Əlimirzəyev 6 il, 19 nömrəli tikinti idarəsinin sürücüsü Yaşar Müseyib oğlu Mahmudov və kimyəvi təhlükəsizlik qurğularının montajı idarəsinin çilingəri Nikolay İvanoviç Şevçenko 5 il, 73 nömrəli tikinti idarəsinin daşyonanı Ənvər Məhərrəm oğlu Mahmudov 4 il, dörd azyaşlı uşaq atası, boru- prokat zavodunun çilingəri Asif Humay oğlu Bayramov 3 il həbs cəzasına məhkum edildilər.
Sumqayıt hadisəsindən bərk təşvişə düşən mərkəzi hökumət bu etirazların böyüyüb ittifaq miqyasında yayılmasının qarşısını almaq məqsədilə ehtiyat fondundan sənaye şəhərinin əlavə ərzaqla təmin olunması üçün təcili tədbirlər gördü. Bildirmək lazımdır ki, SSRİ nə qədər dəmir pərdədə tutulmağa cəhd göstərilsə də, olkədə baş verənlər xarici kütləvi informasiya vasitələrinə sızır və bütün dünyaya yayılırdı. 1956-cı ilin mart ayının 9 və 10-da Tbilisidə, Suxumidə, Batumidə və Qoridə gürcülərin Xruşşov əleyhinə güclü etirazı olmuşdu, Tbilisiyə qoşun yeridilmiş, etirazçılara atəş açılmışdı; 16-16 yanvar 1961-ci ildə Krasnodarda; 25 iyun 1961-ci ildə Biyskdə; 27 iyun 1961-ci ildə Moskvanın 100 km.-liyindəki Murome və Aleksandrovda; 2 iyun 1962-ci ildə Novoçerkask şəhərində antihökumət mitinqi olmuşdu. Şəhərə tanklar yeridilmiş və nümayişçilər güllələnmişdilər.
Sumqayıt əhalisinin etiraz çıxışı 11 il iqtidarda olan N. Xruşşovun sonunu gətirdi. Kreml strateqləri dərk etdilər ki, Nikita Xruşşovu tarixin arxivinə vermək vaxtı çoxdan yetişib. Sumqayıt hadisələrindən düz 11 ay sonra, 14 oktyabr 1964-cü ildə Anastas Mikoyanla Pitsundada istirahətdə olan Nikitanı mühüm müşavirə keçirmək bəhanəsi ilə təcili olaraq Kremlə çağırdılar və iclas salonunda da onu istefa ərizəsini imzalamağa məcbur etdilər. M.A. Suslovun ittihamedici çıxışında, Xruşşovun volyuntarist, yaramaz əməllərinin sonucu kimi 7 noyabr 1963-cü ildə baş vermiş Sumqayıt hadisəsi də xatırladılmışdı. Boş-boş guruldayan, BMT-də kürsünü ayaqqabısı ilə döyəcləyən Nikita Xruşşovun adı sonuncu dəfə kütləvi informasiya vasitələrində 16 oktyabr 1964-də xatırlandı. Yeni rəhbərlik heç yerdə onun adının çəkilməməsi barədə göstəriş verdiyindən SSRİ dağılanadək bu isim rəsmi mənbələrdə mənfur və məlun ad kimi qətiyyən yada salınmadı. Sanki o,heç vaxt mövcud olmayıbmış. Ətrafına yığdığı kütbeyin karyerislərin, vəzifədə ikən hər sözünə ləbbeyk deyənlərin, haqqında ağızdolusu tərif yağdıranların, məddahlıq edənlərin heç birinin, bircəciyinin də 1964-cü ilin oktyabr ayının 14-dən sonra Xruşşov sözünü dilinə gətirməyə cürəti çatmadı. Çatmazdı da. Məlum olduğu kimi, gəmi batmağa başlayanda siçovullar onu ən birinci tərk etməyə çalışır. Xruşşovun nəvəsinin söylədiyinə görə, babası ölənəcən ağlayırmış kimi, “əclaflar adımı pisliyə görə də olsun çəkmirlər”.
Dünyaya meydan oxuyan Xruşşovun devrilməsinə səbəb olan Sumqayıt ayaqlanması bir daha sübut etdi ki, iyrənc yaltaqlara güvənən kütbeyin və qorxaq xislətli mənsəbpərəstləri, qorxunc xalq qəzəbindən qoruya biləcək heç bir güc yoxdur. 
Ramazan SİRACOĞLU
