100 سال از برگزاری اولین کنگره ترکشناسی در باکو در سال 1926 میگذرد. فرمان مورخ 22 اکتبر 2025 رئیسجمهور جمهوری آذربایجان، الهام علیاف، با عنوان «درباره برگزاری صدمین سالگرد اولین کنگره ترکشناسی»، افقهای بزرگی را برای گسترش و توسعه بیشتر روابط متقابل ملتهای ترک که دارای ریشههای تاریخی مشترک و ارزشهای ملی-معنوی هستند، میگشاید.
مطالعه درسهای تاریخی کنگره، حفظ سنتهای آن و انتقال آنها به نسلهای جدید برای دوران معاصر حائز اهمیت است. در ارتباط با اجرای فرمان رئیس کشورمان، یک برنامه جامع از اقدامات در وزارت فرهنگ، وزارت علوم و آموزش، و آکادمی ملی علوم تهیه و در حال اجرا است.
Modern.az گزارش میدهد که در تاریخ 27-28 فوریه، کنفرانس علمی بینالمللی با موضوع «بنیانگذاران و درسهای اولین کنگره ترکشناسی: تاریخ و معاصریت» در تالار بزرگ اجتماعات آکادمی ملی علوم آذربایجان در خیابان استقلال برگزار خواهد شد.
شهر باکو از اوایل قرن بیستم به عنوان یک مرکز علمی شناخته شده است
صد سال پیش نیز اولین کنگره ترکشناسی از 26 فوریه تا 6 مارس در همان تالار بزرگ اجتماعات در خیابان استقلال - در ساختمان کنونی هیئت رئیسه آکادمی ملی علوم آذربایجان - برگزار شد. همانطور که در فرمان «درباره برگزاری صدمین سالگرد اولین کنگره ترکشناسی» ذکر شده است، شهر باکو به دلیل سطح بالای زندگی فکری خود از اوایل قرن بیستم و شناخته شدن به عنوان یکی از مراکز معتبر ترکشناسی جهان، میزبان اولین کنگره ترکشناسی بوده است. آغاز اولین کاربرد گسترده الفبای جدید در میان جمهوریهای ترک دقیقاً در آذربایجان، نتیجه مبارزه پیگیر روشنفکران مترقی این منطقه برای اصلاح الفبا از قرن نوزدهم بود.
متأسفانه، اکثریت قریب به اتفاق نمایندگان کنگره قربانی سرکوبهای دهه 1930 شدند. تنها استقلال ملی که در اواخر قرن گذشته به دست آوردند، مسیرهای احیای معنوی ملتهای ترک را روشن کرد و بار دیگر کاربرد الفبای مشترک ترکی با خط لاتین را در میان مسائل مهم برجسته ساخت.
ایدههای علمی اصلی و تصمیمات اتخاذ شده در اولین کنگره ترکشناسی
در اولین کنگره ترکشناسی، 131 نفر از زبانشناسان برجسته، ادیبان، مورخان، قومنگاران، شاعران و نویسندگان شناختهشده از آذربایجان، ترکیه، جمهوریهای آسیای مرکزی، گرجستان، قفقاز شمالی، تاتارستان، باشقیرستان، جمهوریهای خودمختار آلتای و یاقوتستان شرکت کردند. در چارچوب این رویداد مهم، 17 جلسه برگزار شد. در این جلسات، 38 گزارش مربوط به زبان، تاریخ، قومزایی، قومنگاری، ادبیات و فرهنگ جهان ترک ارائه گردید. در کنگره، مسائل تاریخ مشترک، ادبیات، اصطلاحات، املا، و قومنگاری مورد بحث قرار گرفت و مبانی علم ترکشناسی پایهگذاری شد.
اولین کنگره ترکشناسی در 29 فوریه 1926، تصمیم تاریخی مبنی بر گذار ملتهای ترک به یک الفبای واحد لاتین را اتخاذ کرد. علاوه بر این، مسائل مربوط به مشکل املا-نوشتار، مسئله اصطلاحات، مسئله آموزش-روششناسی، مشکلات ارتباط متقابل و تداخل زبانهای خویشاوند و همسایه، مشکلات زبان ادبی زبانهای ترکی، از جمله مسئله زبان ادبی مشترک، نظریه زبان مادر (Ulu dil) و مشکلات تاریخی زبانهای ترکی مورد بحث قرار گرفت و تصمیمات مقتضی اتخاذ شد.
اهمیت ایدههای کنگره در دوران معاصر
اولین کنگره ترکشناسی صفحهای درخشان از زندگی علمی-فرهنگی آذربایجان و کل جهان ترک در قرن بیستم است. تصادفی نیست که ایدههای کنگرهای که صد سال پیش برگزار شد، امروز نیز اهمیت دارد. همانطور که در فرمان رئیسجمهور آذربایجان تأکید شده است، بسیاری از ایدههایی که اولین کنگره ترکشناسی در زمان خود مطرح کرد، در شرایط کنونی با موفقیت به واقعیت پیوستهاند. دستاوردهای قابل توجهی در جهت شکلگیری مجدد جهان ترک به عنوان یک خانواده واحد حاصل شده است. گامهای قاطعی که در جهت تقویت روابط متحدانه با روح برادری و تعمیق همکاریهای فرهنگی متقابل بین کشورهای ترک برداشته شده است، اکنون ماهیتی پایدار دارد. بازتاب یافتن فراخوان برای گرامیداشت صدمین سالگرد اولین کنگره ترکشناسی در بیانیه دوازدهمین نشست سران سازمان کشورهای ترک که در تاریخ 6-7 اکتبر 2025 در شهر قبله برگزار شد، یکی دیگر از مظاهر این امر است.
لازم به یادآوری است که هشتادمین و نودمین سالگرد این کنگره نیز بر اساس فرامین مربوطه رئیسجمهور آذربایجان در سطح بالایی برگزار شده است.
جهتگیریهای معاصر ترکشناسی
صدمین سالگرد اولین کنگره ترکشناسی، جهتگیریهای جدیدی را نیز پیش روی ترکشناسان جوان قرار میدهد. تاریخ عمومی و ساختار زبانهای ترکی امروز میتواند با روشهای جدید مورد بررسی قرار گیرد و فناوریهای مدرن میتوانند در ترکشناسی به کار گرفته شوند. جوانان میتوانند از طریق هوش مصنوعی، پیکرههای زبانهای ترکی را ایجاد کنند.
اولین گلچین شعر تهیه شده بر اساس الفبای مشترک ترکی
اولین گلچین شعر تهیه شده بر اساس الفبای مشترک ترکی در انستیتوی ادبیات نظامی گنجوی آکادمی ملی علوم آذربایجان منتشر شده است. در این گلچین با عنوان «آذربایجان و جهان ترک: شعر در الفبای مشترک»، روابط ادبی تاریخی و معاصر بین آذربایجان و جهان ترک از طریق نمونههای شعری در الفبای مشترک ارائه شده است. الفبای مشترک ترکی 34 حرفی با خط لاتین که در این نشریه استفاده شده است، بر اساس تصمیم نهایی اتخاذ شده در نشست کمیسیون الفبای مشترک جهان ترک به رهبری آکادمی بینالمللی ترک در سال 2024 در شهر باکو است. (آذرتاج)
