Arzu Xəlilzadə
İşğalçı imperiyalar, biri-birindən güclü düşmənlər zaman-zaman Böyük Azərbaycan ölkəsinin torpaqlarını hissə-hissə ələ keçirməyə, tarixini saxtalaşdırmağa və gələcək nəsillərə unutdurmağa çalışmışlar:
XX əsrin əvvəllərində Quba qəzasında baş vermiş hadisələrin sadəcə olaraq “faciə” sözü ilə ifadə edilməsi vəhşiliklərin mahiyyətini tam açmır.
Minlərlə insanın, dinc əhalinin, qadınların, uşaqların və qocaların əzab və işgəncə ilə qətlə yetirilməsi dəhşətli və ağlasığmaz qırğın idi. Quba qəzasında etnik düşmənçilik azərbaycanlılarla yanaşı həm də digər millətlərə - ləzgilərə, ləzgidilli xalqlar olan qrızlara, buduğlara, ceklərə, həmçinin bütün tat əhalisinə qarşı yönəlmişdi.
Ermənilər rus əsgərlərinin köməyi ilə Qubada bir dəfə deyil, dörd dəfə qırğın törətmişdilər. Buraya özünü bolşevik kimi qələmə verən, 2000 əsgərə başçılıq edən David Gelovanidən başqa bolşevik Sturua da gəlmişdi. Onun dəstəsində 1000 əsgər var idi. Onlardan əvvəl isə Muradyanın komandirlik etdiyi 2000 erməni əsgəri Quba qəzasında qırın törətmişdi. Bu qırğınları törədən Daşnaksütyun partiyasının əsgərləri idi. Bu əsgərlər cəhbəyə getmək əvəzinə Xaçmazda müsəlmanlardan qisas almışdılar. Eynən belə erməni qoşun hissələri 1918-ci ildə cəbhəyə getməyib İrəvan quberniyasında müsəlmanlara divan tutmuş, onları doğma kəndlərindən qovaraq, əvəzində erməniləri yerləşdirmişdilər.
Qırğınların baş verdiyi ərazilər Bakı quberniyasının Bakı, Quba, Şamaxı şəhərləri, Şamaxı, Quba, Göyçay qəzalarının kəndləri idi. 1918-ci ilin martında Bakıda qırğın və talanlar ilə başlayıb, zəncirvari şəkildə Şamaxıda, Qubada, Göyçayda və Azərbaycanın digər qəzalarında davam etdirilərək, Qarabağda, Zəngəzurda, Naxçıvanda, xüsusilə indiki Ermənistan ərazilərində amansızlıqla həyata keçirilmişdir. Erməni qaniçənləri bu ərazilərdə minlərlə dinc azərbaycanlı əhalini yalnız milli mənsubiyyətlərinə görə qətlə yetirmiş, yaşayış yerlərini talan edərək yandırıb viran qoymuş, xalqımızın minlərlə tarixi abidələrini, məscidləri dağıtmış və yandırmışlar.
Azərbaycanın arxivlərində saxlanılan çoxsaylı sənədlər, xüsusilə 1918-ci il iyulun 15-dən 1920-ci ilin aprelinə - yəni Azərbaycan XI rus ordusu tərəfindən işğal edilənə qədər mövcud olmuş - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Fövqaladə Təhqiqat Komissiyasının sənədləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Elə bu səbəbdən də 1918-ci il iyulun 15-də AXC hökümətinin Gəncədə keçirilən iclasında azərbaycanlılar və onların əmlakı üzərində zorakılıq hallarını təhqiq etmək üçün Fövqalədə Təhqiqat Komissiyası yaratmaq haqqındakı məsələ geniş müzakirə edilir.
M.H.Hacınskinin təklifinə görə “bu təşkilat Fövqalədə Təhqiqat Komissiyası xarakteri daşımalı idi. Özü də bu komissiyanın işinin nəticələri başlıca Avropa dillərində-rus, fransız, alman dillərində və əlbəttə ki, türk dilində elan edilməlidir”.
Məsələ geniş və ətraflı müzakirə olundu AXC hökümətinin qəbul etdiyi qərarda göstərilirdi ki, “Xarici işlər nazirinin məruzəsi bəyənilsin və ona tapşırılsın ki, Avropa müharibəsi başladığı vaxtdan bütün Zaqafqaziya ərazisində müsəlmanlar və onların üzərində həyata keçirilən zorakılıq hallarını təhqiq etmək üçün Fövqaladə Təhqiqat Komissiyası yaratsın”. Həmin il avqust ayının 31-də AXC hökümətinin sədri, həm də xarici işlər naziri F.X.Xoyski Gəncə şəhərində imzaladığı qərara əsasən 7 nəfərdən ibarət Fövqaladə Təhqiqat Komissiyası yaradıldı. Komissiyanın sədri andlı iclasçı – Ələkbər bəy Xasməmmədov, üzvləri isə - Gəncə Dairə Məhkəməsinin üzvləri İsmayıl bəy Şahmalıyev, Andrey Fomiç Novatski, həmin dairə məhkəməsi prokurorunun müavini Nəsirəddin bəy Səfikürdski, Gəncə köçürmə idarəsində Nikolay Mixayloviç Mixaylov, həqiqi mülki müşavir V.V.Qubvillo və müəllim Mirzə Cavad Axundzadə təyin olunurlar.
Komissiyasının sənədlərindən və şahid ifadələrindən aydın olur ki, Quba qəzasında türk-müsəlman əhalisinə qarşı törədilənlər mənfurerməni siyasətinin bir hissəsi idi. Yəni əvvəlcədən qurulmuş plana görə daşnak-bolşevik qoşunu Şamaxını işğal etdikdən sonra Quba qəzasına daxil olmalı idi. Xaçmazda yaşayan ermənilər bu barədə əvvəlcədən məlumatlandırılmış və silah sursatla təmin edilmişdilər. Quba qırğını sırf siyasi məqsəd daşıyırdı. Bu qırğınlarda əsas məqsəd Quba qəzasında da müsəlman əhalisini məhv edərək erməni idarəçiliyinə nail olmaqdan ibarət idi.
Quba faciəsinin əsas cəhəti odur ki, Quba qəzasında qırğınlar əvvəlcədən düşünülmüş və buna əvvəlcədən geniş hazırlıq işləri görülmüşdür. Çünki, qırğına başlamaq üçün bəhanə milli münaqişə ola bilərdi. Erməni-daşnak qüvvələri dünyanın hər yerinə ermənilərin guya müsəlmanlar tərəfindən sıxışdırıldığı barədə teleqramlar göndərirdilər. Qubada yaşayan M.Kasparov, H.Hayrapetov, A.Mukanyans və A.Boqdanov tərəfindən göndərilmiş teleqramlarda iddia olunurdu ki, guya Qubada müsəlmanlar milli ədavət, milli qırğın törədir, erməni və rus kəndlərini dağıdır, kilsələrə od vurub yandırırlar.
Ermənilərin qaniçən təşkilatı Daşnaksütyunun fəal üzvlərindən olan Amazaspın silahlı dəstəsi ilə Qubaya gəlişindən sonra qubalılarınqanlı günləri başlandı. Türklərə, müsəlmanlara qarşı nifrət ruhunda bütün erməniləri silahlandıran Amazasp daha çox türk-müsəlman əhalisini amansızcasına məhv etməyi özünün “müqəddəs” peşəsi bilirdi.
Qatil Amazaspın quldur dəstəsi Qubanı başdan-başa odlamağa başladılar. Ermənilər küçədə qarşılarına çıxan hərkəsi ucdantutma gülləyə tutur, yerə yıxılmış yaralıların bədənlərini tüfənglərin süngüləri ilə deşik-deşik edir, gözlərini çıxardırdılar. Meşəyə qaça bilməyənlər evlərinə girib qapını bağlamışdılar. Onları evlərindən zorla çıxarır, yerində güllələyir və yaxud meydana aparırdılar. Bir neçə saatın içində yüzlərlə insan məhv edildi.
Şahid ifadələrindən məlim olur ki, Amazasp qubalıları meydana yığıb bildirdi: “Mən minlərlə türkün başını kəsən Ərzurum ermənisiyəm. 200-dən çox türk kəndini yandırıb xaraba qoymuşam. Uzun müddət türklərlə vuruşmuşam, erməni xalqının mənafeyini müdafiə etmişəm. Buraya da ona görə gəlmişəm. Əgər müqavimət göstərsəniz, hamınızı bir nəfər kimi qıracağam”. Amazasp Şaumiyan rejimindən belə bir tapşırıq almışdı: Quba qəzasında bütün müsəlmanları məhv etmək, yaşayış yerlərini viran qoymaq və sonrada bütün bu olanları sünni və şiə məzhəbləri arasında toqquşma kimi qələmə vermək.
FTK-nın materiallarından belə məlum olur ki, 1918-ci ilin mayın 1-də Qubaya girən daşnak-bolşevik birləşmələrinin sayı 5 mindən artıq olmuşdur. 2 gün ərzində Qubada 4 min müsəlman əhali məhv edilmişdir. Bu rəqəm Quba şəhər əhalisinin beşdə biri demək idi.
Erməni Gelovani Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasına verdiyi izahatında yazır: “Mən geniş səlahiyyətlər alaraq Qubaya gəldim. Amazaspa öz dəstələri ilə birlikdə şəhəri tərk etməyi təklif etdim. Əvvəlcə o tərəddüd etdi, sonra bildirdi ki, çıxıb getməyə hazırdır. Həqiqətən o Qubada olduğunun 10-cu günü bütün dəstəsi ilə şəhəri tərk edib getdi”. Təbii ki, Gelovaninin dedikləri həqiqətə uyğun deyildi. Əgər Amazasp belə asanlıqla əl çəkəcəkdisə, onda niyə yerli əhaliyə meydan oxuyaraq “Mən erməni xalqının və onun mənafelərinin müdafiəçisiyəm. Mən cəza dəstəsi ilə göndərilmişəm ki, iki həftə əvvəl burada öldürülmüş ermənilərə görə sizdən qisas alım. Mən burada qayda-qanun yaratmaq, sovet hakimiyyətini qurmaq üçün deyil, öldürülmüş ermənilərin qisasını almaq üçün göndərilmişəm. Mənə əmr edilmişdir ki, Xəzər dənizindən Şahdağına kimi bu ərazidə yaşayan bütün müsəlmanları məhv edim” deyirdi? O daha irəli gedərək deyirdi: “Hazırda mənim Digah və Alpan kəndlərində döyüşlərim gedir. Sonra Üçgün və Kilid kəndlərinə keçərək Şahdağa çatacağam”. Amazaspın arzusuna çata bilmədi, üç gün davam edən döyüşlər müsəlmanların qələbəsi ilə başa çatdı. Hər iki tərəf böyük itgi verdi. Bu döyüş yeri tarixə “Qanlı dərə” kimi daxil oldu.
Bu vandalizm nəticəsində 1918-ci ilin ilk beş ayı ərzində Quba qəzasında üst-üstə 16 mindən çox insan məhv edilmişdir. Başqa-başqa mənbələrə və şahidlərin ifadələrinə əsasən qırğın zamanı 12 minədək ləzgi, 4 mindən çox azəri türkü və tat əhalisi öldürülmüşdü. 1918-ci ilin qırğınları zamanı daşnak-bolşevik birləşmələri Quba qəzasında 162 kəndi dağıtmışdılar ki, bunlardan 35-i hazırda mövcud deyildir.
Quba şəhərində 2007-ci ildə kütləvi məzarlıqların aşkar edilməsi və onların tədqiqi zamanı aydın oldu ki, Quba əhalisi ermənilər tərəfindən inanılmaz zorakılıqlara məruz qalaraq məhv edilmişdir. Təbii ki, bu kütləvi məzarlıqlar 1918-ci ildə Qubada Amazasp tərəfindən türk-müsəlman əhalisinə qarşı həyata keçirilən soyqırımı təsdiqləyir. Lakin, tarix boyu öz müstəqilliyi uğrunda minlərlə qurban verən xalqımız öz cəsarəti, yenilməzlik əzmi ilə şanlı tarixinə daha bir səhifə açmaq üçün tökülən qanları yerdə qoymayacaqdır.
