Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Pakistan səfəri təkcə diplomatik görüşlərdən ibarət deyildi. Bu səfər, iki ölkə arasında dərin tarixi bağları bir daha xatırlatmaqla yanaşı, Babur mirası kimi ortaq keçmişimizin və Türk dünyası üçün bu əlaqələrin strateji əhəmiyyətini ön plana çıxardı. Türkiyə və Pakistan arasındakı münasibətlər sadəcə siyasi və iqtisadi əməkdaşlıqdan ibarət deyil; həm də ortaq tarix, mədəniyyət və qardaşlıq telləri ilə bağlıdır.
Qardaşlığın İmzaları: 24 Müqavilə
Bu səfərin ən diqqətçəkən tərəflərindən biri iki ölkə arasında imzalanan 24 müqavilə oldu. Müdafiə sənayesindən enerjiyə, ticarətdən mədəni əməkdaşlığa qədər geniş sahələri əhatə edən bu razılaşmalar, iki ölkənin bir-birinə olan etibarını və ortaq gələcəyə dair ümidlərini simvolizə edir. Xüsusilə müdafiə sahəsində əməkdaşlıq müqavilələri həm Pakistanın modernləşən ordusuna Türkiyənin dəstəyini, həm də regional təhlükəsizlik anlayışında ortaq hərəkət etmə niyyətini nümayiş etdirir.
Pakistan, Türkiyənin müdafiə sənayesində atdığı addımları yaxından izləyən və bu sahədə Türkiyə ilə əməkdaşlığı strateji prioritet olaraq görən ölkələrdən biridir. ATAK helikopterlərindən MILGEM layihəsinə qədər uzanan ortaq müdafiə proqramları, iki ölkənin hərbi sahədə bir-birini tamamlayan elementlərə sahib olduğunu göstərir.
Enerji və mədənçilik sahəsində imzalanan müqavilələr isə iqtisadi əlaqələrin daha da dərinləşəcəyinə işarə edir. Türkiyənin bərpa olunan enerji və mədənçilik sahəsindəki təcrübəsinin Pakistana ötürülməsi hər iki ölkə üçün səmərəli prosesin başlanğıcı ola bilər.
Babur Mirası: Ortaq Tarixin Möhürü
Türkiyə və Pakistan arasındakı tarixi bağları anlamaq üçün Babur mirasına nəzər salmaq lazımdır. Babur İmperiyası XVI əsrdə Hindistan yarımadasında böyük bir qüvvə olaraq meydana çıxmış və XIX əsrə qədər bölgəyə hakim olmuşdur. Bu imperiyanı quran Zahirəddin Məhəmməd Babur, əslində Teymurun nəvələrindən biri idi və Orta Asiyanın türk-moğol mədəniyyətini Hindistan yarımadasına daşıyan bir lider olmuşdur.
Baburilər Osmanlılar və Səfəvilərlə eyni dövrdə mövcud olmuş, mədəni və siyasi baxımdan bir çox oxşarlıqlara malik idilər. Osmanlı Sultanı II Səlim, Babur İmperatoru Əkbər Şah ilə diplomatik əlaqələr qurmuş, hətta Osmanlı donanması Baburilərin portuqaliyalılara qarşı mübarizəsində dəstək vermişdir.
Pakistan, Babur mirasının bugünkü daşıyıcısı kimi, türk-islam mədəniyyətinin Cənubi Asiyadakı əsas qoruyucularından biridir. Bu kontekstdə Türkiyənin Pakistanla münasibətləri yalnız diplomatik deyil, həm də tarixi və mədəni davamlılığın bir hissəsidir.
Pakistanın Azərbaycanla Qardaşlığı: Qarabağda Dəyişməyən Mövqe
Pakistan təkcə Türkiyə ilə deyil, Azərbaycanla da güclü tarixi və siyasi bağlara malikdir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü hər zaman dəstəkləyən Pakistan, xüsusilə Qarabağ məsələsində qətiyyətli mövqe sərgiləmişdir.
1991-ci ildə Ermənistanın Qarabağı işğal etməsi ilə başlayan prosesdə Pakistan, Azərbaycanın yanında yer alan azsaylı ölkələrdən biri oldu. Birinci Qarabağ Müharibəsi zamanı Ermənistanı açıq şəkildə işğalçı dövlət kimi tanıdı və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü birmənalı şəkildə dəstəklədiyini bəyan etdi.
Pakistan təkcə diplomatik dəstəklə kifayətlənmədi. O, 30 il ərzində Ermənistanla heç bir diplomatik əlaqə qurmadı və bu ölkəni tanımadı. Bu mövqeyi ilə Pakistan, Azərbaycan və Türkiyə ilə tam həmrəylik içində hərəkət etdi. ABŞ və Böyük Britaniya kimi qüvvələrin təzyiqlərinə baxmayaraq, Pakistan bu prinsipial mövqeyini qoruyaraq, Ermənistanla heç bir rəsmi əlaqə qurmadı və Azərbaycanla olan qardaşlıq münasibətlərini davam etdirdi.
2020-ci ildə baş verən 44 günlük Vətən Müharibəsi zamanı isə Pakistanın dəstəyi daha da aydın görünürdü. Pakistan hökuməti müharibə boyu Azərbaycanın haqlı mövqeyini müdafiə etdi, Ermənistanın işğalçı siyasətini açıq şəkildə qınadı və Azərbaycan Ordusuna mənəvi dəstək verdi. Hətta Azərbaycan Ordusunun modernləşdirilməsində və hərbi təlimlərdə Pakistanın müəyyən rolunun olduğu da qeyd edilir.
Bu strateji əməkdaşlıq, Azərbaycan-Türkiyə-Pakistan üçlüsünü bölgədə daha da gücləndirir. Üç ölkənin ortaq hərbi təlimlər keçirməsi və müdafiə sənayesində birlikdə layihələr həyata keçirməsi, Qarabağ zəfərindən sonra formalaşan yeni regional güc balansında mühüm yer tutur.
Türk Dünyası üçün Pakistanın Əhəmiyyəti
Pakistan, təkcə Cənubi Asiyada bir dost ölkə deyil, eyni zamanda Türk dünyası üçün strateji əhəmiyyət daşıyan bir aktordur. Baburilər vasitəsilə Hindistan yarımadasına daşınan türk mirası, bu gün Pakistanın milli kimliyinin ayrılmaz bir hissəsidir. Bu baxımdan, Türkiyə və Azərbaycanın Pakistanla inkişaf etdirdiyi hərtərəfli əməkdaşlıq, yalnız üç ölkəni deyil, geniş bir mədəni və siyasi coğrafiyanı bir-birinə yaxınlaşdırır.
Bundan əlavə, Pakistan Orta Asiya türk respublikaları ilə də tarixi bağlara malikdir. Özbəkistan, Qazaxıstan və Qırğızıstan kimi ölkələrlə sıx əlaqələr quran Pakistan, Türk Dövlətləri Təşkilatının potensial tərəfdaşı kimi qiymətləndirilir. Türkiyənin Pakistanla qurduğu əlaqələr, Türk dünyasının iqtisadi və siyasi gücünü artırmaq üçün mühüm körpü rolunu oynaya bilər.
Gələcəyə Doğru
Ərdoğanın Pakistan səfəri, yalnız keçmişin xatirələrini deyil, gələcəyə yönəlik konkret addımları da özü ilə gətirdi. Türkiyə, Pakistan və Azərbaycan üçlüyü müdafiə sənayesindən enerjiyə, mədəni əməkdaşlıqdan diplomatik dəstəyə qədər bir çox sahədə bir-birini tamamlayan ölkələrdir.
Babur mirası, Qarabağda nümayiş etdirilən dəstək və Türk dünyası perspektivindən baxdıqda, Türkiyə ilə Pakistan arasındakı münasibətlərin sadə bir ikitərəfli əməkdaşlıq deyil, tarixi məsuliyyət daşıyan bir qardaşlıq olduğu açıq-aşkar görünür.
Bu gün imzalanan müqavilələr, sabah daha güclü və daha müstəqil Azərbaycan-Türkiyə-Pakistan münasibətlərinin təminatı olacaqmı? Bunu zaman göstərəcək. Ancaq aydın görünür ki, tarix qoxuyan bu qardaşlıq, gələcəyə doğru inamla irəliləməyə davam edəcək.
Nigar Ögeday
