2025-ci ilin dekabrın 30-u Prezident İlham Əliyevin imzaladığı “Maliyyə Nazirliyinin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” Fərmanına əsasən Maliyyə Nazirliyi yanında Dövlət Müəssisələrinin Monitorinqi Agentliyi yaradılıb.
Modern.az yaradılan Agentliyin hansı funksiyaları icra edəcəyini, dövlət müəssisələrinin maliyyə idarəçiliyinə necə təsir göstərəcəyini və nəzarət mexanizmlərinin mahiyyətini təqdim edir.
Maliyyə Nazirliyi yanında Dövlət Müəssisələrinin Monitorinqi Agentliyi dövlət mülkiyyətində olan müəssisələrin maliyyə fəaliyyətinə sistemli nəzarəti həyata keçirəcək yeni struktur kimi formalaşdırılıb. Agentlik birbaşa Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin strukturuna daxildir və əsas funksiyası dövlət müəssisələrinin büdcə intizamını, maliyyə sağlamlığını və fiskal risklərini davamlı şəkildə izləməkdir.
Bu strukturun yaradılması faktiki olaraq uzun illər parçalı şəkildə aparılan nəzarət və təhlil mexanizmlərinin mərkəzləşdirilməsinə xidmət edir.
Agentliyin əsas fəaliyyət istiqamətlərindən biri dövlət müəssisələrinin illik və ortamüddətli büdcə layihələrinin, eləcə də gəlir və xərc smetalarının icrasının monitorinqidir. Bu o deməkdir ki, dövlət müəssisələrinin təkcə planlaşdırdığı maliyyə göstəriciləri deyil, həmin göstəricilərin icra səviyyəsi də rüblük əsasda təhlil olunacaq.
Beləliklə, büdcə sənədləri formal təsdiq mərhələsindən çıxaraq faktiki icra nəticələri ilə ölçüləcək.
Agentliyə verilən səlahiyyətlər dövlət müəssisələrinin xalis mənfəətindən dövlət büdcəsinə ödənilməli olan dividendlərin icrasına birbaşa nəzarəti də əhatə edir.
Bu mexanizm dövlət müəssisələrinin mənfəət əldə etdiyi halda, həmin vəsaitlərin vaxtında və tam həcmdə büdcəyə yönəldilməsini təmin etməyi hədəfləyir. Nəticə etibarilə, dividendlər artıq tövsiyə xarakterli deyil, ciddi fiskal öhdəlik kimi izlənəcək.
Əsasnamədə xüsusi yer tutan məqamlardan biri risk əsaslı monitorinq mexanizmləridir. Agentlik dövlət müəssisələrinin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətini erkən xəbərdarlıq testləri, stress-testlər və digər analitik alətlər vasitəsilə qiymətləndirəcək.
Bu yanaşma dövlət büdcəsinə potensial yük yarada biləcək risklərin böhran mərhələsinə çatmamış aşkarlanmasına imkan verəcək.
Agentlik həm dövlət müəssisələrinə ayrılan büdcə vəsaitlərinin proqnozlaşdırılmasında, həm də həmin vəsaitlərin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsində iştirak edəcək.
Bu, subsidiyalar, dövlət sifarişləri və məqsədli maliyyələşmənin real iqtisadi nəticələrə bağlanmasını təmin etməklə, dövlət büdcəsi ilə dövlət müəssisələri arasında daha rasional maliyyə balansı formalaşdıracaq.
Agentliyin təhlilləri əsasında dövlət müəssisələrinin maliyyə sağlamlığının cari vəziyyəti və dinamikası barədə rübdə bir dəfə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə təqdim edilən məlumatların hazırlanması üçün Maliyyə Nazirliyinə təkliflər veriləcək.
Bu mexanizm ali icra hakimiyyəti səviyyəsində dövlət müəssisələrinin real maliyyə mənzərəsini operativ şəkildə görməyə imkan yaradacaq.
Yeni Agentliyin fəaliyyəti dövlət müəssisələri üçün həm maliyyə şəffaflığı, həm də idarəetmə intizamı baxımından yeni mərhələnin başlanğıcıdır.
Büdcə layihələrinin razılaşdırılması, xərclərin optimallaşdırılması, risklərin ölçülməsi və dividendlərin icrası artıq institusional nəzarət altında həyata keçiriləcək. Bu isə dövlət müəssisələrinin fəaliyyətini daha hesabatlı və nəticəyönümlü edir.
Maliyyə Nazirliyi yanında Dövlət Müəssisələrinin Monitorinqi Agentliyinin səlahiyyətləri təkcə daxili resurslarla məhdudlaşmır. Agentliyə müstəqil ekspertləri, ixtisaslaşmış mütəxəssisləri, məsləhətçi və elmi təşkilatları müqavilə əsasında öz fəaliyyətinə cəlb etmək hüququ verilir.
Bu yanaşma dövlət müəssisələrinin maliyyə vəziyyətinin qiymətləndirilməsində subyektiv yanaşmanın qarşısını almağa, beynəlxalq və elmi əsaslı metodların tətbiqinə imkan yaradacaq. Ayrılmış vəsait çərçivəsində həyata keçiriləcək bu əməkdaşlıq daha dərin analitik təhlillərin aparılmasını, risklərin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsini təmin edəcək.
Əsasnaməyə əsasən, Agentlik konkret istiqamətlər üzrə işçi qrupları və komissiyalar yaratmaq səlahiyyətinə malikdir. Bu mexanizm xüsusilə fiskal risklərin qiymətləndirilməsi, stress-testlərin aparılması, dövlət müəssisələrinin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin kompleks təhlili zamanı tətbiq ediləcək.
İşçi qrupları vasitəsilə həm bir müəssisə üzrə dərinləşdirilmiş araşdırmalar aparmaq, həm də eyni sahədə fəaliyyət göstərən dövlət müəssisələri üzrə icmal nəticələr əldə etmək mümkün olacaq. Bu isə qərarların fərdi yox, sistemli məlumatlara əsaslanaraq qəbul edilməsinə şərait yaradacaq.
Müstəqil ekspertlərin və elmi qurumların cəlb olunması Agentliyin hazırladığı rəy və təkliflərin keyfiyyətini artıran əsas amillərdən biri kimi çıxış edir. Bu model dövlət müəssisələri ilə bağlı qərarların yalnız inzibati yanaşma ilə deyil, elmi əsaslandırılmış maliyyə analizləri üzərindən formalaşmasına xidmət edəcək.
Nəticə etibarilə, Agentliyin fəaliyyəti daha çevik, əsaslandırılmış və uzunmüddətli fiskal dayanıqlığı hədəfləyən idarəetmə modelinə çevriləcək.
Qeyd edək ki, Nazirlər Kabineti bir ay müddətində Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi yanında Dövlət Müəssisələrinin Monitorinqi Agentliyi işçilərinin say həddini müəyyən etməli, Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi yanında Dövlət Müəssisələrinin Monitorinqi Agentliyinin maddi-texniki təminatı məsələlərinin həlli və saxlanılma xərclərinin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı zəruri tədbirlər görməli, bu Fərmandan irəli gələn digər məsələləri həll etməlidir.
