تظاهراتی که در هفتههای اخیر در ایران آغاز شد و به سرعت به اعتراضات گسترده مردمی تبدیل گشت، نه تنها در داخل کشور، بلکه در منطقه نیز شروع به ایجاد تأثیرات جدی سیاسی-دیپلماتیک کرده است. این اعتراضات که گفته میشود هزاران نفر در آن جان باخته و دهها هزار نفر بازداشت شدهاند، خط جدیدی از تنش را در روابط ایران با کشورهای همسایه نیز شکل میدهد. از این منظر، یکی از کشورهایی که در کانون توجه قرار گرفته، ارمنستان است.
نگرانی دیپلماتیک و اتهامات متقابل
مقامات ایرانی در روزهای اخیر آشکارا نگرانیهای خود را مبنی بر استفاده از خاک ارمنستان و جامعه ارمنستان برای فعالیتهای ضد ایرانی ابراز کردهاند. به ویژه، تظاهرات اعتراضی برگزار شده در مقابل سفارت ایران در ایروان، واکنش شدید تهران را برانگیخته است.
طرف ایرانی این را مداخله در امور داخلی و حمایت از نیروهای دشمن ارزیابی میکند. اظهارات خلیل شیرغلامی، سفیر ایران در ارمنستان، از این منظر قابل توجه است. او در تفسیر تظاهرات اعتراضی برگزار شده در مقابل سفارت ایران در ایروان گفت: "ارمنستان در حال تبدیل شدن به مرکز نیروهای دشمن ایران است. تهران در لحظات دشوار همیشه دست یاری به سوی ایروان دراز کرده است." شیرغلامی همچنین نگرانی ایران را در مورد ایجاد TRIPP که ایالات متحده میتواند علیه ایران از آن سوءاستفاده کند، مجدداً تکرار کرد. و افزود که این نگرانی به همکاران ارمنی منتقل شده است.
این موضع رسمی تهران عملاً نشان میدهد که در روابط ارمنستان و ایران که سالها به عنوان "آرام و بدون مشکل" معرفی میشد، تنش آشکاری ایجاد شده است. ایران از طریق کانالهای دیپلماتیک به ایروان هشدار داده و از ارمنستان خواسته است که در این فرآیندها مسئولانهتر عمل کند.
سیاست موازنه ارمنستان: بین دوستی و آزادیها
دولت ارمنستان در تلاش است تا سیاست موازنه پیچیدهای را دنبال کند. دولت نخستوزیر نیکول پاشینیان از یک سو اعلام میکند که به "روابط تاریخی دوستانه و همسایگی خوب" با ایران پایبند است، و از سوی دیگر بیان میدارد که آزادی بیان و تجمع در کشور محدود نخواهد شد.
پیام رسمی ایروان این است که اعتراضات رخ داده در خاک ارمنستان، سیاست دولتی نیست، بلکه موضع فردی شهروندان است. با این حال، نهادهای انتظامی ارمنستان اعلام کردهاند که امنیت نمایندگیهای دیپلماتیک تأمین خواهد شد و از هرگونه تشدید احتمالی جلوگیری به عمل خواهد آمد.
عامل اجتماعی و مسئله دیاسپورا
حوادث رخ داده در ایران مستقیماً بر جامعه ارمنستان نیز تأثیر گذاشته است. مشکلات امنیتی و ارتباطی مربوط به ارامنه ساکن در خاک ایران مطرح شده و اخباری مبنی بر کشته شدن برخی از اعضای جامعه ارمنی در جریان اعتراضات منتشر شده است.
واقعیتهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی
روابط ارمنستان و ایران به طور خطرناکی به نقطه گسست نزدیک شده است. اگرچه ایران همچنان یک شریک مهم انرژی و ترانزیت برای ارمنستان باقی مانده است، اما نارضایتیهای متقابل فزاینده، پایداری این همکاری را زیر سؤال میبرد. ادامه مشاورههای سیاسی و باز نگه داشتن کانالهای دیپلماتیک نشان از تلاش طرفین برای کنترل روابط دارد. اما فرآیندهای موجود نشان میدهد که در صورت عدم کاهش تنش، این سازوکارهای گفتگو نیز میتوانند اثربخشی خود را از دست داده و روابط به مرحله بحران عمیقتری وارد شود.
در پایان میتوان گفت که اعتراضات اخیر در ایران را میتوان به عنوان آغاز مرحلهای جدید در روابط ارمنستان و ایران ارزیابی کرد. اگر پیش از این این روابط عمدتاً بر اساس انزوای منطقهای و منافع متقابل بنا شده بود، اکنون مسائل اعتماد، امنیت و مسئولیت سیاسی به اولویت تبدیل شدهاند.
فرآیندهای موجود نشان میدهد که با عمیقتر شدن بحران ایران، امکان مانور برای ارمنستان نیز محدودتر خواهد شد و ایروان ممکن است در برابر انتخاب موضعی روشنتر قرار گیرد. این انتخاب نیز نه تنها پیامدهای دیپلماتیک، بلکه نتایج سیاسی داخلی و بینالمللی نیز میتواند در پی داشته باشد.
