در جهان، در پسزمینه تنشهای اوکراین-روسیه و آمریکا-اسرائیل، خطرات امنیتی در سطح جهانی رو به افزایش است. دقیقاً به همین دلیل، کشورهای مختلف در حال حاضر به بازنگری سیاستهای خود در مورد سلاحهای هستهای فکر میکنند. به عنوان مثال، مدتی پیش، رئیسجمهور لهستان، کارول ناوورسکی، در مصاحبهای با شبکه تلویزیونی "Polsat News" اظهارات قابل توجهی در مورد استراتژی امنیتی کشورش بیان کرد. او اظهار داشت که در شرایط ژئوپلیتیکی کنونی، لهستان باید احتمال دستیابی به سلاح هستهای خود را در بلندمدت بررسی کند.
به گفته رئیسجمهور، لهستان در حال حاضر با خطرات امنیتی جدی روبرو است. ناوورسکی تأکید کرد: «جمهوری لهستان در آستانه یک درگیری مسلحانه قرار دارد و یکی از دلایل اصلی این خطرات از روسیه نشأت میگیرد.»
پیش از این، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در پاسخ به سوالی در یکی از کانالهای تلویزیونی مبنی بر اینکه «آیا ترکیه سلاح هستهای تولید خواهد کرد؟» سکوت اختیار کرد و هیچ پاسخی نداد.
جای تعجب است که آیا ترکیه با توجه به نقش رو به رشد خود در سطح منطقهای و بینالمللی، تولید سلاح هستهای را در نظر میگیرد؟
جمال زهیر، مدرس دانشگاه فنی ییلدیز و استراتژیست بینالمللی، در اظهاراتی به Modern.az بیان کرد که تصمیم ترکیه در مورد داشتن یا نداشتن سلاح هستهای تنها به مسئله دفاع فنی محدود نمیشود:
«این یک تصمیم تاریخی با پیامدهای حقوقی، دیپلماتیک و ژئواستراتژیک خواهد بود. اولاً، موضع رسمی موجود روشن است. ترکیه طرف معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای است و اعلام کرده است که فعالیتهای هستهای آن اهداف صلحآمیز دارد. در عین حال، کشور ما عضو سازوکار آژانس بینالمللی انرژی اتمی است. این بدان معناست که هر برنامهای در رابطه با سلاح هستهای، هم از نظر حقوقی و هم از نظر سیاسی، پیامدهای جدی خواهد داشت. ملموسترین گام ترکیه در زمینه هستهای، پروژه نیروگاه اتمی آککویو است که در چارچوب امنیت انرژی ساخته شده است. این تأسیسات با هدف تأمین تقاضای رو به رشد انرژی ترکیه و کاهش وابستگی به خارج است. اما این نیروگاه ماهیت برنامه نظامی ندارد. ترکیه عضو ناتو است و تحت «چتر» بازدارندگی هستهای این ائتلاف قرار دارد. این به طور غیرمستقیم تضمین امنیت هستهای را برای ترکیه فراهم میکند. اما سیستم بینالمللی در سالهای اخیر وارد فاز رقابتیتر و سختتری شده است. آمریکا، روسیه و چین زرادخانههای هستهای خود را مدرن میکنند. کره شمالی نیز به وضوح قابلیت هستهای خود را توسعه داده است. این تصویر نشان میدهد که معماری امنیت جهانی شکنندهتر شده است. توازن قوا در خاورمیانه نیز یک عامل مهم است. برنامه هستهای ایران و پتانسیل هستهای غیررسمی اسرائیل بر مفهوم امنیت تأثیر میگذارد. در این زمینه، برخی استراتژیستها از اهمیت ایجاد حداقل «قابلیت آستانه هستهای» (nuclear threshold capacity-red) برای ترکیه دفاع میکنند. اما این یک برنامه تسلیحاتی آشکار نیست، بلکه به معنای افزایش زیرساختهای با فناوری بالا و پتانسیل علمی است. بدین ترتیب، کشور میتواند بدون نقض تعهدات بینالمللی خود، انعطافپذیری استراتژیک به دست آورد.»
این کارشناس همچنین در مورد خطراتی که ترکیه در صورت اتخاذ تصمیم در مورد سلاح هستهای ممکن است با آن روبرو شود، صحبت کرد:
«هزینههای یک برنامه آشکار سلاح هستهای بسیار بالاست. از سوی دیگر، ممکن است با خطرات زیر روبرو شویم:
-تحریمهای اقتصادی
-انزوای دیپلماتیک
-تنش با ناتو
-آسیب به محیط سرمایهگذاری
استراتژی دفاعی ترکیه در سالهای اخیر بر بازدارندگی متعارف با فناوری بالا بنا شده است. سیستمهای پهپاد/سیها، سامانههای دفاع هوایی و سرمایهگذاری در صنعت دفاعی، برتری نظامی قابل توجهی در سطح منطقهای ایجاد کردهاند. این امر حتی بدون سلاح هستهای نیز بازدارندگی مؤثری ایجاد میکند.
در حال حاضر، سه سناریو برای ترکیه وجود دارد:
-مدل موجود: ناتو + سیاست انرژی هستهای صلحآمیز
-قابلیت آستانه هستهای: پایه فناوری وجود دارد، اما سلاح خیر
-برنامه آشکار سلاح هستهای: انتخابی پرخطر و پرهزینه
در واقعیت کنونی، ترکیه در سناریوی اول قرار دارد. از نظر استراتژیک، سناریوی دوم – افزایش پتانسیل فناوری – رویکرد «منطقه خاکستری» است که بسیاری از کشورها آن را ترجیح میدهند.
پاسخ به این سوال که «آیا داشتن سلاح هستهای برای ترکیه ضروری است؟» به عوامل زیر بستگی دارد:
-آینده ناتو
-وضعیت هستهای ایران
-روابط امنیتی آمریکا-ترکیه
-موضع احتمالی آشکار و سخت اسرائیل در سیاست هستهای
-توازن قدرت منطقهای.
در شرایط کنونی، هزینههای حقوقی و سیاسی بسیار بالاست و معماری امنیتی موجود این امر را ضروری نمیسازد. اما اگر سیستم بینالمللی سختتر شود، این بحث میتواند در سالهای آینده به دستور کار گستردهتری راه یابد. منطقیترین راه برای ترکیه، افزایش شایستگی در فناوریهای هستهای صلحآمیز و حفظ انعطافپذیری است.»
