Azərbaycan zəngin musiqi ənənələrinə, muğamdan tutmuş xalq mahnılarına qədər unikal musiqi mədəniyyətinə sahibdir. Təəssüfki, bu zəngin irsimiz zaman-zaman mənimsəməvə plagiat cəhdləri ilə üzləşib. Belə halların ən təəssüf doğuran nümunələrindən biri də “Çırpınırdı Qara dəniz” mahnısı ilə bağlıdır. Bu mahnı bədnam ermənilərin mənimsəmə dalğasının hədəfinə çevrilən ən məşhur bəstələr sırasında yer alır.

Erməni sənətçilərindən bəziləri zaman-zaman bu mahnını öz dillərinə uyğunlaşdıraraq səsləndirməyə və hətta bir sıra hallarda onun "erməni xalq mahnısı" olduğunu iddia etməyə cəhd göstəriblər. Sosial şəbəkələrdə və bəzi musiqi platformalarında yayımlanan bu “ifalar” tarixdən xəbərsiz izləyicilərdə təhrif olunmuş təəssüratlar yaradır.

Azərbaycana məxsus “Çırpınırdı Qara dəniz” mahnısı təkcə bir musiqi əsəri deyil, Türk dünyasının azadlıq və birliyə çağırışı, qardaşlıq mesajıdır. Musiqisi görkəmli bəstəkar Üzeyir Hacıbəyliyə, sözləri Əhməd Cavada məxsus olan mahnı, Azərbaycanla Türkiyə arasında tarixi, mədəni və emosional bağların ən güclü simvollarından biri olaraq qalır. 

Müasir dövrdə bu mahnının ən yaxşı ifaçıları arasında Azərbaycan muğənniləri Azərin, Araz Elsəs, Şəmistan Əlizamanlı kimi sənətçilər var.

“Çırpınırdı Qara dəniz” şeiri 1914-cü ildə Əhməd Cavad tərəfindən Gəncədə yazılıb. Üzeyir Hacıbəyli isə 1918-ci ildə bu şeirə musiqi bəstələyib. 1920-ci ildə Azərbaycanın Rusiyanın işğalına məruz qalması və bu mahnı müəlliflərin də pantürkçülükdə ittiham oluna biləcəyi səbəbinə görə, onu uzun müddət ölkəmizdə səsləndirməyiblər. Nəhayət Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa edəndən sonra bu mahnı ictimaiyyət qarşısında 1993-cü il martın 10-da indiki Heydər Əliyev Sarayında Əhməd Cavadın anadan olmasının 100 illik yubiley gecəsində səsləndirilib.

Dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylinin bu mahnını yazmasının konkret tarixi, səbəbi və məqsədi olub. 1918-ci ildə Türkiyənin Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycan əsgərləri ilə birlikdə Gəncəni, Bakını, Qarabağı, Şamaxını, Naxçıvanı, Dərbəndi, Qubanı, Xaçmazı, Göyçayı, Ağsunu, İsmayıllını və başqa bölgələrimizi daşnak-bolşevik hərbi dəstələrindən, onların qarşıdakı işğal, terror, soyqırımı planlarından xilas etməsi Ü.Hacıbəylini “Çırpınırdı Qara dəniz” mahnısını bəstələməsinə səbəb olub. Bu mahnını məzmun və ideyasına görə tarixi və siyasi mahnı kimi səciyyəndirmək olar. Üzeyir Hacıbəyli bu mahnını Türkiyənin Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycandakı tarixi qəhrəmanlığına, Türk əsgərinin Azərbaycanın azadlığı uğrunda şəhidliyinə, xalqımızı qarşıdakı erməni terrorlarından qurtarmasına ithaf edib.  

Araşdırmalar göstərir ki, bu mahnı yazıldığı ilk vaxtlardan qardaş Türkiyədə maraq doğurmuş, populyarlaşmışdı. Hətta deyilənlərə görə, Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürk də bu mahnıdan təsirlənmiş, onu dəfələrlə dinləmişdi. Sonradan mahnı xüsusilə milliyyətçi ziyalılar, sənətçilər arasında, orduda rəğbət qazandı. Həmin dövlərdə Üzeyir bəyin mahnısı o qədər populyarlaşmışdı ki, müəllifinin kimliyi tədricən unudulmuşdu. “Çırpınırdı Qara dəniz” Türkiyədə və Avropada mühacir həyatı yaşayan Azərbaycan siyasət və mədəniyyət xadimlərinin də sevmlisi mahnısı olmuşdu. Onlar bir yerə toplaşanda bu mahnını birlikdə qürurla oxuyurdular.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bu mahnı yazılandan sonra, təəəsüf ki, Azərbaycanda az ifa olundu. Bunun da real siyasi səbəbləri var idi. Çünki 1920-ci ildə fərqli siyasətə və ideologiyaya malik olan SSRİ adlı imperiya yaranmışdı və Azərbaycan bütün yaradıcı şəxsiyyətləri, sənət, elm, mədəniyyət irsi, milli-mədəni dəyərləri ilə birlikdə bu “qırmızı imperiya”nın tərkibinə daxil olan respublikalarından biri idi. 

Qara dənizin bir hissəsi Türkiyənin və bir hissəsi SSRİ-nin sərhədlərinə məxsus idi. “Çırpınırdı Qara dəniz, baxıb Türkün bayrağına” mahnısının – Türk İslam Ordusunun xilaskarlığına, qəhrəmanlığına həsr olunmuş musiqinin səhnə, efir, konsert ifası artıq mümkün deyildi. Çünki tarix də, tarixə münasibət də, millətin gələcəyinə yönələn siyasət də kökündən dəyişmişdi. Artıq sovet xalqlarının dostluğu siyasəti həyata keçirilirdi, “proletar mədəniyyəti və incəsənəti” qurulurdu. Siyasi məramlı mahnılar, rəqslər, şeirlər, romanlar, dramlar, kitablar, operalar, kantatalar, oratoriyalar, simfoniyalar, kamera əsərləri yalnız və yalnız kolxozu, sənaye quruculuğunu, pambığı, mazutu, komsomolu, nefti, taxılı, sovet xalqını, əmək qəhrəmanlığını, sovet qardaşlığınıtərənnüm etməli idi. SSRİ-də Qara dəniz Türkün yox, bolşevik partiyasının, sovet dövlətinin bayrağına baxıb çırpına bilərdi. Buna görə də yaradıcı şəxsiyyətlərimizi, milli ziyalılarımızı bu yeni siyasi və dövlət quruculuğunun hər cür təxribatlarından, repressiylarından, siyasi təhdidlərindənqorumaq lazım idi... Beləcə, keçmiş SSRİ-nin mövcud olduğu illərdə “Çırpınırdı Qara dəniz” mahnısı Azərbaycanda ifa olunmadı... Ermənilər isə bur fürsəti fövtə verməyiblər.

Azərbaycan musiqisinə qənim kəsilən ermənilər “Çırpınırdı Qara dəniz” mahnısına da dil uzatdılar, onu mənimsəyərək “YouTube” internet portalında və digər sosial şəbəkələrdə sözləri guyaXVIII əsrin erməni aşığı Sayat Novaya məxsus “Kamança” mahnısı kimi təqdim etdilər. Bu azmış kimi, Üzeyir Hacıbəylinin erməniləşdirilmiş musiqisi 2018-ci ildə Ermənistanda “ilin mahnısı” elan olundu. 

Bu gün “YouTube” platformasında qondarma “Kamança” mahnısı bir sıra erməni müğənnilərin ifasında təqdim edilir ki, onlar arasında da ən məşhuru rusiyalı müğənni Avraam Russodur.

Bəs necə oldu ki, Üzeyr Hacıbəylinin milli qürur və vətənpərvərliklə, səmimi duyğu və sevgi ilə yazdığı bu mahnı birdən-birə ermənilərin uydurduğu “Kamança” mahnısına “çevrildi”? 

Bununla bağlı araşdırma aparmış Bakı Musiqi Akademiyasının mərhum dosenti Ariz Aduləliyev yazır:

“Üzeyir Hacıbəyli həm müsəlman Şərqində ilk demoktatik respublikanın, həm də müstəqil Azərbaycan Respublikasının dövlət atributlarından olan Dövlət Himninin müəllifidir. Erməni musiqiçiləri tərəfindən Üzeyir Hacıbəylinin yaratdığı əsərlərin “erməniləşdirilməsi”nin bir səbəbi elə budur.  

Bu mahnının Sayat Novaya məxsus olmadığını sübut eləmək üçün dərin nəzəri təhlillərə ehtiyac yoxdur.  Əvvəla, XVIII əsrdə yaşayan, erməni ədəbiyyatşünaslarının yazdığı kimi, təhsili və savadı olmayan, əlyazılarında çoxlu qramatik və orfoqrafik səhvlərə yol verən, üstəlik də Azərbaycan musiqiçilərindən kamança çalmağı öyrənən bu şair-musiqiçi iki yüz əvvəl (!) belə melodik quruluşda və üslubda, belə melodik inkişaflımahnı yarada bilməzdi. Mahnının lad-məqam quruluşu da XVIII əsrin ənənəvi musiqi-melodiya tiplərinə, lad məntiqinə uyğun deyil. Əgər ermənilər Sayat Novanı aşıq kimi təqdim edirlərsə, “Kamança” mahnısı XVIII əsrdə Zaqafqaziyada təşəkkül tapan Azərbaycan aşıq sənətinin havalarına da uyğun deyil. Bu mahnıda XVIII əsr üçün səciyyəvi olan Şərq, Qafqaz musiqi üslubu və bu dövr üçün tipik olan vokal, instrumental melodiya tərzi, ifa manerası və musiqi forması yoxdur və deməli, onun XVIII əsrdə yazılması tamamilə mümkünsüzdür.

Bu baxımdan, XX əsrdə yaşamış Üzeyir Hacıbəylinin mahnı və melodiya üslubunu, konkret mahnısını XVIII əsrdə yaşayıb-yaratmış Sayat Novanın yaradıcılığına zorla yapışdırmaq ən azı məsuliyyətsizlik, savadsızlıq, saxtakarlıq və vicdansızlıqdır, həm də aşığın özünə qarşı hörmətsizliklidr.

Onu da nəzərə alaq ki, erməni musiqişünası R.Atayanın “Erməni xalq mahnısı” kitabında Sayat Novanın mahnılarının həm XVIII əsr Tiflis ənənəvi musiqisindən, həm də aşıq musiqisindən qaynaqlandığı qeyd olunur. Amma “Kamança” mahnısı üslub cəhətdən bu ənənələrin də heç birinə uyğun deyil. Mahnını dinlədikdə nisbətən yaxın musiqi tarixinin məhsulu olduğu açıq-aydın sezilir. Bu həqiqətə baxmayaraq, ermənilər sənətdə oğurluğa və yalana könüllü gediblər, çünki məqsədləri olub.   

Üzeyir Hacıbəylinin “Çırpınırdı Qara dəniz” mahnısının ermənilər tərəfindən Sayat Novanın “Kamança” adı ilə oxunmasını, mahnının Ermənistanda “2018-ci ilin mahnısı” elan olunmasını Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyinə, Türkiyənin Qafqaz İslam Ordusu tərəfindən Azərbaycanın növbəti erməni təxribatlarından, terror və soyqırımı planlarından xilas etməsinin 100 illiyinə qarşı ermənilərin düşünülmüş siyasi aksiyası və informasiya müharibəsi kimi qiymətləndirirəm”.

Xalq artisti, professor Faiq Sücəddinovun bu məsələyə dair rəyində bildirilib: “Erməni mənşəli Avraam Russonun ifa etdiyi “Kamança” mahnısı Üzeyir Hacıbəylinin Əhməd Cavadın sözlərinə bəstələdiyi “Çırpınırdı, Qara dəniz” mahnısı ilə tamamilə üst-üstə düşür”.

Azərbaycan Respublikası Əqli Mülkiyyət Agentliyinin “Çırpınırdı, Qara dəniz” mahnısı ilə bağlı bəyanatında deyilir ki, XVIII əsrdə yaşamışerməni aşığı Sayat Novanın şeir-mahnılarının, nəğmələrinin 70 faizə qədəri türk-Azərbaycan dilində yaradılıb və yayılıb:

“Müasir erməni ədəbiyyatının banisi Xaçatur Abovyan bunları etiraf edərək yazıb ki, “... ermənilər ancaq türkcə oxuyurlar”, “ermənilərin mahnı ilə dastanları yoxdur”. Tanınmış erməni ədəbiyyatşünası S.Palasanyan isə əlavə edib ki, “...biz (ermənilər) hansı xalqın təsiri altında oluruqsa, onun mahnılarını da özümüzünkü hesab edirik” (S.Palasanyan “Erməni nəğmələri”, S.Peterburq, 1868, erməni dilində). Erməni mənimsəmələrini təsdiqləyən digər erməni sənətşünas M.Nalbandyan isə xüsusi vurğulayıb ki, “...əksər musiqi və nəğmələr türklərdən götürülüb. Mən ermənilərin yaşadığı çox yerlərdə olmuşam. Həmişə təmiz ermənicə olan bir şey eşitməmişəm...” (N.Nalbandyan, “Qədim şeirlər və nəğmələr haqqında”, Seçilmiş əsərləri külliyyatı, c. 1).

Sayat Novanın yaradıcılığı ilə bağlı aparılmış araşdırma da göstərir ki, onun əsərlərinin siyahısında “Çırpınırdı Qara dəniz” adlı şeir yoxdur.

Bundan başqa, 1982-ci ildə “Sovetskiy pisatel” nəşriyyatının Leninqrad bölməsində nəşr olunmuş “Саят Нова. Стихи” kitabında da qeyd edilib ki, Sayat Novanın bu adda və ya məzmunda şeiri yoxdur. Sayat Novanın “Kamança” şeiri Valeri Bryusov tərəfindən rus dilinə tərcümə olunub. “Kamança” ilə bağlı qeyd etmək lazımdır ki, ermənilər tarın və kamançanın azərbaycanlılara məxsus olduğunu dəfələrlə etiraf ediblər. Dini xadim, folklor toplayan və naşir Trdat Balean bu barədə deyib: “Aşıq alətlərinin adları türkcədir - saz, santur, kaman, yaxud kamança, bağlama” (Aрмянские ашуги. Собиратель ТридатБалеан. I Том, Издательство Мамурян, 1911, стр, 9, на армянском языке)”.

Beləliklə, “Çırpınırdı Qara dəniz” mahnısının mənimsənilməsi təkcə musiqi oğurluğu deyil, həm də mənəvi bir təcavüzdür.

Ermənilərin bu və buna bənzər plagiatlıq əməlləri dəfələrlə dəlil-sübutlarla ifşa olunub, amma indiyə qədər oğurluğu nə boyunlarına alıblar, nə də Azərbaycan xalqından hansısa şəkildə üzr istəyiblər.

Onlar dünən də oğurlayıblar, bu gün də oğurlayırlar və heç şübhəsiz, sabah da oğurlayacaqlar.  

Ermənilərin belə əməlləri təkcə sırf musiqi marağı ilə deyil, siyasi və ideoloji məqsədlərlə həyata keçirilir. Məqsəd - türklərin və azərbaycanlıların zəngin mədəni mirasını öz adlarına çıxmaqla onların tarixdəki rolunu silmək, mədəniyyət sahəsində saxta üstünlük qazanmaqdır. Mədəni plagiat isə sadəcə bir oğurluq deyil, bu həm də bir xalqın yaddaşına və kimliyinə qarşı yönəlmiş xain hücum, təcavüzdür.

Bu məqamda görkəmli rus şairi Aleksandr Puşkinun bədxah qonşular haqqında dediyi məşhur ifadə yerinə düşür: “Sən köləsən, sən qorxaqsan, sən oğrusan, sən ermənisən!”