Bu gün Kiçik Çillə bitir. Üçüncü və sonuncu – Boz Ay (və ya Ala Çillə) başlayır. Bu dövr qışın son nəfəsi ilə baharın ilk pıçıltısının qovuşduğu o sehrli andır.
Boz Ayda havalar çox dəyişkən olur: gündüz isti, axşam soyuq və yaxud bir gün isti, bir gün soyuq. Elə bu dəyişkənliyə görə də xalq arasında ona Boz Ay deyirlər. Bu ay təbiətin sanki bir rəssam kimi min bir rəngə boyandığı, buludların gah ağlayıb, gah da günəşin sığalı ilə gülümsədiyi bir "Ağlar-Gülər" mövsümüdür. Boz Ay Azərbaycanlıların ən böyük bayramı olan Novruza qədər davam edir.
Novruzaqədərki dörd çərşənbə də Boz aya təsadüf edir. Novruz hazırlıqlarının bu aya düşməsi də Boz Aya xüsusi bir önəm və məna verir. Xalq arasında ən təmtəraqla dörd çərşənbənin sonuncusu – Axır Çərşənbə qeyd olunur. Bəzi bölgələrdə, xüsusilə də Qərb bölgələrində Axır Çərşənbə hətta Bayramdan belə daha təntənəli və göstərişli keçirilir. Bayram axşamı və Bayram daha çox ailənin əhatəsində keçirilir. Axır Çərşənbədə insanlar elliklə şənlənib, müxtəlif oyunlar oynayır, əylənirlər.
“Boz ay bozara-bozara keçər” deyirdi dədə-babalarımız. “Ağlar-Gülər Ayı” kimi də tanınan Boz Ay həm də döl ayıdır. "Boz ayımız bozarsa da döl ayıdır ki, döl ayı" deyimi də elə bununla əlaqəlidir. Bərəkət ayıdır həm də Boz Ay, qoyunlar quzulayar, mal-qaranın artımı insanlarımızı sevindirər. "Döl düşdü, bərəkətdən göl düşdü" deyimi burdan gəlir. "Quzuların səsindən qış səksənər, köynək-köynək ət tökər" ifadəsi də Boz Ayın başqa bir gözəl deyimidir.
Ancaq Boz ay nə qədər bozarsa da, soyuq nə qədər geri çəkilmək istəməsə də qış taqətdən, heydən düşür, onun əvvəl-axır Bahara yeniləcəyi qaçılmazdır. Və havalar nə qədər şıltaqlıq etsə də Təbiət dirçəlməyə başlayır, nərgiz və novruzgülü torpağı yarıb boy göstərirlər.
Boz Ayın o dumanlı, tutqun "bozluğu" əslində möhtəşəm bir tablonun fonudur. Bu bozluğun bağrını yarıb çıxan novruzgülünün o qədər parlaq bir "yaşıllığı" var ki, sanki təbiət rənglərin ən təmizini bu zərif çiçəyə bağışlayıb. Günəşin ilk şüaları altında çilinglənən buzların "aynalı parıltısı" ilə torpağın o tünd, bərəkətli rəngi arasındakı təzad, qışın gümüşü rənginin yazın zümrüd rənginə məğlub olmasını nümayiş etdirir.
Torpağın donu açılanda aynalı buzlar da gümüşü bir şaqqıltı ilə çilinglənir, bulaqlar həyəcanla poqquldaşır, sanki yerin altından gələn gümüşü bir gülüşlə qayalıqların bağrından süzülərək daşların üstündə öz nəğməsini oxumağa başlayır. Hər poqqultu torpağın qışdan qalan yorğunluğunu yuyub aparan bir dirilik suyudur. Axar sular cuşa gəlir, quşların səsi aləmi bürüyür.
Pətəklərdə qış yuxusundan süst düşmüş arılar çırpınaraq vızıltıları ilə qanadlarının səslərindən yeni bir Bahar simfoniyasının hazırlıqlarına başlayır. Onların zərif "vızıltısı", çiçək sorağı ilə havada cızdıqları görünməz naxışlar təbiətin iş masasında başlayan ilk böyük canlanmanın sədasıdır. Bu qanadların hər çırpıntısı yuxulu meşələri oyadan zərif bir zəng kimidir. Yaşayıb-yaratmaq üçün günləri saymağa başlayırlar.
Baharın ən əsrarəngiz dövrü ayaq açmağa başlayır, quşların səsi torpağın bağrını yarıb çıxan yaşıllıqların zərif "xışıltılı" təranəsinə qarışır. Çayların, göllərin ayna buzları çilinglənir, sular çağlayır, bulaqlar qaynayır, torpağın donu açılır. Təbiət artıq boz paltarını soyunub, yaşıl ümidlərə bürünməyə hazırlaşır. Çölləri, yamacları turacların, kəkliklərin, bildirçinlərin nəğməsi bürüyür. Arılar pətəklərindən boylanır. Torpağın köksündən bahar cücərtiləri çırtdayır. Yazın şux və qaynar çağı, torpağın dirilən və oyanan çağı başlayır.
Boz Ayın Elmi və Folklorik Mahiyyəti
1.Havanın "Ala"lığı: Səhər buludların "ağlar" üzü ilə qarşılaşan təbiət, günortadan sonra günəşin "gülər" üzünə bürünür;
2.Torpağın Nəfəs Alması: Torpağın donunun açılması (desorbsiya) məhz bu ayda baş verir, yer sanki ağır yuxudan ayılır;
3.Döl və Bərəkət: Boz Ay heyvandarlıqda artım və yeni həyatın başlanğıcı deməkdir;
4.İlkin Floranın Oyanışı: Nərgiz və bənövşələr boz torpağın içindən çıxan ilk yaşıl ümidlərdir.
Boz Ayın Hikmətli Sözləri
1."Boz ay bozara-bozara keçər"
2."Döl düşdü, bərəkətdən göl düşdü"
3."Quzuların səsindən qış səksənər, köynək-köynək ət tökər"
4."Boz ayın ağlar-güləri"
