Müasir cəmiyyətlərdə inkişaf təkcə iqtisadi göstəricilərlə ölçülmür, eyni zamanda təhsil səviyyəsi, qadınların ictimai həyatda iştirakı və sosial institutların gücü bunun əsas faktorlarındandır. Bu kontekstdə dini simvolların, xüsusilə hicabın ictimai məkanda hansı rolu oynadığı məsələsi artıq sırf fərdi inanc mövzusu olmaqdan çıxaraq sosial inkişafla bağlı ciddi suallar doğurur.
Azərbaycanda hicabla bağlı müzakirələr uzun illərdir emosional müstəvidə aparılsa da, məsələni soyuqqanlı şəkildə inkişaf kontekstində analiz etdikdə mənzərə daha aydın görünür. Hicab bir geyim forması kimi təqdim edilsə də, onun yayılması çox zaman qadının azad seçiminin yox, sosial təzyiqin, patriarxal nəzarətin və radikal dini təsirlərin nəticəsi olur. Bu isə birbaşa olaraq insan kapitalının inkişafını zəiflədən amillərdən biridir.
Azərbaycanda vəziyyət fərqlidir və bu, mühüm üstünlükdür. Ölkədə hicab dövlət siyasəti səviyyəsində məcburi deyil və qadınların təhsilə çıxışı nisbətən yüksəkdir. Lakin bu, təhlükənin olmadığı anlamına gəlmir. Hicabın ideoloji simvola çevrilməsi, xüsusilə azyaşlı qızlara tətbiqi və onun “əxlaq ölçüsü” kimi təqdim edilməsi cəmiyyət üçün uzunmüddətli risklər yaradır. Bu yanaşma qadını fərd kimi deyil, nəzarət obyekti kimi görən düşüncə tərzini möhkəmləndirir.
Tarixi kontekst də göstərir ki, hicab heç vaxt sırf mənəvi dəyər olmayıb. O, müxtəlif dövrlərdə sosial statusu, cinsi nəzarəti və qadının “kimə aid olduğunu” göstərən alət kimi istifadə olunub. Müasir hüquq sistemlərində bütün qadınlar azad və hüquq qarşısında bərabər olduğu halda, bu simvolun məcburi şəkildə qorunması artıq məntiqini itirir. Bu gün hicab nə qadının əxlaqını, nə də onun sosial dəyərini müəyyən edir. Əksinə, bir çox hallarda qadının öz həyatı üzərində tam söz sahibi olmadığının göstəricisinə çevrilir.
Ən təhlükəli məqam isə odur ki, hicab çox zaman inkişafın qarşısında duran əsas maneələrin, zəif təhsilin, iqtisadi asılılığın və patriarxal düşüncənin üzərini örtən simvol rolunu oynayır. Problem hicabın özündə deyil, onun normaya, məcburiyyətə və ideoloji alətə çevrilməsindədir. Harada qadın seçim edə bilmir, orada inkişaf da dayanıqlı olmayacaq.
Azərbaycanda dinə münasibət, dini identiklik və onun ictimai görünüş formaları ilə bağlı müzakirələr aparılarkən ilk növbədə mühüm bir məqamı dəqiqləşdirmək vacibdir. Dövlət Statistika Komitəsi tərəfindən əhalinin dini inancı, konkret olaraq hansı dinə mənsub olması, ibadət praktikaları, hicab geyinilməsi və ya dindarlıq səviyyəsi ilə bağlı rəsmi statistika aparılmır.
Bu yanaşma birbaşa ölkənin Konstitusiya əsasları ilə bağlıdır. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası Azərbaycanda dünyəvi dövlət modelini təsbit edir. Konstitusiyaya görə, din dövlətdən ayrıdır və dövlət hər hansı dini ideologiyanı üstün mövqeyə qaldırmır. Eyni zamanda, vicdan azadlığı təmin olunur. Məhz bu səbəbdən ölkəmizdə dini etiqad fərdi seçim kimi qəbul olunur və rəsmi statistik uçotun predmeti sayılmır.
Ölkədə dini məsələlərin tənzimlənməsi və bu sahədə dövlət siyasətinin icrası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin səlahiyyətlərinə daxildir. Komitə dini icmaların qeydiyyatı, fəaliyyətinin hüquqi çərçivədə təşkili, konfessiyalararası münasibətlərin qorunması və radikal dini təsirlərin qarşısının alınması istiqamətində fəaliyyət göstərirr. Bu Komitə tərəfindən də hicablardan istifadə ilə bağlı hansısa statistika aparılmır.
Azərbaycanın dini həyatında mühüm institusional rol oynayan qurumlardan biri də Qafqaz Müsəlmanları İdarəsidir. Tarixi köklərə malik bu qurum regionda dini ənənələrin qorunması funksiyasını yerinə yetirir. Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi dövlət strukturu olmasa da, dini sahədə ictimai nüfuzu və tarixi legitimliyi ilə seçilir. Lakin o da bu məsələni tənzimləyən qurum deyil.
Milli Məclisin İctimai birliklər və dini qurumlar komitəsinin sədri Fazil Mustafa bildirir ki, din və hicabla bağlı məsələ Azərbaycanda uzun illərdir müzakirə mövzusu olsa da, bu istiqamətdə heç vaxt ciddi ictimai problem səviyyəsində vəziyyət yaranmayıb.
Onun sözlərinə görə, digər ölkələrdə müşahidə olunan kəskin qarşıdurmalar və dərin sosial mübahisələr Azərbaycanda yaşanmayıb və mövcud narahatlıqların əsas mənbəyi daxili deyil.
“Problemi əsasən xaricdən idarə olunan, məzhəbçi və dini radikal qruplaşmalar yaratmağa çalışır. Bu qruplar illərdir məsələni Azərbaycanın guya ciddi problemlərindən biri kimi təqdim etməyə cəhd göstərirlər. Halbuki mahiyyət etibarilə mövzu indiyə qədər heç vaxt narahatedici səviyyəyə gəlib çıxmayıb”.
Komitə sədri vurğulayıb ki, İslam dinində qadınların baş örtməsi ritualla bağlıdır, lakin bu anlayış avtomatik şəkildə hicabla eyniləşdirilməməlidir. Onun sözlərinə görə, hicab daha çox mədəniyyət məsələsidir və müxtəlif xalqlarda fərqli formalarda təzahür edir. Ərəb, fars, türk və digər mədəniyyətlərdə geyim formaları müxtəlifdi. Azərbaycan xalqının milli ənənələrinə uyğun geyim forması isə ölkədə heç vaxt problem yaratmayıb.
“Hansısa ölkənin ideoloji simvolu kimi hicab və ya çadranın təbliği artıq dini ritual çərçivəsindən çıxaraq siyasi-ideoloji məna daşıyır və bu da cəmiyyətdə haqlı narazılıq yaradır. Sadə kəlağayı və ya adi örtüklə qadınların başını örtməsi Azərbaycanda həmişə normal qarşılanıb. Problem yalnız bu mövzu siyasiləşdirildikdə və xaricdən yönləndirilən təbliğat formasına salındıqda ortaya çıxır”.
F. Mustafa xüsusilə azyaşlı uşaqlarla bağlı prinsipial mövqeyin vacibliyini qeyd edib. Onun sözlərinə görə, istər məktəblərdə, istərsə də digər məkanlarda azyaşlı uşaqların məcburi şəkildə başının bağlanması yolverilməzdir. Azərbaycanda yetkinlik yaşı 14 olaraq müəyyən edilib və bu yaşa qədər uşaqlara hər hansı dini ritualın məcburi tətbiqi doğru deyil. Bununla yanaşı, artıq həddi-büluğa çatmış, öz seçimlərini dərk edən insanların inancına və seçim azadlığına normal yanaşmaq mümkündür.
Deputat əlavə edib ki, məsələ emosional və siyasi müstəviyə daşınmadan, mövcud qanunvericilik çərçivəsində, milli ənənələr və dini rituallar kontekstində müzakirə olunmalıdır. O, pasport şəkli çəkdirərkən “başımı açmayacağam” kimi yanaşmaların yolverilməz olduğunu və bu cür halların mütləq dövlətin müəyyən etdiyi qaydalara uyğun həll edilməli olduğunu vurğulayıb.
İlahiyyatçı Ağa Hacıbəyli isə deyir ki, xüsusilə müstəqillik dövründən sonra Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində dini inanc hisslərinin artması müşahidə olunub.
Onun sözlərinə görə, insanlar milli köklərinə qayıtdıqları kimi dini dəyərlərinə də üz tutublar və bu proses qadınların geyim seçimində də özünü göstərib.
“Uzun illərdir ölkədə din tam azad çərçivədə mövcuddur. Kim namaz qılmaq istəyibsə qılıb, kim oruc tutmaq istəyibsə tutub, qadınlar da istədikləri şəkildə hicab taxıblar və bu heç vaxt qadağa mövzusu olmayıb. Bəzən bu sahədə süni məhdudiyyət təəssüratı yaradılır, lakin bu, Konstitusiyadan irəli gələn qadağa deyil, insanların özlərinin formalaşdırdığı yanlış yanaşmalardır”.
İlahiyyatçı vurğulayıb ki, hicablı qızların məktəbə getməməli olduğu barədə formalaşan fikir reallığı əks etdirmir. Azərbaycan məktəblərində kifayət qədər hicablı qızlar təhsil alır və Azərbaycan dövləti həm hicablı, həm də hicabsız vətəndaşların dövlətidir. Onun sözlərinə görə, təhsil müəssisələrinin əsas məqsədi dini geyim üzərindən məhdudiyyət qoymaq deyil savadlı və intellektual gənclər yetişdirməkdir. Nə hicab təhsilə maneədir, nə də hicabsızlıq üstünlükdür: məktəblər dövlətin beyni sayılır və gələcəyin beyinləri məhz orada formalaşır.
“Hicab və niqab anlayışlarının da biri-birindən fərqləndirilməsinin vacibdir. Niqab daha çox Peyğəmbərin ailəsinə xas geyim forması olub, ümumi ümmət üçün isə əsasən hicab qəbul edilib. Hicab Allahın əmri olsa da, tarix boyu məcburiyyət kimi təqdim olunmayıb və hicaba girən qadın əslində öz mənəvi məkanına qayıdır”.
O əlavə edib ki, hicabın mahiyyəti qadının qorunması və ləyaqətinin təmin olunması ilə bağlıdır. Bu anlayışı kainatdakı ümumi nizamla müqayisə edən Ağa Hacıbəyli bildirib ki, kainatda örtüsüz və qoruyucusuz heç nə yoxdur. İnsan bədəni, təbiət, hətta atom səviyyəsində belə mühafizə mexanizmi mövcuddur və hicab da bu mənada qadının qorunmasına yönəlmiş anlayış kimi dəyərləndirilib.
Jurnalist Vüsal Məmmədov isə bildirib ki, baş örtməyin tarixi İslamdan xeyli əvvələ gedir. Qədim Mesapatomiyada, Əhəmənilərdə, hətta antik Yunan və Roma dövlətlərində nəcib ailələrdən olan, yüksək təbəqəyə məxsus qadınlar başlarını örtürdülər ki, seçilsinlər.
“Assuriyada eyni məntiqlə ərli qadın mütləq başını örtməli idi. Məntiq isə çox sadədir. Əgər qadın seksual istifadə üçündürsə, potensial istifadəçi onu görüb bəyənmək imkanına malik olmalıdır. Ona görə də qədim sivilizasiyaların çoxunda seksual istifadə üçün nəzərdə tutulmuş qadınların başlarını örtməsi qadağan idi. Yəni istəsələr də örtə bilməzdilər”.
O qeyd edib ki, bütün bunlar İslama qədər olub. İslam da eyni məntiqdən çıxış edərək, vəziyyəti çox dəyişmədi.
“Məsələn, “Əhzab” surəsi, 59-cu ayədə deyilir: “Zövcələrinə, qızlarına və möminlərin övrətlərinə de ki, (evdən çıxdıqda cariyələrə oxşamasınlar deyə, bədənlərini başdan-ayağa gizlədən) örtüklərini örtsünlər. Bu onların tanınması (cariyə deyil, azad qadın olduqlarının bilinməsi) və onlara əziyyət verilməməsi üçün daha münasibdir”.
Buradan aydın olur ki, hicab daha çox dini-əxlaqi yox, sosial status məsələsidir: azad qadını azad olmayandan ayırmaq üçündür. Amma İslamdakı “azad qadın” anlayışının özü bugünkündən fərqlidir. O dövrlərdə “azad qadın” deyəndə seksual istifadə üçün nəzərdə tutulmayan qadın ağla gəlirdi. “Azad olmayan qadın” isə o demək idi ki, seksual məqsədlə tam istifadə etmək olar”.
İndi vəziyyət tamam başqadır. İndi Allahın deyil, insanların yaratdığı hüquq sisteminin sayəsində cariyə yoxdur, bütün qadınlar azaddır:
“Azad qadınla cariyəni fərqləndirməyə ehtiyac da qalmayıb. Ona görə də hicabı labüdləşdirən şərtlər və məntiqin özü tamamilə aradan qalxıb. Bu gün hicab heç nəyi ifadə etmir, nə qadının sosial vəziyyətini, nə azadlıq dərəcəsini, nə də xüsusilə, əxlaqını. Bəzi hallarda hətta klassik məntiqin tam əksinə, hicab qadının müasir insan hüquqları baxımından azad olmadığından xəbər verir, çünki çoxları başını ailə üzvü olan kişilərin təzyiqi və ya psixoloji təsiri ilə örtürlər. Mən yetkinləşib, müəyyən sərbəstlik əldə edəndən sonra başını açan çox qadınlar tanıyıram”.
“Rəsmi tədbirlərə və dövlət idarələrinə gəlincə, baş örtüyündən istifadəni yolverilməz sayıram. Hicabın əslində nə olduğunu, haradan, hansı məqsədlə, necə və niyə yarandığı ilə bağlı bura qədər dediklərimizi biləndən sonra bu, sadəcə, ayıbdır. Hicab örtən qadın bununla ətrafa hansı mesajı verir? “Əhzab, 59” ayəsində deyildiyi kimi, cariyə olmadığınımı göstərmək istəyir? Biabırçılqıdır axı”- o sonda qeyd edib.
Bir sıra beynəlxalq tədqiqatlar bu məsələni araşdırmağımıza imkan verir. ABŞ-də fəaliyyət göstərən və beynəlxalq səviyyədə rəsmi və etibarlı tədqiqat mərkəzi kimi tanınan “Pew Research Center”dən əldə etdiyimiz məlumata görə, gəlir bərabərsizliyinin yüksək olduğu ölkələrdə insanların dini “çox vacib” sayma ehtimalı daha yüksəkdir. Əksinə, sosial-iqtisadi bərabərliyin nisbətən daha yüksək olduğu ölkələrdə dinin gündəlik həyatdakı çəkisi azalır. Qlobal orta göstəriciyə görə, ölkələrin əksəriyyətində əhalinin təxminən 53 faizi dini həyatında “çox vacib” hesab edir.
Azərbaycan bu mənzərədə dinə nisbətən zəif ictimai önəm verilən ölkələr qrupunda yer alır. Qrafikdə Azərbaycanda dini həyatında “çox vacib” sayanların payı 35-40 faiz aralığında təqdim olunur. Bu göstərici həm qlobal ortalamadan, həm də bir çox müsəlman əhalisi üstünlük təşkil edən ölkələrdən xeyli aşağıdır.
Maraqlıdır ki, Azərbaycan bu baxımdan bəzi postsovet və Şərqi Avropa ölkələri, Ermənistan, Gürcüstan, Bosniya və Herseqovina ilə eyni xətt üzərində yerləşir. Bu ölkələrdə də din mədəni və identik element kimi mövcud olsa da, gündəlik həyatın əsas istiqamətləndirici faktoru kimi çıxış etmir. Digər tərəfdən, Pakistan, Nigeriya, Seneqal, Efiopiya kimi həm gəlir bərabərsizliyi, həm də dini önəmin yüksək olduğu ölkələrlə Azərbaycan arasında aydın fərq formalaşır.
Tədqiqat mərkəzi həmçinin təhsilin müddəti ilə dini ayinlərdə iştirak tezliyi arasında aydın mənfi korrelyasiya olduğunu göstərir. Belə ki, insanlar nə qədər uzun müddət təhsil alırlarsa, dini mərasimlərdə (kilsə, məscid və s.) həftəlik iştirak səviyyəsi bir o qədər azalır. Yəni, çox nadir hallarda təhsilli adam qatı dindar olur. Bu isə onu göstərir ki, təhsillə məcburi dini geyimlər tərs mütənasibdirlər.
Qlobal mənzərədə orta göstəriciyə görə, ölkələrin əksəriyyətində əhalinin 38 faizi dini ayinlərdə həftəlik iştirak etdiyini bildirir. Lakin bu orta göstərici ölkələr arasında kəskin fərqlərlə müşayiət olunur. Orta məktəbdə və ali təhsildə qalma müddəti qısa olan Afrika və bəzi Asiya ölkələrində dini ayinlərdə iştirak 60-90 faiz aralığında dəyişir. Efiopiya, Nigeriya, Tanzaniya, Zambiya kimi ölkələrdə həm təhsil illəri azdır, həm də din ictimai həyatın mərkəzi elementlərindən biri kimi qalır.
Bu kontekstdə Azərbaycan xüsusi diqqət çəkir. Qrafikdə Azərbaycan təxminən 11 il orta təhsil müddəti olan ölkələr qrupunda yer alır. Bu göstərici Şərqi Avropa və postsovet məkanının bir çox ölkələri ilə eyni səviyyədədir. Dini ayinlərdə həftəlik iştirak isə 5-10 faiz intervalında göstərilir ki, bu da qlobal ortalamadan xeyli aşağıdır.
Azərbaycan bu baxımdan Almaniya, Fransa, Belçika, Estoniya, Çexiya kimi yüksək təhsil göstəricilərinə malik Avropa ölkələri ilə eyni xətt üzərində yerləşir. Müqayisə üçün qeyd edək ki, dini identikliyinə görə müsəlman ölkəsi kimi tanınan Pakistan və Əfqanıstanda təhsil müddəti daha qısa, dini ayinlərdə iştirak isə əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir.
Tədqiqatlar göstərir ki, ömür uzunluğu ilə dini ayinlərdə həftəlik iştirak tezliyi arasında tərs mütənasib əlaqə var. Ümumi tendensiya ondan ibarətdir ki, insanların daha qısa ömür yaşadığı ölkələrdə din gündəlik həyatın daha mərkəzi elementi kimi çıxış edir, ömür uzunluğu artdıqca isə dini praktikaların intensivliyi azalır.
Qrafikin yuxarı sol hissəsində yerləşən Nigeriya, Mozambik, Zambiya, Çad, Konqo Demokratik Respublikası kimi ölkələrdə orta ömür uzunluğu 50-60 il civarındadır və bu ölkələrdə əhalinin 70-90 faizi dini ayinlərdə həftəlik iştirak etdiyini bildirir. Məsələn, Nigeriyada yeni doğulan körpələrin gözlənilən ömür uzunluğu 52 ildir və yetkin əhalinin təxminən 89 faizi dini mərasimlərdə mütəmadi iştirak edir.
Ömür uzunluğunun 70-75 il aralığında olduğu ölkələrdə - Pakistan, İndoneziya, Filippin, Misir, Banqladeş kimi dövlətlərdə dini ayinlərdə həftəlik iştirak 40-60 faiz diapazonuna enir.
Bu mənzərədə Azərbaycan aşağı dini iştirak və daha uzun ömür göstəricisi ilə seçilir. Qrafikdə Azərbaycan orta ömür uzunluğu təxminən 72-73 il olan ölkələr qrupunda yer alır. Buna paralel olaraq, dini ayinlərdə həftəlik iştirak edənlərin payı 5 faizdən də aşağı göstərilir. Azərbaycan bu baxımdan da Almaniya, Fransa, Niderland, Danimarka kimi yüksək ömür uzunluğu və aşağı dini praktikaya malik ölkələrlə eyni xətt üzərində qərarlaşır.
Yuxarıdakı qrafik isə əhalinin artım tempi ilə dinin insanların həyatındakı əhəmiyyəti arasında struktur əlaqəni ortaya qoyur. Ümumi tendensiya ondan ibarətdir ki, əhalisi sürətlə artan ölkələrdə din daha yüksək ictimai və fərdi önəm daşıyır, əhalisi azalan və ya sabitləşən ölkələrdə isə dinin gündəlik həyatda rolu zəifləyir.
Qlobal orta göstəriciyə əsasən, ölkələrin əksəriyyətində əhalinin 54 faizi dini həyatında “çox vacib” hesab edir. Lakin bu göstərici demoqrafik dinamika ilə birbaşa əlaqəlidir. Qrafikin sağ yuxarı hissəsində yerləşən Niger, Efiopiya, Seneqal, Burkina Faso, Uqanda, Çad kimi ölkələrdə əhali artımı yüksəkdir və bu ölkələrdə dini “çox vacib” sayanların payı 80–90 faiz aralığında dəyişir.
Bu kontekstdə Azərbaycan aşağı dini önəm və məhdud əhali artımı olan ölkələr qrupunda yer alır. Qrafikdə Azərbaycan əhalisinin artım tempinin aşağı olduğu, eyni zamanda dini “çox vacib” hesab edənlərin payının təxminən 35 faiz səviyyəsində qaldığı ölkələr sırasında göstərilir.
Müsəlman qadınların təhsil səviyyəsi ilə ölkənin iqtisadi inkişaf göstəriciləri arasında birbaşa əlaqəni göstərən qrafikdə isə xüsusilə 25-34 yaş aralığında olan müsəlman qadınların orta təhsil müddəti ölkələrin adambaşına düşən ÜDM səviyyəsi artdıqca yüksəlir. Yəni iqtisadi imkanlar genişləndikcə qadınların təhsilə çıxışı da sistemli şəkildə artır.
Qrafikin aşağı sol hissəsində yerləşən Somali, Əfqanıstan, Niger, Mali, Çad, Efiopiya kimi ölkələrdə adambaşına düşən ÜDM 500-1 000 dollar aralığındadır və bu ölkələrdə gənc müsəlman qadınların orta təhsil müddəti 1–3 il arasında dəyişir. Burada həm iqtisadi zəiflik, həm də sosial-institusional məhdudiyyətlər qadınların təhsil imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır.
Orta gəlir qrupuna daxil olan ölkələrdə - Pakistan, Banqladeş, Hindistan, İndoneziya, Misir, Mərakeş kimi dövlətlərdə adambaşına düşən ÜDM artdıqca qadınların orta təhsil müddəti 4-8 il səviyyəsinə yüksəlir. Bu mərhələdə təhsil artıq istisna deyil, lakin hələ də universallaşmış sosial norma kimi formalaşmayıb.
Bu kontekstdə Azərbaycan qrafikdə diqqətçəkən mövqedə yer alır. Azərbaycan adambaşına düşən ÜDM-in təxminən 7-8 min dollar olduğu ölkələr qrupunda göstərilir. Buna uyğun olaraq, 25-34 yaşlı müsəlman qadınların orta təhsil müddəti təxminən 10 il səviyyəsindədir. Bu göstərici bir çox müsəlman əhalisi üstünlük təşkil edən ölkələrdən xeyli yüksəkdir və Şərqi Avropa ilə Asiya arasında keçid mövqeyi formalaşdırır.
Azərbaycan bu baxımdan Albaniya, Kosovo, Rusiya, Bolqarıstan kimi ölkələrlə eyni klasterdə yerləşir. Bu ölkələrdə dini identiklik mövcud olsa da, qadınların təhsili iqtisadi inkişafın ayrılmaz hissəsi kimi qəbul olunur və dövlət siyasəti səviyyəsində təşviq edilir. Digər tərəfdən, daha yüksək gəlirli ölkələr ABŞ, Böyük Britaniya, Almaniya, Qətər, Küveyt qrafikin yuxarı sağ hissəsində yer alır və burada müsəlman qadınların orta təhsil müddəti 11-14 il aralığına çatır.
Tədqiqatlar göstərir ki, təhsil səviyyəsinin aşağı, iqtisadi imkanların məhdud, siyasi institutların zəif olduğu və dinin radikal formada ictimai həyatın mərkəzinə çəkildiyi ölkələrdə sosial inkişaf göstəriciləri sistemli şəkildə geridə qalır.
Xüsusilə dini ideologiyanın dövlət siyasətinə birbaşa inteqrasiya olunduğu, qadınlara məcburi hicab tətbiq edilən, onların təhsil, əmək bazarı və ictimai həyatda iştirak imkanlarının məhdudlaşdırıldığı ölkələrdə insan kapitalının inkişafı ciddi şəkildə əngəllənir. Bu cəmiyyətlərdə qadınların potensialının sıxışdırılması yalnız gender bərabərliyi probleminə çevrilmir, eyni zamanda iqtisadi artımın, innovasiyanın və sosial rifahın qarşısını alan struktur maneə rolunu oynayır. Təhsil alan, işləyən və ictimai qərarvermədə iştirak edən qadınların olmaması bütövlükdə cəmiyyətin inkişaf tempini aşağı salır. Bu, ailədə də belədir. Bütövlükdə isə özünü cəmiyyətdə göstərir.
Bu baxımdan, radikal dini normaların dominant olduğu ölkələrdə yoxsulluq səviyyəsinin yüksək, orta ömür uzunluğunun qısa, səhiyyə və təhsil sistemlərinin zəif olması təsadüfi deyil. Din burada fərdi inanc sahəsindən çıxaraq ictimai nəzarət və məcburetmə alətinə çevrilir. Nəticədə sosial münasibətlər elastikliyini itirir, dəyişən qlobal reallıqlara uyğunlaşma qabiliyyəti azalır və inkişaf öz-özünü bloklayan mexanizmə düşür.
Bu mənzərəni yuxarıdakı tendensiya ilə paralel oxuduqda aydın olur ki, inkişaf dinin zəifləməsi deyil, radikallaşmanın qarşısının alınması ilə bağlıdır. Təhsil və iqtisadi rifah artdıqca din ictimai məcburiyyət statusunu itirir. Əksi olduqda isə radikal dini çərçivələr möhkəmləndikcə təhsil və iqtisadi inkişaf sıxışdırılır. Burada qarşılıqlı təsir var. Zəif inkişaf radikal dini yanaşmaları gücləndirir, radikal dini yanaşmalar isə inkişaf imkanlarını daha da məhdudlaşdırır.
Bu tendensiyanın tənzimlənməsi isə son dərəcə çətindir. Çünki söhbət təkcə qanunvericilikdən və ya institusional islahatlardan getmir. Dini radikallaşma sosial qorxular, iqtisadi qeyri-müəyyənlik, identiklik böhranı və siyasi legitimlik problemləri ilə qidalanır. Qadınların geyimi üzərindən qurulan məcburiyyət mexanizmləri də məhz bu dərin struktur problemlərin görünən simvoluna çevrilir. Belə şəraitdə inzibati qərarlar radikal yanaşmaları zəiflətmir, əksinə, bəzən onları daha da sərtləşdirir.
Nəticə etibarilə, tədqiqatların göstərdiyi əsas xətt belədir. Harada təhsil, iqtisadi inkişaf və institusional sabitlik güclüdürsə, din fərdi seçim səviyyəsində qalır, harada isə din zorakı norma və məcburiyyət alətinə çevrilirsə, inkişaf dayanır. Bu iki istiqamət paralel deyil, bir-birini qarşılıqlı şəkildə formalaşdıran proseslərdir. Onların tarazlaşdırılması uzunmüddətli, çoxşaxəli və cəmiyyətin bütün təbəqələrini əhatə edən strategiyalar tələb edir.
Son olaraq Azərbaycan cəmiyyətinin bu məsələdə problemli olmadığı aydın görünür. Xanımlar özləri də dərk edirlər ki, məcburi dini geyimlər xurafatçılıqdan irəli gəlir. Bəzən isə kişilər öz həyat yoldaşlarına hicab geyindirməklə güvənirlər. Yaşadığımız zamanı, onun çağırışlarını nəzərə alsaq bu, çox məntiqsiz görünür. Hər bir halda burada sərbəst seçim önəmlidir. Göstərici üçün hicaba bürünmək əslində dinə uyğun deyil. Hər kəsin seçiminə sayğı ilə yanaşaraq bir məqamı mütləq vurğulamalıyıq. Hicab geyinməklə kimsə tərbiyəli, əxlaqlı, dindar olmur. Yaxud da tərsinə. Hicab geyinməklə kimsə etibarlı da olmur. Ən vacibi savadlı, təhsilli, ağılı olmaqdır. Bir ailənin də, bir cəmiyyətin də buna həmişə ehtiyacı var. Bir ölkənin güclü olması təhsilli anaların olmasından keçir. Hicablı anaların çoxluğu isə buna təkan vermir. Sevindirici hal odur ki, Azərbaycan cəmiyyətində indi xanımlar elm və təhsilli, ağıllı və işgüzar olmaq istəyirlər. Gələcək elm və təhsildə, ağıllı və işgüzar olmaqdadır.
