Cənubi Qafqaz son illərdə regional nizamın yenidən qurulması ilə xarakterizə olunan fundamental transformasiya mərhələsindən keçir. Bu dəyişikliklər klassik postmünaqişə dövrünü aşaraq yeni təhlükəsizlik arxitekturasının, geoiqtisadi məkanın və diplomatik davranış modelinin formalaşmasını zəruri edir.
Prezident İlham Əliyevin “France 24” telekanalına verdiyi müsahibə bu struktur dəyişikliklərinin siyasi-fəlsəfi mahiyyətini sistemli şəkildə ortaya qoyur. Dövlətimizin başçısının səsləndirdiyi fikirlər postmüharibə dövründə dövlət suverenliyinin qorunması, regional sabitliyin təmin olunması və uzunmüddətli sülh modelinin qurulması üzrə ardıcıl strateji baxışı əks etdirir.
Müsahibədə xüsusi diqqət çəkən məqam “faktiki sülh” anlayışının önə çəkilməsidir. Formal hüquqi sənədlər münaqişəni yekunlaşdıra bilər, lakin real təhlükəsizlik mühiti artıq dəyişib. Sərhəddə silahlı insidentlərin dayanması, qarşılıqlı itkilərin olmaması, tranzit məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması və hətta Ermənistanın enerji təchizatında Azərbaycanın rolu regionda yeni reallığın praktiki ifadəsidir. Prezidentin normallaşmanı rəsmi sülh sazişindən fərqləndirməsi diplomatik incəlik və strateji özünəinamın ifadəsidir. Bu gün Azərbaycan artıq prosesi gözləyən tərəf deyil, onu formalaşdıran tərəf kimi çıxış edir. Eyni zamanda, Ermənistan Konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının saxlanması məsələsinin qabardılması beynəlxalq hüquqa əsaslanan legitim mövqedir. Bu, emosional ritorika deyil, dövlətlərin suveren bərabərliyi prinsipinə söykənən hüquqi tələbi əks etdirir və ərazi iddiası saxlanıldığı halda rəsmi sülh sənədinin imzalanmasının mümkün olmaması tam məntiqidir.
Postmünaqişə mərhələsində nəqliyyat və kommunikasiya layihələri regionun geoiqtisadi mahiyyətini açır. Zəngəzur marşrutu strateji baxımdan əhəmiyyətli olsa da, onun qısa coğrafi seqmenti regionu qlobal layihələrlə birləşdirir. Yüzlərlə kilometrlik dəmir yolu inşası və Naxçıvan istiqamətində kommunikasiya xətlərinin bərpası göstərir ki, Bakı sülhü yalnız siyasi razılaşma kimi deyil, iqtisadi inteqrasiya vasitəsilə möhkəmləndirilən uzunmüddətli proses kimi görür. ABŞ ilə imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası və yüksək səviyyəli siyasi təmaslar regional layihələrin qlobal siyasi çərçivəyə daxil edildiyini təsdiqləyir. Enerji, süni intellekt, investisiya və kommunikasiya sahələrində əməkdaşlıq Azərbaycanın beynəlxalq sistemdə mövqeyini gücləndirir və çoxvektorlu diplomatiyanın ardıcıl tətbiqini göstərir.
Qarabağda fəaliyyət göstərmiş separatçı rejimin rəhbərlərinə qarşı məhkəmə proseslərinin şəffaf aparılması dövlətin revanşist yanaşmadan uzaq olduğunu göstərir. Müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyət fərdi xarakter daşıyır və hüquq müstəvisində qiymətləndirilir. Bu yanaşma regionda sülhün dayanıqlığını təmin edən əsas prinsiplərdən biri olaraq qanunun aliliyini vurğulayır.
Fransa ilə münasibətlərdə diplomatik balans qorunur. Azərbaycan qarşılıqlı hörmət və daxili işlərə qarışmamaq prinsipinə əsaslanan münasibətlərdən çıxış edir. Müdaxiləyə adekvat cavab verilsə də, dialoq qapıları bağlı qalmayıb. Prezident Emmanuel Makron ilə davam edən təmaslar göstərir ki, Azərbaycan konfrontasiyadan yox, bərabərhüquqlu əməkdaşlıqdan yana çıxış edir və bu mövqe prinsipiallıqla çevikliyin vəhdətini nümayiş etdirir.
Bütün bu elementlər birlikdə vahid siyasi mənzərə yaradır. Azərbaycan artıq “dondurulmuş münaqişə” sindromu ilə assosiasiya olunan ölkə deyil. Ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra ölkə strateji sülh quruculuğu mərhələsinə keçib və regional gündəliyin formalaşdırılmasında təşəbbüskar aktor kimi çıxış edir. Azərbaycan qarşıdurma üzərində deyil, qarşılıqlı iqtisadi maraqlar, hüquqi məsuliyyət və suverenliyə hörmət prinsipləri üzərində dayanan davamlı regional sabitliyi təmin etmək strategiyasını irəli sürür. Bu yanaşma həm cari siyasi mərhələnin, həm də uzunmüddətli regional sabitliyin arxitekturasıdır.
Cavanşir Feyziyev,
Milli Məclisin deputatı
