Fudzinin Çəhrayı Yuxusu: Sakuranın İzində
Yaponiyanı görməmişəm. Lakin bu ölkənin tarixi, ədəbiyyatı, mədəniyyəti haqqında o qədər oxumuşam ki, bəziləri məni az qala "yaponşünas" sanardılar. Ata evimizdə Yaponiya ilə bağlı çox kitab var idi. Sonralar anladım ki, "Günəşin doğuldu ölkəyə" aşiq olmaq üçün əslində bir kitabı – Vsevolod Ovçinnikovun Sakura budağı kitabını oxumaq kafidir.
O əsəri oxuduğum gündən sakuranın çiçək açmasını – o gözəlliyi canlı-canlı görmək istəyirəm. Sanki bahar bir sabah sakit-sakit gəlir, torpağın üstündəki bütün ağaclara pıçıltı ilə "vaxtıdır" deyir. Və o an dünya birdən-birə çəhrayıya bürünür. Təbiət özünün ən zərif şeirini yazmağa başlayır...
Sakura, yəni yapon albalısı bir ağacdan daha çox bir mövsümün nəfəsidir. Onun ləçəkləri o qədər incədir ki, külək əsəndə sanki havada çəhrayı qar yağır. Ağacın altında duran adam başını qaldıranda göyüzünü yox, çiçəklərdən ibarət bir səma görür.
Uzaqda isə buludların içindən sakit və əzəmətli bir dağ yüksəlir: Fudziyama. Yaponların "Fudzi-san" dediyi o dağ, onlar üçün səbrin, sabitliyin və hüzurun rəmzidir. Onun zirvəsi çox vaxt qarla örtülü olur; sanki buludların içindən doğulmuş kimi görünür. Çəhrayı sakura dənizi ilə ağ qar zirvəsinin bu görüşü bəlkə də təbiətin yaratdığı ən zərif kontrastdır.
* * *
Yapon mədəniyyətində sakura sadəcə gözəllik deyil, həyatın keçici olmasının simvoludur. Çiçəklər çox az yaşayır: bir neçə gün, bəzən bir həftə, sonra sakitcə yerə tökülürlər. Yaponlar bu anı dərindən yaşayırlar. Buna Hanami — "çiçəklərə baxmaq" deyirlər. Ailələr, dostlar sakura ağaclarının altında oturur, çay içir, bu gözəlliyi seyr edirlər. Çiçəklərin tez solacağını bilirlər; amma məhz buna görə bu an onlar üçün qiymətlidir.
Ləçəklərin küləklə rəqs edərək yerə tökülməsinə tamaşa etmək əslində həyatın faniliyini qəbul etmək və bu gözəlliyin hər saniyəsindən zövq almaqdır. Bəlkə də yapon estetikasının ən dərin kəşfi budur: gözəllik əbədi olmadığı üçün gözəldir.
Fudzi isə bunun əksidir. Sakura keçici, Fudziyama isə min illərin ehtişamıdır. Birində zamanın zərafətidirsə, digərində əzəmətidir. Bu iki obraz birlikdə yapon ruhunu yaradır: keçici gözəllik və əbədi əzəmət.
* * *
Böyük hayku ustası Matsuo Başo bir şeirində "çiçəklər düşərkən sanki baharın ürəyi tökülür yerə " demişdi. Bu sadə, lakin dərin hiss yapon poeziyasının ruhunu daşıyır.
Başo sakura ağacını keçmişlə gələcək arasında bir körpü kimi görürdü: "Nə qədər xatirə oyatdı, baxdığım bu sakuralar..." Bu misralar sakuranın sehrini necə də gözəl ifadə edir. Sakura hər il eyni şəkildə çiçəkləsə də, hər bahar bizə keçib getmiş günlərimizi, itirdiyimiz və qazandığımız hissləri xatırladır.
Kobayaşi İssa sakuranın zərifliyi qarşısında duyduğu heyranlığı belə dilə gətirmişdi: "Dünya bir cəhənnəmdir, amma sakuralar yenə də çiçək açır..."
Ağ rəngli zirvə,
çəhrayı qar tökülür –
zaman dayandı.
İnsanoğlu həmişə qalıcı olanın yanında faninin dəyərini anlamağa çalışır. Yaponlar bunu min illərdir yaşayırlar: çay mərasimlərindəki o diqqət, şeirlərindəki fəlsəfi dərinlik, təbiətə olan ehtiramın kökündə məhz bu tarazlıq dayanır. Sakura çiçəkləyəndə bütün Yaponiya nəfəsini tutur, hər kəs bir an dayanır və həyatın nə qədər qiymətli olduğunu xatırlayır.
O anı yaşamaq, o küləyin gətirdiyi çəhrayı ləçəklər içindən Fudzi dağına baxmaq insanın öz daxili dünyası ilə barışması, kainatın bir parçası olduğunu hiss etməkdir.
Bir şeydən əminəm: orada olsam, o an "Mono no avare" – sakuranın fəlsəfəsini yaponlar kimi bütün varlığımla hiss edərəm. "Mono no avare" əşyaların, anların faniliyindən doğan incə qəm və heyrət hissidir. Sakuranın çiçəkləməsi insanın ruhuna bir güzgü tutur: çiçək nə qədər gözəl olsa da bir o qədər tez solur. Lakin bu solmaq onu daha qiymətli edir. Məhz elə buna görədir ki, Yaponiyada sakura mövsümü bayram deyil, meditasiyadır.
