Arxiv
11 İyun 2019, 08:28 | ANALİTİKA
Ərəb baharı”ndan doğan radıkallıq,  Şimali Afrika və Yaxın Şərqdə kimlik problemi - TƏHLİL

“Ərəb baharı”nın Şimali Afrıka və Yaxın Şərq regionuna müsbət yeniliklər gətirəcəyi gözləntiləri özünü doğrultmadı. Əksinə, regionda ciddi qarşıdurmalar, xaos, idarəçilik böhranı və yeni münaqişələrin əsası qoyuldu. Digər tərəfdən, ərəb dünyasında kimlik anlamı əsaslı dəyişikliklərə məruz qaldı. Məlumdur ki, kimlik faktorunun formalaşması üçün coğrafi, milli, dini və siyasi amillər mühüm rol oynayır. Ərəb baharından əvvəl bəzi ərəb ölkələrində kimlik dini, digərlərində milli anlamda dərk edilirdi, bir sıra dövlətlərdə isə ölkənin adı ilə bağlı idi. Şərti olaraq bu ölkələri üç qrupa bölmək olar.

 

Kimliyin din ilə müəyyən olunması

 

Səudiyyə Ərəbistanında kimliyin din ilə müəyyən olunması, yəni müsəlman faktoru ərəb kimliyi faktorundan və səudiyyəli faktorundan daha güclüdür.

 

Kimliyin ölkə adı ilə müəyyən olunması

 

Livanda isə əksinə olaraq livanlı faktoru güclüdür, çünki, Livanda hamı ərəbcə danışsa da yunanlar, siryaklar, ermənilər, assuriyalılar, druzlar və digər qeyri-ərəb xalqlar yaşayır. Ümumilikdə müsəlmanların sayı üstünlük təşkil etsə də, Livanda xristian ərəblərin sayı ayrıca götürülmüş  sünni və şiyələrin sayından daha artıqdır. Bu ölkədə vətəndaş müharibəsi və etnik-dini münaqişələr insanların yaxşı yadındadır. Elə bu səbəbdən də Livanda prezidentin xristian, baş nazirin sünni, spikerin isə şiə olması vacib şərtdir. 

 

Kimlikdə dövlət-rəhbər vəhdəti

 

Bəzi ərəb ölkələrində illər boyu dövlət və rəhbər arasında fərq olmayıb (Liviya-Qəddafi, Misir-Mübarək, Suriya-Əsəd, İraq-Səddam və s.). Hakimiyyətlərinin ilk illərində bu rəhbərlər xalqları arasında səcdə ediləcək dərəcədə populyar idilər. Avropa modelindən istifadə edərək, onlar cəmiyyəti misirlilik, suriyalılıq, liviyalılıq və iraqlılıq bayrağı altında birləşdirməyə müvəffəq oldular. Bu ölkələrdə kimliyin ölkə adı və rəhbərin adı ilə bağlı olmasını müşahidə edirik. Ölkə başçısının adının kimliyin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul olunması üçün həmin rəhbərlər təhsil, təbliğat, tarixin öz adı ətrafında formalaşdırılması, dövlət televiziyası, mətbuat və eləcə də kütləvi dövlət tədbirlərindən istifadə edərək insanlarda dövlətçilik anlayışını və rəhbərin dövlətçiliyin yeganə təminatçısı olması düşüncəsini yarada bilmişdilər.

 

Lakin ərəblər yalnız Şimali Afrika və Yaxın Şərqdə yaşamırlar. Latın Amerikasında 17 milyondan artıq ərəb məskunlaşmışdır ki, bunlar da əsas etibarilə xristian dininə mənsubdurlar. Kaliforniya Riversayd Universitetinin (University of California Riverside) professoru Migel Karreras (Miguel Carreras) qeyd edir ki, ərəblər Latın Amerikası ölkələri əhalisinin cəmi 5%-ni təşkil etsələr də, siyasi və sosial həyatda qeyri-proporsional uğurlar qazanmışlar.
Son 60-70 il müddətində Latın Amerikasında 8 ərəb mənşəli prezident seçilmişdir:

 

- Julio Teodoro Salem, 1944-cü il Ekvadorun Livan əsilli prezidenti

- Julio Sesar Turbay, 1978-1982-ci illər Kolumbiyanın Livan əsilli prezidenti

- Jacobo Majuto Azar, 1982-ci il Dominikan Respublikasının Livan əsilli prezidenti

- Carlos Saul Menem, 1989-1999-cu illər Argentinanın Suriya əsilli prezidenti

- Abdalla Bucaran, 1996-1997-ci illər Ekvadorun Livan əsilli prezidenti

- Jamil Mahuad, 1998-2000-ci illər Ekvadorun Livan əsilli prezidenti

- Carlos Flores Facusse, 1998-2002-ci illər Hondurasın Fələstin əsilli prezidenti

- Elias Antonio Saka, 2004-2009-cu illər Salvadorun Fələstin əsilli prezidenti


Bundan əlavə, Fələstin əsilli Səid Musa 10 (1998-2008) il müddətində Belizin baş naziri olmuşdur.

 

Beləliklə, Latın Amerikası ölkələrində ərəblər öz milli-etnik mənşəyini fəxrlə bildirirlər.

 

Israildə yaşayan ərəblər ölkə əhalisinin altıda birini təşkil edirlər. Onlar İsrail pasportunun verdiyi üstünlüklərdən çıxış edərək özlərini İsrailli və ya öz iradələrinin əksinə olaraq İsraildə yaşamağa məcbur edilmiş ərəblər hesab edirlər. Ərəb etnologiyası üzrə tanınmış  tədqiqatçı Şibli Telhami göstərir ki, insanlara öz məqsədlərinə çatmaq üçün ən kəsərli variant kimi sərf edən identikliyi qabartmaq xasdır.

 

Avropa və ABŞ-da vəziyyət bir qədər fərqlidir. Avropada ərəblərin sayı 6 milyondan artıqdır. Son hadisələrə qədər onlar özlərini avropalı kimliyi ilə müəyyən edirdilər, çünki, Avropada yaşayır, Avropada çalışır, avropalılar kimi təhsil alır və avropalı kimi düşünürlər. Amerikada da eyni halı müşahidə etmək olar. ABŞ-a köçən ərəblər ABŞ-ı özünə vətən seçmiş digər miqrantlar kimi yeni cəmiyyətin tələblərinə uyğunlaşmışlar.

 

“Amerika və ərəblər” kitabında Ş. Telhami  yazır ki, insanların kimliyini dərketməsinə siyasi situasiya və xarici siyasət kimi faktorların təsiri böyükdür. 20-30 il əvvəl ŞAYŞ regionunda yalnız bir dövlət televiziyası mövcud idisə, indi asanlıqla CNN, Əl-cəzirə kimi kanallardan məlumat almaq olur. Reallıqda isə Qərb yönümlü siyasət dizaynerləri tərəfindən  yönləndirilən beynəlxalq televiziya kanalları 11 sentyabr hadisələrindən sonra ritorikanı müsəlmanların əleyhinə dəyişmişlər. Bunun nəticəsi kimi, “Ərəb baharı” da ərəblərin dəyişikliklər uğrunda mübarizəsi kimi deyil, daha çox islamın dağıdıcı xarakteri baxımından təqdim olunur. Məqsədli şəkildə “Ərəb baharı” haqqında proqramlarda nümayişçilərin istək və arzuları deyil, şiddət və qan dolu səhnələr nümayiş etdirilir.

 

Nəticədə, Avropada və ABŞ-da məskunlaşmış ərəblər natamamlıq kompleksi yaşamaqdadırlar. Çünki, Qərb yönümlü kanallar qısa müddət ərzində Yaxın Şərqi mistik 1001 gecə və dəvə karvanları məkanından terrorizmin beşiyinə çevirmişlər. Hətta ingilis dilində “ sweating like an Arab in the customs” kimi frazeoloji neologizm geniş istifadə olunmağa başlamışdır ki, bu da gömrükdə ərəb kimi tər tökmək mənasına gəlir və məlum hadisələrdən sonra ərəblərin ABŞ və Avropada sərhəd və gömrük məntəqələrində keçdiyi iztiraba işarədir.

 

Özünüdərketmə və kimliyin müəyyən olunması prosesində insanları ən çox narahat edən məsələ təhlükə altında olan etnik-dini kimliyin müdafiəsi zərurətidir. Artan anti-islam, anti-müsəlman təbliğatı fonunda, ərəblər Qərb ölkələrində müasir avropalı  kimliklərini bir tərəfə qoyaraq özlərini islamla eyniləşdirməyə və müsəlman mənşəyini qabartmağa daha meyllidirlər. Bununla da, sanki “bizə müsəlman olduğumuza görə üzr istəmək və İslama görə utanmaq gərək deyil” siqnalı verirlər.

 

Beləlikə, “Ərəb baharı”nın iflası Qərbə inamsızlıq, müsbət dəyişikliklərin baş verəcəyinə ümidsizlik, əvvəlki liderləri əvəz etmiş siyasətçilərə etimadsızlıq yaratmaqla bərabər radikal silahlı qüvvələrə öz sıralarına yeni könüllülər cəlb etmək imkanı açdı.

 

Tahir Kərimov

Diplomat, Harvard Universitetinin məzunu,

Mərhum Prezident Heydər Əliyevin şəxsi tərcüməçisi 

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
“BakuBus”ın avtobusları toqquşdu - Yaralananlar var - YENİLƏNİB 24 İyun 2021, 15:43 Gömrük Akademiyasının ilk magistr tələbələri məzun oldu 24 İyun 2021, 15:38 Niyazi Bayramov sakinlərin müraciətlərini qeydiyyata götürdü 24 İyun 2021, 15:32 İnsanları işə düzlətmək adı ilə aldanan şirkət direktoru SAXLANILDI 24 İyun 2021, 15:27 Ermənistan PUA istehsal edəcək 24 İyun 2021, 15:23 Yeni dalğanın qarşısını almaq üçün peyvənd olunmalıyıq - Deputat 24 İyun 2021, 15:17 Qırğızıstan Azərbaycana yeni səfir təyin etdi 24 İyun 2021, 15:12 Yas mərasimlərinin təşkilinə də icazə verilsin - TƏKLİF 24 İyun 2021, 15:06 Suqovuşanı azad edən 10 min 647 hərbçiyə medal verildi - SƏRƏNCAM 24 İyun 2021, 15:00 Deputat 3 kənddə seçicilərini qəbul edib - FOTOLAR 24 İyun 2021, 14:54 Çalışdığı şirkətin 15 mindən çox pulunu mənimsədi 24 İyun 2021, 14:48 Serbiya NATO-ya üzv olmayacaq 24 İyun 2021, 14:42 “Daşkəsən Dəmir Filiz” MMC bu universitetlə əməkdaşlıq edəcək 24 İyun 2021, 14:36 Bir qrup hərbçi “Laçının azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edildi 24 İyun 2021, 14:30 Bugünədək 578250 hektar sahədə biçin aparılıb - FOTOLAR 24 İyun 2021, 14:25 Kəlbəcərin azadlığına görə təltif edilənlər - SİYAHI 24 İyun 2021, 14:20 Bakıda daha bir marşrut xətti karta keçdi 24 İyun 2021, 14:14 Prezident və xanımı “Gülüstan” SARAYINDA 24 İyun 2021, 14:08 Bir qrup hərbçi “Ağdamın azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edildi - SİYAHI 24 İyun 2021, 14:02 Lavrov Azərbaycanla Ermənistan arasında etimaddan DANIŞDI 24 İyun 2021, 13:50 Ermənistanda seçkilər, Bakı ilə Moskvanın məsləhətləşmələri - ŞƏRH                     24 İyun 2021, 13:45 Minalardan və partlamamış hərbi sursatlardan təmizləmə üzrə İşçi Qrupun iclası keçirilib 24 İyun 2021, 13:40 Azad olunan yerlərə ilk növbədə bu məcburi köçkünlər QAYTARILACAQ 24 İyun 2021, 13:34 Təhsil Nazirliyindən məzun günü ilə bağlı QƏRAR 24 İyun 2021, 13:28 Maliyyə Nazirliyində yeni təyinatlar 24 İyun 2021, 13:22 Şuşa fatehləri TƏLTİF OLUNDU 24 İyun 2021, 13:16 SOCAR 25 milyon dollarlıq müqavilə imzaladı 24 İyun 2021, 13:10 Ukraynada yaşayan azərbaycanlı gənclərlə görüş keçirilib 24 İyun 2021, 13:04 “Bu qərarlarla istənilən toy sahibini cərimələmək mümkündür” - Deputatdan ETİRAZ               24 İyun 2021, 12:58 Sabahkı hava əksər insanlar üçün əlverişsiz olacaq - 43 dərəcə isti 24 İyun 2021, 12:52 Koronavirusa yoluxanlara da vaksin vurula bilər 24 İyun 2021, 12:46 COVİD-19 vaksini sonsuzluğa səbəb olur? - Rəsmi cavab 24 İyun 2021, 12:40 “Vaksin olunmuş insanlarda ağrı bütün peyvəndlər üçün keçərlidir” - Ekspert 24 İyun 2021, 12:34 Ermənilər nəyə əsasən “Virk-Vrastan” anlayışının mənasını Gürcüstan kimi qələmə verir?  24 İyun 2021, 12:28 Ölümündən sönra təltif olunan Şəhid polkovnik-leytenantlar - SİYAHI 24 İyun 2021, 12:22
SORĞU AVRO-2020-nin qalibi hansı komanda olacaq?