ارمنستان امروز نه تنها با مشکلات اقتصادی، بلکه شاید با جدیترین دوره «فروپاشی جمعیتی» در تاریخ دولتداری خود مواجه است. سیاست اشغالگری که دههها به طول انجامیده، ادعاهای ارضی بیاساس علیه کشورهای همسایه و انزوای منطقهای ناشی از آن، به سرطانی تبدیل شده که کشور را از درون میخورد. امروز ارمنستان، تصویری از یک «خانه سالمندان» را تداعی میکند که پشت ارقام رسمی پنهان شده، اما در واقعیت به سختی از 2 میلیون نفر فراتر میرود.
فرار از ارمنستان دیگر از موارد فردی فراتر رفته و به سطح یک فاجعه ملی رسیده است. آمار خدمات مرزی و نهادهای بینالمللی نشان میدهد که این کشور هر سال هزاران نفر از شهروندان خود را برای همیشه از دست میدهد. تراز منفی مهاجرت در 5 سال اخیر (تفاوت بین مهاجران ورودی و خروجی) گواه وحشتناک بودن این وضعیت است:
در سال 2020، 20,000 نفر، در سال 2021، 15,000 نفر، در سال 2022، 22,000 نفر، در سال 2023، 25,000 نفر، در سال 2024، 17,000 نفر و در سال 2025، تقریباً 9,000 نفر کشور را ترک کردهاند. علاوه بر این، صدها هزار مهاجر ارمنی هنوز در روسیه مشغول به کار هستند. بدین ترتیب، در 5 سال، 100 هزار نفر برای همیشه کشور را ترک کردهاند.
ترک گسترده کشور توسط جوانان (به ویژه مردان 20 تا 40 ساله) ارمنستان را به سرعت پیر میکند. در حال حاضر، میانگین سنی در این کشور به حد بحرانی رسیده است. افراد بالای 65 سال تقریباً 20% از جمعیت را تشکیل میدهند و این رقم هر سال در حال افزایش است. به تدریج، تعداد بازنشستگان شروع به پیشی گرفتن از جمعیت فعال میکند. این به معنای فروپاشی کامل سیستم تأمین اجتماعی دولت در آینده نزدیک است. ارمنستان عملاً به یک «دولت سالمندان» تبدیل میشود که آیندهای ندارد و تنها با گذشته خود زندگی میکند.
از سوی دیگر، نرخ زاد و ولد در ارمنستان به حدی کاهش یافته که دیگر قابل جبران نیست. عدم ماندگاری جوانان در کشور، افزایش سن ازدواج و بیاعتمادی خانوادهها به آینده، رشد جمعیتی را به صفر رسانده است. به عقیده کارشناسان، اگر روند فعلی ادامه یابد، در دهههای آینده ملت ارمنی به عنوان یک قوم قادر به بازسازی خود نخواهد بود.
در میان تعداد اندک جوانانی که در کشور باقی ماندهاند، انحطاط اجتماعی در حال گسترش است. بیکاری و ناامیدی از آینده، جوانان را از تحصیل و علم دور کرده و به سمت دنیای جنایت سوق میدهد. در ارمنستان، «خردهفرهنگ جنایی» (vorovskoy mir) به نمادی از قهرمانی در میان جوانان تبدیل شده است. مصرف مواد مخدر، قاچاق اسلحه غیرقانونی و تعداد جرایم سنگین در 3 سال اخیر در میان جوانان 30% افزایش یافته است. این نشاندهنده فروپاشی ستونهای اخلاقی جامعه است.
در ریشه تمام این فجایع، سیاست خارجی اشتباه ارمنستان در طول دههها نهفته است. اشغال اراضی آذربایجان، ارمنستان را از تمام پروژههای بزرگ اقتصادی منطقه منزوی کرد. دور ماندن از پروژههای عظیمی مانند باکو-تفلیس-جیهان و باکو-تفلیس-قارص، اقتصاد را خفه کرد، صرف بودجه محدود برای تسلیح ارتش به جای علم و آموزش، مردم را به فقر کشاند و در نهایت، شکست و فروپاشی توهم «میاتسوم» حس تعلق به وطن را در جوانان از بین برد.
در حالی که «فرار مغزها» از ارمنستان ادامه دارد، جای آنها را مهاجران کممهارت از هند (تنها در سال 2024، 32,000 نفر) میگیرند. این امر چهره فکری و قومی ارمنستان را به طور کامل تغییر میدهد.
واقعیت این است که بدون برقراری صلح با همسایگان، جلوگیری از این فروپاشی جمعیتی ممکن نخواهد بود. در حال حاضر، ارمنستان نه به عنوان یک دولت، بلکه به عنوان یک «محل سکونت موقت» به نظر میرسد.
در این زمینه، تنها راه نجات کشور در تغییر قانون اساسی، پذیرش شرایط آذربایجان و دست کشیدن از ایدئولوژی ملیگرایانه است.
گروه تحلیل و پژوهش مدرن
