آتش‌بس دیگر نقض نمی‌شود: آذربایجان ۱۸۰ روز است که به صلح عادت می‌کند  | Modern.az

دو روز دیگر 6 ماه از پاراف شدن توافقنامه صلح توسط وزرای امور خارجه آذربایجان و ارمنستان در واشنگتن در تاریخ 8 اوت 2025 کامل می‌شود.

Modern.az اتفاقات رخ داده و دستاوردهای آن برای دو کشور را در طول 6 ماه گذشته از پاراف شدن متن صلح در 8 اوت تحلیل کرده است.

پاراف شدن توافقنامه صلح 8 اوت تنها یک رویداد دیپلماتیک نیست، بلکه آغاز تغییر الگوی رفتار سیاسی در منطقه است

در 6 ماه پس از پاراف شدن، در روابط آذربایجان و ارمنستان رویکردهای عقلانی بیش از لفاظی‌های احساسی برجسته شده است. شدت تماس‌های مستقیم و غیرمستقیم بین طرفین افزایش یافته است. رئیس‌جمهور الهام علی‌اف در سفر خود به قزاقستان در 21 اکتبر سال گذشته، پس از اعلام اینکه آذربایجان تمامی محدودیت‌های موجود در زمینه ترانزیت کالا به ارمنستان را که از زمان اشغال وجود داشت، برطرف کرده است، در 5 نوامبر، گندم روسیه از طریق آذربایجان به ارمنستان منتقل شد. علاوه بر این، قطارهای حامل گندم قزاقستان با عبور از خاک آذربایجان در 8 نوامبر به ارمنستان رسیدند. در حال حاضر نیز ترانزیت ادامه دارد. دیدارهای گروه‌های کاری بین آذربایجان و ارمنستان نیز تشدید شده و ماهیت سازنده‌تری به خود گرفته است. به طوری که، بر اساس توافق حاصل شده در دیدار شاهین مصطفی‌یف، معاون نخست‌وزیر آذربایجان، و مهر گریگوریان، معاون نخست‌وزیر ارمنستان، در 28 نوامبر در شهر گابالا، در 19 دسامبر، برای اولین بار، شرکت دولتی نفت آذربایجان (SOCAR) محموله نفتی با منشأ داخلی را به ارمنستان تحویل داد.

1220 تن سوخت خودرو با مارک AI-95 که در 22 واگن بارگیری شده بود، با قطار باری ADY از ایستگاه بویوک کسیک ارسال شد. محموله از آنجا از طریق گرجستان به ارمنستان رسید.

در کنار این، طرف ارمنی نیز شروع به برداشتن گام‌هایی کرد. به عنوان مثال، می‌توان به موضع‌گیری در قبال «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» (TRIPP) اشاره کرد. پاشینیان به طور مستقیم یا غیرمستقیم به جامعه اعلام کرد که خروج ارمنستان از محاصره منطقه‌ای، توسعه اقتصادی و روابط با غرب بدون صلح با آذربایجان امکان‌پذیر نیست. خلاصه اینکه، نخست‌وزیر ارمنستان با سخنرانی‌های خود به جامعه نشان می‌دهد که توافقنامه صلح اجتناب‌ناپذیر است. این را می‌توان به عنوان آغاز یک تحول روان‌شناختی ارزیابی کرد. به طور کلی، گام‌های رسمی برداشته شده توسط هر دو طرف نشان می‌دهد که آنها در تلاش برای به حداقل رساندن لفاظی‌های تقابلی هستند.

مزایا برای آذربایجان

در طول 6 ماه گذشته، آذربایجان خود را به عنوان طرفی که رهبری روند را بر عهده دارد و شرایط را تعیین می‌کند، تثبیت کرده است. باکو رسمی با بنا نهادن دستور کار صلح بر اصول امنیت، حاکمیت و تمامیت ارضی، پیام روشنی به جامعه بین‌المللی داده است که صلح تنها بر اساس به رسمیت شناختن واقعیت‌های پس از مناقشه امکان‌پذیر است. در عین حال، پاراف شدن، موقعیت دیپلماتیک مطلوبی را در گفت‌وگوی سیاسی آذربایجان با پایتخت‌های غربی ایجاد کرده و وجهه آن را به عنوان تضمین‌کننده اصلی ثبات در منطقه تقویت کرده است.

نتایج برای ارمنستان

برای ارمنستان، این 6 ماه به عنوان مرحله‌ای از سازگاری و تضادهای داخلی به یاد مانده است. پاراف شدن توافقنامه صلح، موضع سیاسی واحدی در ایروان ایجاد نکرده، بلکه برعکس، اختلافات بین دولت، مخالفان و دیاسپورا را بیشتر آشکار کرده است. با این حال، ایروان رسمی مجبور به پذیرش این واقعیت شده است که هیچ جایگزینی برای خروج از انزوای منطقه‌ای وجود ندارد و نرمش نسبی در لفاظی‌های آن مشاهده شده است. در عین حال، ارمنستان با توافق با آذربایجان، نسبتاً خود را از انزوا خارج کرده و همچنین تامین غلات و نفت را به دست آورده است.

فضای اعتماد و پویایی واقعی

زود است که بگوییم پس از پاراف شدن، اعتماد متقابل عمیقی شکل گرفته است. اما کاهش لفاظی‌های جنگی در بیانیه‌ها و رفتارهای طرفین، و تلاش برای اجتناب از تشدید تنش‌های پرخطر، قابل توجه است. در این مرحله، روند صلح بیش از آنکه بر نزدیکی احساسی بنا شده باشد، بر رفتار سیاسی محاسبه‌شده استوار است. پس از دیدار در سطح رهبران، دیدارهایی نیز بین رؤسای وزارت خارجه، نمایندگان مجلس، سازمان‌های غیردولتی و روزنامه‌نگاران برگزار شد.

در نوامبر سال گذشته، در چارچوب بیست و سومین نشست پاییزی مجمع پارلمانی سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE PA) که در استانبول برگزار شد، نمایندگان مجلس ملی، قایا ممدوف (رئیس هیئت نمایندگی آذربایجان در OSCE PA)، اعضا آزای قولی‌یف، پروین کریم‌زاده، گلشن پاشایوا با هیئت نمایندگی ارمنستان دیدار کردند.

در طول گفتگو، به نقش پارلمان‌ها در اقدامات افزایش اعتماد متقابل بین دو کشور اشاره شد، و همچنین بر اهمیت گفت‌وگوی سازنده بین اعضای پارلمان در چارچوب سازمان‌های بین‌المللی تاکید شد.

در 22 اکتبر، دیداری در قالب دوجانبه بین نمایندگان جامعه مدنی آذربایجان و ارمنستان در ایروان برگزار شد. ابتکار مشترک نمایندگان سازمان‌های غیردولتی آذربایجان و ارمنستان توسط ساختارهای رسمی هر دو کشور نیز حمایت شد. در میزگرد، آذربایجان توسط فرهاد ممدوف (رئیس مرکز مطالعات قفقاز جنوبی)، روسیف حسین‌اف (هم‌بنیانگذار و مدیر مرکز تاپچوباشوف)، رامییل اسکندرلی (رئیس هیئت مدیره مجمع ملی سازمان‌های غیردولتی)، کماله ممدوفا و دیلاره افندی‌یوا (رئیس مرکز زنان برای صلح و امنیت جامعه دفاع از حقوق زنان آذربایجان) نمایندگی شد.

از طرف ارمنی نیز، آرگ کوچینیان، بوریس ناواساردیان، نایرا سلطانیان، نارک میناسیان و سامول ملیکستیان در این بحث‌ها شرکت کردند.

این ابتکار که اولین دیدار نمایندگان جامعه مدنی آذربایجان و ارمنستان در این قالب بود، مطابق با روح بیانیه مشترک پذیرفته شده در واشنگتن در تاریخ 8 اوت 2025، با هدف ترویج دستور کار صلح انجام شد.

در چارچوب این سفر، شرکت‌کنندگان همچنین با آرمن گریگوریان، دبیر شورای امنیت جمهوری ارمنستان، دیدار کردند.  

در تاریخ 21-22 نوامبر 2025 نیز، سفری از سوی گروهی از نمایندگان جامعه مدنی ارمنستان در چارچوب ابتکار «پل صلح» به آذربایجان انجام شد. در چارچوب این سفر، نمایندگان ابتکار از ارمنستان، آرگ کوچینیان، بوریس ناواساردیان، نایرا سلطانیان، نارک میناسیان و سامول ملیکستیان با همکاران خود از آذربایجان، فرهاد ممدوف، روسیف حسین‌اف، کماله ممدوفا، رامییل اسکندرلی و فواد عبدالله‌یف دیدار کردند. در طول این سفر، اعضای ابتکار «پل صلح» با حکمت حاجی‌یف، دستیار رئیس‌جمهور آذربایجان – رئیس بخش مسائل سیاست خارجی اداره ریاست‌جمهوری، دیدار کردند.

در طول تبادل نظر صمیمانه، گام‌های برداشته شده توسط آذربایجان و ارمنستان در جهت تقویت دستور کار صلح پس از دیدار واشنگتن مورد بحث قرار گرفت.

توافقنامه 8 اوت واشنگتن – از منظر جوامع آذربایجان و ارمنستان

پاراف شدن 8 اوت، حس «احتمال جنگ کاهش می‌یابد» را در جامعه آذربایجان تقویت کرد. به ویژه برای مردمی که در مناطق مرزی زندگی می‌کنند، این سند سیگنالی برای کاهش سطح ترس روزمره بود. این تفکر در جامعه شکل گرفت که «ما پیروزیم، اما اکنون به ثبات نیاز داریم». این به معنای کاهش تدریجی تنش‌های احساسی ایجاد شده پس از پیروزی است. این موضوع تأثیرات جامعه‌شناختی نیز دارد. به طوری که، موضوع جنگ در گفتگوهای روزمره به پس‌زمینه رفت و توجه به بازسازی، بازگشت، رفاه اجتماعی و مسائل اقتصادی معطوف شد. برای نسل جوان، صلح دیگر نه یک نیاز ایدئولوژیک، بلکه یک نیاز عملی تلقی می‌شود.

اما توافقنامه 8 اوت در جامعه ارمنستان، به جای آرامش، احساسات متناقضی ایجاد کرد. از یک سو، تفکر «بالاخره جنگ تمام می‌شود» وجود دارد و از سوی دیگر، ترومای «ما طرف بازنده بودیم». این روان‌شناسی کلاسیک پس از شکست است. شکاف عمیقی در جامعه باقی مانده است: قشر شهری، جوان و عمل‌گرا از صلح حمایت می‌کنند، در حالی که قشر مسن‌تر و رادیکال ناراضی هستند. مردم شروع به دیدن صلح نه به عنوان یک ایده، بلکه به عنوان راه حلی اقتصادی کرده‌اند. یعنی صلح دوست داشته نمی‌شود، اما ضروری تلقی می‌گردد. برای مردم عادی در روابط متقابل، توافقنامه صلح به معنای فردایی امن، شغلی پایدار و زندگی روزمره بدون ترس است.

از این منظر، جامعه آذربایجان مرحله انتظار صبورانه را تجربه می‌کند، در حالی که جامعه ارمنستان مرحله پذیرش اجباری را می‌گذراند. مهمترین نکته این است که اگرچه هر دو جامعه به طور کامل به یکدیگر اعتماد ندارند، اما آشکارا یا به طور ضمنی نشان می‌دهند که دیگر جنگ نمی‌خواهند. این واقعی‌ترین و سالم‌ترین اساس برای صلح است.