حوادث اخیر در ایران، به معنای واقعی کلمه، در شبکههای اجتماعی درگیری نظامی روسیه و اوکراین را به فراموشی سپرده است. اکنون جامعه جهانی به طور جدی درگیری آشتیناپذیر میان حکومت و مخالفان را که لحظه به لحظه در ایران شدت میگیرد، دنبال میکند. به طور مجازی میتوان گفت که اکنون معترضان سرسخت علیه حکومت در ایران، پسر محمدرضا شاه را که پدرانشان ۴۷ سال پیش، در ۱۶ ژانویه ۱۹۷۹، او را مجبور به ترک کشور کردند و اکنون در تبعید زندگی میکند، میخواهند به پادشاهی برسانند و در خیابانها و میدانها بیوقفه فریاد میزنند: «این آخرین نبرده، پهلوی بر می گرده - این آخرین نبرد است، پهلوی برمیگردد».
اعتراضاتی که از اواخر دسامبر سال گذشته در تهران آغاز شد، به سرعت در سراسر کشور گسترش یافته و از مطالبات اقتصادی به مطالبات سیاسی تبدیل شده است. تورم، گرانی و بیکاری که کشور را فرا گرفته، به اعتراضات شدید مردمی دامن زده است. در پنج سال اخیر، اعتراضات در ایران به امری عادی تبدیل شده است. به عنوان مثال، اعتراضات دسامبر ۲۰۱۷، نوامبر ۲۰۱۹ و سپتامبر ۲۰۲۲ نمونههایی از این دست هستند. اما، اعتراضات کنونی که به تدریج در حال گسترش است، از نظر گستردگی و شعارهای سر داده شده، به طور جدی با اعتراضات قبلی تفاوت دارد. تقریباً در همه جا فراخوانهای مشابهی داده میشود. این فراخوانها به نفع رضا پهلوی، که در ۳۱ اکتبر ۱۹۸۰ در قاهره خود را شاه اعلام کرده بود، سر داده میشود. معترضان به طور مصرانه شعارهایی با مضمون «زنده باد شاه - جاوید شاه»، «ای شاه ایران، به ایران بازگرد - ای شاه ایران، برگرد به ایران»، «ایران که شاه نداره حساب کتاب نداره - ایران كه شاه نداره حساب كتان نداره»، «ولیعهد کجایی، به داد ما بیایی - ولیعهد كجایی، به داد ما بیایی»، «این است شعار ملی، رضا رضا پهلوی - این است شعار ملی، رضا رضا پهلوی»، «رضا شاه، روحت شاد - رضا شاه روحت شاد» سر میدهند و موجودیت رژیم کنونی را به طور جدی تهدید میکنند. حمایت رهبران آمریکا و اسرائیل از معترضان، به افزایش بیشتر موج اعتراضات منجر شده است.
رضا پهلوی، که نامش در تظاهرات اعتراضی توسط معترضان با صدای بلند فریاد زده میشود، در ۳۱ اکتبر ۱۹۶۰ در تهران متولد شد. او به عنوان ولیعهد محمدرضا شاه پهلوی، که در سالهای ۱۹۴۱ تا ۱۹۷۹ بر سر قدرت بود، از کودکی در محیطی با امتیازات ویژه رشد کرد. رضا پهلوی توسط معلمان خصوصی آموزش دید و به عنوان وارث بعدی تاج و تخت آماده شد. او نیز مانند پدرش در مدرسه هوانوردی نظامی تحصیل کرده بود. در ۱۶ سالگی، پرواز آزمایشی مستقل خود را با یک هواپیمای جت F-4 انجام داد. در ۱۷ سالگی برای آموزش به عنوان یک خلبان نظامی حرفهای به آمریکا فرستاده شد، اما به دلیل سرنگونی پدرش در ۱۶ ژانویه ۱۹۷۹، رضا پهلوی به ایران بازنگشت و از آن زمان در آمریکا زندگی میکند. رضا پهلوی فارغالتحصیل مدرسه نیروی هوایی و دانشکده علوم سیاسی دانشگاه کالیفرنیای جنوبی است. در طول جنگ ایران و عراق در سالهای ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸، او داوطلبانه آمادگی خود را برای جنگیدن به عنوان خلبان نظامی ایران اعلام کرد، اما پیشنهادش پذیرفته نشد. او علاوه بر زبان مادری خود، به زبانهای انگلیسی و فرانسوی نیز تسلط کامل دارد. شاهزاده رضا پهلوی، که از نظر قومیت نیمه ترک و نیمه فارس است (پدربزرگ مادریاش سهراب دیبا (۱۹۰۰-۱۹۴۸)، مادربزرگ پدریاش تاجخانم آیرملو (۱۸۹۶-۱۹۸۲) و مادرش شهبانو فرح دیبا پهلوی (۱۹۳۸) از نظر ملیت ترک هستند)، معتقد است که زندگی همه گروههای قومی ساکن ایران زیر یک پرچم و در یک کشور واحد، شرط اساسی است. به عقیده رضا پهلوی، ایران باید یک دولت لیبرال، دموکراتیک و سکولار باشد و دین از دولت جدا شود. رضا پهلوی به جای بازگرداندن سلطنت، خواستار گذار دموکراتیک است. با وجود دههها زندگی در تبعید، او توسط دیاسپورای ایران و مخالفان مهاجر حمایت میشود. او خشونت را رد میکند، از گروههای مسلح دوری میجوید و خواستار برگزاری رفراندومهای ملی از طریق مسالمتآمیز است. اگرچه او در سال ۱۹۸۰ با برگزاری مراسم نمادین تاجگذاری در قاهره خود را شاه اعلام کرد، اما این اقدام به عنوان ضربهای به پیام دموکراتیک بعدی او ارزیابی میشود. محبوبیت رضا پهلوی در داخل ایران در طول دههها متغیر بوده است؛ برخی افراد دوران او را به عنوان دوره مدرنیزاسیون و نزدیکی به غرب به یاد میآورند، در حالی که دیگران فعالیتهای ساواک را به خاطر میآورند. رضا پهلوی اخیراً در صحنههای بینالمللی فعال شده است. در بهار ۲۰۲۳، او در اسرائیل با نخستوزیر بنیامین نتانیاهو دیدار کرد و در مراسم یادبود هولوکاست شرکت نمود. این اقدام او برای شاهپرستان در داخل ایران مشکلساز شده است. در مصاحبههای خود، رضا پهلوی خود را نماد آشتی ملی معرفی میکند و ادعا میکند که برای انتخابات آزاد، حاکمیت قانون و برابری حقوق زنان در ایران تلاش میکند و میگوید که طرفدار تعیین رژیم سیاسی کشور، چه بازگشت سلطنت و چه ساختار جمهوری، از طریق رفراندوم است. در مصاحبهای با مطبوعات در سال ۲۰۲۳، رضا پهلوی اظهار داشت که مأموریت سیاسی او تضمین تعیین آینده مردم ایران از طریق انتخابات آزاد و عادلانه است. او همچنین اعلام کرده است که در حمایت از رفراندوم، آماده است تا نقش رهبری سیاسی بالقوه را در دوره گذار حساس بر عهده بگیرد. شاهزاده در کنفرانس مطبوعاتی در پاریس گفت که به دنبال قدرت سیاسی نیست، بلکه صرفاً میخواهد مردم را به سمت یک گذار دموکراتیک هدایت کند. او بر اهمیت تضمین ثبات، آزادی و عدالت در این فرآیند تأکید کرد. او همچنین برنامههای خود را برای گذار دموکراتیک در ایران، و نیز استراتژیهای مبتنی بر اصول تمامیت ارضی، آزادیهای فردی و جدایی دین از دولت را تشریح کرد. رضا پهلوی همچنین درباره ساختار سلطنت مشروطه ایران نیز اظهار نظر کرده است.
از اواخر روزهای سال گذشته، مسیر سیاسی رضا پهلوی به شدت تغییر کرده است. او از معترضان میخواهد که به خیابانها بیایند و تلاش میکند خود را به عنوان یک رهبر واقعی نشان دهد. اگرچه کارشناسان سیاسی معتقدند که محبوبیت و ریشه او در خارج از کشور میتواند فرصتی برای ایفای نقش معینی در فرآیند گذار برای ایران باشد، اما بسیاری از شکاکان بر دشواری متقاعد کردن تودههای مردم توسط پهلوی تأکید میکنند. با ادامه اعتراضات در ایران، شعارهای ضد رژیم نیز تندتر شده و نام رضا پهلوی بیشتر در خیابانها شنیده میشود.
رضا پهلوی در روزهای اخیر با لحنی جاهطلبانهتر سخن میگوید و طرح ۱۰۰ روزه خود را برای اداره موقت اعلام میکند. او به طور مصرانه از ایرانیان میخواهد که خیابانها و میدانهای مراکز شهر را به دست بگیرند و اعلام میکند که به زودی به کشور بازخواهد گشت. اما تحلیلگران خاطرنشان میکنند که تشکیل ناگهانی یک سیستم دموکراتیک در ایران دشوار است، زیرا رژیم دارای پایگاه نهادی و امنیتی قدرتمندی است.
رضا پهلوی و خانوادهاش که در تبعید زندگی میکنند، حمایت قوی از جوامع دیاسپورای ایران دریافت میکنند. بسیاری از گروههایی که آشکارا از او حمایت میکنند، نفوذ قوی در شبکههای اجتماعی دارند. از آنجا که شبکههای اجتماعی در داخل ایران با محدودیتهای جدی مواجه هستند، ارزیابی اینکه ساکنان ایران درباره رضا پهلوی چه فکری میکنند، دشوار است. علاوه بر این، از آنجا که نسل جدید سلطنت را نمیشناسد، این سؤال تأملبرانگیز مطرح میشود: آیا مردم واقعاً از بازگشت رضا پهلوی حمایت میکنند؟
رضا پهلوی مهاجر تلاش میکند خود را به عنوان یک رهبر واقعی نشان دهد. در ایران، حمایت از سلطنت سرنگون شده ممنوع و جرم محسوب میشود و فراخوان برای شورش به منظور بازگرداندن رژیم شاهنشاهی، مفهومی غیرقابل قبول است. به گفته تحلیلگران، دلیل اشتیاق رضا پهلوی ۶۵ ساله به قدرت مشخص نیست. آنها فکر میکنند که آیا ایرانیان واقعاً از بازگشت سلطنت حمایت میکنند یا صرفاً از تئوکراسی خسته شدهاند؟ این نیز یک واقعیت است که رضا پهلوی در دوران اخیر نفوذ سیاسی خود را افزایش داده و توانسته است خود را به عنوان یک شخصیت برجسته در اردوگاه مخالفان سیاسی نشان دهد. بحرانهای اقتصادی که ایران را مانند یک بیماری مزمن در چنگال خود فشرده است، صبر شهروندان را به سر رسانده، مخالفان را تقویت کرده و شرایط را برای ظهور یک چهره سیاسی مانند رضا پهلوی فراهم آورده است. او در سال ۲۰۲۰، پس از سرنگونی هواپیمای مسافربری که از تهران به اوکراین پرواز میکرد، موفق شد توجه جامعه بینالمللی را به خود جلب کند. این یک واقعیت غیرقابل انکار است که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، قویترین حامی اوست. رضا پهلوی در ژوئن سال گذشته، پس از جنگ ۱۲ روزه بین اسرائیل و ایران، به دلیل حمایتش از اسرائیل به شدت مورد انتقاد قرار گرفت. او توسط بسیاری از چهرههای مخالف ایرانی، از جمله زندانیان سیاسی بلندپایه ایران، «خائن» نامیده شده است. روز جمعه هفته گذشته، سخنان رضا پهلوی مبنی بر اینکه «آماده بازگشت به وطن هستم تا در لحظه پیروزی انقلاب ملیمان در کنار مردم بزرگ ایران باشم»، خشم محافل حاکم را برانگیخت. اگرچه در محافل سیاسی از احتمال دیدار رضا پهلوی با رئیسجمهور آمریکا صحبت میشد، اما دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، احتمال دیدار با شاهزاده رضا پهلوی، که خود را «وارث تاج و تخت» ایران اعلام کرده است، را رد کرد و اظهار داشت که واشنگتن هنوز آماده حمایت از شخصیتی نیست که در صورت سقوط دولت ایران، جانشین آن شود. د. ترامپ در پادکست The Hugh Hewitt Show، پهلوی، پسر شاه سرنگون شده در انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ را «مردی خوب» نامید، اما افزود که به عنوان رئیسجمهور، دیدار با او مناسب نخواهد بود: «فکر میکنم باید به همه فرصت دهیم تا خود را نشان دهند و ببینیم چه کسی پیش خواهد آمد.» لازم به یادآوری است که رضا پهلوی رهبری جناح سلطنتطلب مخالفان ایران را بر عهده دارد. اظهارات دونالد ترامپ نشان میدهد که آمریکا از رضا پهلوی در پیشنهاد «رهبری دوره گذار» در اداره ایران در صورت فروپاشی سیستم موجود، حمایت نمیکند. پس از افزایش فراخوانهای اعتراضی رضا پهلوی، مقامات ایران به منظور سرکوب جنبش اعتراضی، از پنجشنبه هفته گذشته دسترسی به اینترنت را قطع کردهاند. رئیسجمهور آمریکا پیشتر هشدار داده بود که در صورت اعمال خشونت توسط دولت ایران علیه معترضان، مداخله خواهد کرد. رضا پهلوی در پاسخ به این هشدارها از دونالد ترامپ تشکر کرد و اظهار داشت که «میلیونها ایرانی او را دوست دارند».
در طول دو سال اخیر، کاهش شبکه متحدان ضربات جدی به سیاست خارجی ایران وارد کرده است. به این ترتیب، بشار اسد، رئیسجمهور سوریه، در دسامبر ۲۰۲۴ توسط نیروهای مسلح مخالف سرنگون شد؛ حزبالله در نتیجه حملات اسرائیل فروپاشید؛ و نیکلاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا، به همراه همسرش از اتاق خواب اقامتگاهش توسط نظامیان آمریکایی با دست و پای بسته به آمریکا منتقل شد. با این وجود، نخبگان سیاسی ایران همچنان تهدیدات آمریکا را رد میکنند: «ما در برابر دشمن سر خم نخواهیم کرد، او را به زانو درخواهیم آورد.» روزنامه «وطن امروز» (وطن امروز) فراخوان رضا پهلوی به مخالفان را به عنوان یک اقدام تروریستی مسلحانه علیه پلیس و نیروهای بسیج ارزیابی کرده است. محافل رسمی، آمریکا و اسرائیل را به عنوان نیروی فعالکننده پهلوی میبینند.
در اکتبر ۲۰۲۵، تحقیقات مشترک روزنامه اسرائیلی «هاآرتص» (הארץ - وطن) با آزمایشگاه Citizen Lab دانشگاه تورنتو نشان داد که یک کمپین تأثیرگذاری دیجیتال مرتبط با اسرائیل، رضا پهلوی را در میان مخاطبان فارسیزبان ترویج میکند. این تحقیق مشخص کرد که در چارچوب این عملیات، از حسابهای جعلی شبکههای اجتماعی و ویدئوهای تولید شده با هوش مصنوعی برای افزایش پیامهای طرفدار سلطنت استفاده شده است. تحلیل «Citizen Lab» نشان داد که فعالیتهای این کمپین با عملیات نظامی اسرائیل در ایران همگامسازی شده است.
به گفته محققان، در اکتبر ۲۰۲۵، یک شبکه رسانهای بسیار سازمانیافته که خدمات روابط عمومی حرفهای و حسابهای آنلاین غیرمعتبر را ترکیب میکرد، به طور هدفمند رضا پهلوی را در شبکههای اجتماعی ترویج کرده است. این تقلب، در حالی که محبوبیت او را در سطح بینالمللی افزایش داد، تعیین سطح واقعی حمایت مردمی او در ایران را دشوار ساخت و به بحثهایی پیرامون تصویر محبوبیت شکلگرفته با هوش مصنوعی منجر شد. در چنین شرایطی، وقتی شعار «این آخرین نبرده، پهلوی بر می گرده - این آخرین نبرده، پهلوی بر می گرده -» را که معترضان در مکانهای مختلف به صورت همصدا سر میدهند، میشنویم، ناگزیر این سؤال در ذهن انسان ایجاد میشود: آیا واقعاً «پهلوی برمیگردد»؟
پروفسور رمضان سیراجاوغلو
