Asılılıq, yoxsa strateji çeviklik?
Azərbaycan üçün real seçimlər
3-cü yazı
ABŞ – Çin qarşıdurması böyüdükcə əsas risk böyük dövlətlər üçün deyil, regional güclər üçün yaranır. Çünki bu yarışın qaydalarını başqaları yazır, xərclərini isə çox vaxt arada qalanlar ödəyir. Azərbaycan kimi ölkələr üçün sual sadədir: bu oyunda yalnız xammal təminatçısı qalmaq, yoxsa strateji manevr edən oyuncu olmaq?
Regional güclər necə sıxışdırılır?
Birinci mexanizm enerji reduksiyasıdır. Böyük güclər süni intellekt infrastrukturu üçün lazım olan enerjini “uzunmüddətli müqavilə”, “yaşıl keçid”, “təhlükəsizlik” adı ilə bağlayırlar. Nəticədə regional güclər öz resurslarını satır, amma enerjidən doğan dəyər zəncirinə daxil ola bilmir.
İkinci mexanizm texnoloji asılılıqdır. Süni intellekt üçün lazım olan çiplər, bulud platformaları, proqram ekosistemləri ABŞ və Çinin nəzarətindədir. Regional dövlətlər texnologiyanı alır, amma idarə etmir.
Üçüncü mexanizm normativ təzyiqdir. “Etik süni intellekt”, “karbon izi”, “təhlükəsizlik standartları” adı altında qərarlar qəbul edilir; bu standartları yazanlar uyğunlaşır, digərləri isə bazardan kənarda qalır.
Ağıllı manevr mümkündürmü?
Mümkündür, amma bu, romantik yox, soyuq hesablanmış realizm tələb edir.
1) Enerji transformasiyası yox, enerji üzərindən yüksəliş.
Enerji satmaq kifayət deyil. Enerjini hesablama gücünə çevirmək lazımdır. Qazı, nefti, elektrik enerjisini xammal kimi satmaq artıq kifayət etmir. Onun əvəzində bunlar lazımdır:
– bu enerjidən istifadə edib data mərkəzləri qurmaq;
– sənaye üçün ucuz və sabit elektrik zonaları;
– süni intellekt modellərini işlətmək və öyrətmək;
– bulud xidmətləri, yüksək məhsuldar hesablama (HPC), Sİ platformaları yaratmaq.
Başqa sözlə enerji ixrac olunan məhsul yox, daxildə dəyər yaradan alət olmalıdır.
2) Nüvə və qaz: köhnə enerji deyil, strateji dayaq.
Regional güclər üçün bərpa olunan enerji vacibdir, lakin süni intellekt infrastrukturu üçün yetərli deyil. Burada əsas tələb sabitlikdir. Məhz buna görə enerji planlamasında:
qaz – keçid və balanslayıcı dayaq,
atom enerjisi – hesablama infrastrukturu üçün davamlı sabitlik mənbəyi kimi nəzərdə tutulmalıdır.
Bu yanaşmada ideoloji seçimlər deyil, 24/7 yükləmə qrafiki və fasiləsiz enerji təminatı əsas götürülür.
3) Bloklara yox, interfeyslərə qoşulmaq
Bir tərəfi seçmək risklidir. Doğru yol interfeys ölkə olmaqdır:
– enerji axınları ilə Qərb bazarlarına inteqrasiya olunmaq;
– logistika dəhlizləri ilə Şərq–Qərb keçidini təmin etmək;
– data axınında neytral qalmaq.
Bu, “hamıya bir az” siyasəti deyil, hər kəs üçün vacib olmaq siyasətidir.
4) Dövlət nəzarəti + bazar elastikliyi
Süni intellekt infrastrukturu tam özəlləşdirilə bilməz. Amma boğucu dövlət nəzarəti də risklidir. Optimal model:
– Dövlət enerji və təhlükəsizlikdə çərçivə qurur;
– Bazar isə innovasiya və genişlənməni təmin edir.
Azərbaycan üçün konkret seçimlər
Azərbaycanın üstünlüyü resurs bolluğunda deyil, coğrafi və enerji balansındadır, zənnimcə. Real seçimlər bunlardır:
– Qazı yalnız ixrac yox, yerli süni intellekt və data mərkəzləri üçün qiymət üstünlüyü kimi istifadə etmək;
– Nüvə mövzusunu ideoloji tabu yox, texniki ssenari kimi masada saxlamaq;
– Regional data-enerji qovşağına çevrilmək (Qafqaz–Xəzər–Mərkəzi Asiya kəsişməsi);
– Sİ-ni “startap romantizmi”ndən çıxarıb sənaye və dövlət xidmətlərinə bağlamaq.
Nəticə etibarı ilə regional güclər bu müharibədə ya enerji koloniyası, ya da hesablama platforması olacaq. Aralıq variant yoxdur. Süni intellekt dövründə suverenlik bayraqla yox, elektrik açarı və server otağı ilə ölçülür.
Azərbaycan kontekstində dövlətin uzunmüddətli strategiyası
Prezident İlham Əliyev son müsahibəsində Azərbaycanın süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar sahələrində strateji niyyətlərini aydın şəkildə ifadə edib. O bildirib ki, Azərbaycan regional süni intellekt və informasiya texnologiyaları habına çevrilmək niyyətindədir və bunun üçün artıq infrastrukturların və insan kapitalının formalaşdırılması üzərində iş gedir. Bu baxımdan ölkə data mərkəzləri və kiber-təhlükəsizlik infrastrukturu qurmaq üzrə tərəfdaşlarla birgə layihələr aparır və mütəxəssis hazırlığına xüsusi diqqət yetirir. Azərbaycan Sİ sahəsində milli insan resurslarını gücləndirmək məqsədi daşıyır. Bu strateji mövqe dövlət səviyyəsində iradənin güclü olduğuna işarədir və ABŞ-la texnoloji əməkdaşlığın davam edəcəyini vurğulayır.
Bu yanaşma qeyd etdiyim regional güclər üçün manevr məntiqinə tam uyğundur. Belə ki:
– Süni intellekt sadəcə texnoloji seçim deyil, strateji milli prioritetdir;
– Süni intellekt potensialının reallaşması üçün milli infrastrukturun gücləndirilməsi vacibdir;
– bu prosesdə insan kapitalının formalaşdırılması yalnız təhsil müstəvisində deyil, iqtisadi və təhlükəsizlik siyasətinin mərkəzində durur.
Azərbaycanın hədəfi regionda Sİ və IT sahəsində nəqliyyat-enerji-rəqəmsal mərkəz kimi rol almaqdır. Bu, yalnız enerji ixracatçısı kimi qalmaq deyil, eyni zamanda enerji ilə hesablama gücünü birləşdirən bir strateji aktor olmaqdır. Prezidentin fikrincə, bu sahədə sərmayə yatırımları, ekspert hazırlığı və xarici əməkdaşlıq ölkəyə həm texnoloji parçalanmada elastiklik, həm də geosiyasi manevr qabiliyyəti qazandıracaqdır.
Bu baxımdan Azərbaycan üçün çıxış yolu təkcə resurs satışı deyil, resursları dəyər zəncirinə çevirmək, enerji potensialını rəqəmsal potensiala bağlamaqdır. Belə bir strategiya regional oyunçular üçün fərqli bir model nümayiş etdirir: müstəqil enerji siyasəti ilə milli Sİ strategiyası eyni xətt üzərində qurulduqda, ölkə həm regional, həm də beynəlxalq rəqabətdə təsirini artıra bilər.
(ardı var)
