Son illər Türk Dövlətləri Təşkilatı ətrafında müşahidə edilən proseslər təsadüfi və epizodik xarakter daşımır. Baş verənlər ardıcıl siyasi xəttin, uzunmüddətli strategiyanın dəyişən beynəlxalq münasibətlər sisteminə uyğunlaşmanın nəticəsidir. Bütün dünyaya aydındır ki, bu təşkilat klassik mədəni birlik platforması çərçivəsini xeyli dərəcədə aşaraq funksional və təsir imkanları olan regional aktora çevrilməkdədir.
Mövcud reallıqlar onu göstərir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatı Avrasiya məkanında yeni geosiyasi güc mərkəzi formalaşdırır. Bu güc mərkəzinin dayaqları isə təkcə ortaq etnik-mədəni kimliklə məhdudlaşmır. Burada təhlükəsizlik arxitekturası, enerji diplomatiyası, nəqliyyat-kommunikasiya xətləri, iqtisadi inteqrasiya və informasiya mühiti kimi fundamental komponentlər ön plana çıxır. Məhz bu çoxkomponentli struktur daxilində Azərbaycan aparıcı mövqedə çıxış edir.
Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatındakı mövqeyi ritorik bəyanatlara və simvolik jestlərə söykənmir. Bu mövqe konkret siyasi nəticələr, faktiki təsir mexanizmləri və real güc indikatorları ilə ölçülür. 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra regionda yaranan yeni geosiyasi konfiqurasiya bu həqiqəti açıq şəkildə ortaya qoydu. Azərbaycan Cənubi Qafqazda uzun illər mövcud olmuş status-kvonu dəyişən aktordur.
Bu status-kvonun dəyişməsi təkcə milli maraqlarla məhdudlaşmadı. Ortaya çıxan yeni regional balans türk dünyasının ümumi strateji maraqları ilə üst-üstə düşdü. Bu fakt Azərbaycanın regional proseslərdə katalizator rolunu daha da möhkəmləndirdi. Nəticə etibarilə Azərbaycan artıq hadisələrə reaksiya verən deyil, prosesləri formalaşdıran dövlətdir.
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində “güc” anlayışı klassik iqtisadi göstəricilərlə məhdudlaşmır. Hərbi iradə, siyasi legitimlik, diplomatik çeviklik, informasiya üstünlüyü və strateji kommunikasiya imkanları bu anlayışın əsas komponentlərinə çevrilib. Bununla yanaşı enerji təhlükəsizliyi, logistika marşrutları və nəqliyyat dəhlizləri də müasir güc arxitekturasının ayrılmaz hissəsidir.
Azərbaycan bu komponentlərin hamısını paralel şəkildə idarə edə bilən nadir dövlətlər sırasındadır. Enerji resurslarının idarə olunması və tranzit ölkə statusunun gücləndirilməsi indiki zamanda çox böyük başarıdır. Orta Dəhliz layihəsinin aktiv fazaya keçirilməsi və diplomatik balans siyasəti ölkənin sistemli güc modelini formalaşdırır. Bu reallıq Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatında təbii lider mövqeyini obyektiv şəkildə legitimləşdirir.
Türk Dövlətləri Təşkilatında son illər gündəmə gələn bir çox fundamental təşəbbüslərin məhz Bakıdan qaynaqlanması təsadüfi sayıla bilməz. Enerji əməkdaşlığı mexanizmləri, nəqliyyat-logistika layihələri, təhlükəsizlik dialoqları və siyasi koordinasiya formatları Azərbaycanın strateji baxışının məhsuludur.
Xüsusilə Orta Dəhlizin aktivləşdirilməsi türk dünyasını Avropa bazarları ilə birləşdirən real və alternativ marşrut kimi çıxış edir. Bu dəhliz yalnız iqtisadi mahiyyətlə yanaşı geosiyasi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan bu prosesdə həm coğrafi, həm də siyasi baxımdan əsas bağlayıcı həlqə rolunu oynayır.
Mövcud geosiyasi reallıqları təhlil edərkən Qarabağ faktorunu nəzərə almamaq mümkün deyil. Qarabağ artıq klassik anlamda münaqişə zonası deyil. Bu region yeni siyasi, ideoloji və mədəni məna kəsb edir. Qarabağ türk dünyasının inteqrasiya və həmrəylik mərkəzinə çevrilməkdədir.
Şuşa şəhərinin Türk Dünyası üçün Mədəni Paytaxt statusu alması sıradan protokol qərarı mahiyyəti daşımır. Bu addım Qarabağın simvolik statusunun institusionallaşdırılması deməkdir. Azərbaycan Qarabağı yalnız fiziki baxımdan bərpa etmir. Burada yeni regional inteqrasiya modeli qurulur.
Bu proses Türk Dövlətləri Təşkilatının ideoloji dayaqlarını möhkəmləndirir. Çünki ortaq tarix və ortaq yaddaş artıq konkret coğrafiyada, real siyasi kontekstdə öz əksini tapır.
2026-cı ildə Azərbaycanda birgə hərbi təlimlərin keçirilməsi təşəbbüsü sıradan hərbi tədbir kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu təklif açıq və çoxqatlı geosiyasi mesajdır. Mesaj həm regional aktorlara, həm də regiondan kənar güc mərkəzlərinə ünvanlanıb.
Birgə təlimlər türk dövlətlərinin birgə təhlükəsizlik anlayışını gücləndirir. Bu model klassik hərbi alyans strukturlarının kopyası deyil və hər hansı ölkəyə qarşı yönəlməyib. Bu, türk dünyasının spesifik təhlükəsizlik ehtiyaclarına uyğun formalaşdırılan yeni konseptual yanaşmadır.
Azərbaycan bu təhlükəsizlik modelinin mərkəzində dayanır. Bunun səbəbi real döyüş təcrübəsinin məhz Azərbaycanda formalaşmasıdır. Bu təcrübə nəzəri doktrinalardan yox, faktiki hərbi-siyasi proseslərdən qaynaqlanır.
Qarabağın azad edilməsindən sonra Azərbaycanın xarici siyasətində keyfiyyət dəyişikliyi baş verdi. Prioritetlər yenidən müəyyənləşdirildi. Regional ittifaqlar və strateji tərəfdaşlıqlar ön plana çəkildi. Türk Dövlətləri Təşkilatı bu yeni xarici siyasət konsepsiyasının əsas sütunlarından birinə çevrildi.
Azərbaycan artıq müdafiə mövqeyindən çıxaraq təşəbbüskar və yönləndirici aktor statusunu möhkəmləndirib. Bu da ölkənin beynəlxalq sistemdə real çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Türk dünyasında Azərbaycanın liderliyi rasional qəbul və faktiki təsir mexanizmləri üzərində qurulub. Bu da liderliyin ən dayanıqlı formasıdır.
Bütün bu proseslər onu göstərir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatı formalaşma mərhələsini geridə qoyur. Yeni mərhələ güclənmə, dərinləşmə və institusional inteqrasiya mərhələsidir. Bu mərhələdə liderlik qabiliyyəti həlledici faktor kimi çıxış edəcək.
Azərbaycan bu qabiliyyətə malik olduğunu praktiki olaraq sübut edib. Qarabağ isə bu liderliyin mərkəzidir. Türk dünyasının gələcək siyasi xəritəsində Qarabağın xüsusi və strateji yeri olacaq.
Mövcud modern reallıqlar açıq şəkildə göstərir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının lokomotivi Azərbaycandır. Bu lokomotivin dayanmaq niyyəti yoxdur. Əksinə, bu hərəkət həm regionu, həm də bütövlükdə Türk dünyasını daha sabit, daha təhlükəsiz və daha inteqrə olunmuş gələcəyə doğru aparır.
Modern Analitik Təhlil və Araşdırma Qrupu
