آذربایجان در پسزمینه کمبود آب، یکی از جدیترین چالشهای زیستمحیطی سالهای اخیر، استراتژی حفاظت و مدیریت منابع آب آشامیدنی خود را بهروزرسانی میکند.
تشکیل بیش از 70 درصد منابع آبی کشور از طریق رودخانههای فرامرزی، این مسئله را به سطح اولویت ملی ارتقا داده است.
در چارچوب سیاست امنیت آبی که تحت رهبری رئیسجمهور الهام علیاف اجرا میشود، پروژههای نوآورانهای مانند کاهش تلفات، گذار به سیستمهای نوین آبیاری، تولید انرژی سبز و شیرینسازی آب دریا برجسته میشوند.
ساخت مخازن آب جدید در اراضی آزادشده در چارچوب برنامه «بازگشت بزرگ» با هدف تضمین منابع آبی آذربایجان برای دهههای آینده است.
اینکه تقریباً 75 درصد آب آشامیدنی از رودخانههایی سرچشمه میگیرد که در کشورهای دیگر قرار دارند، استراتژی آب کشور را بهروز میکند.
منابع اصلی آب ما رودخانههای کورا، ارس و سامور هستند. رودخانههای کورا و ارس از خاک ترکیه سرچشمه میگیرند، در حالی که رودخانه سامور از جمهوری داغستان فدراسیون روسیه وارد آذربایجان میشود.
اگرچه اقدامات ذکر شده در بالا، قراردادهای بیندولتی مرتبط و استفاده از منابع آبی در مناطق آزادشده خوشبینی ایجاد میکند، اما حقایقی مبنی بر اسراف مردم در مصرف آب وجود دارد. این موضوع همچنین به سوءاستفاده در اماکن عمومی پذیرایی نیز مربوط میشود.
آژانس دولتی منابع آب آذربایجان به Modern.az اعلام کرده است که هنوز هیچ طرح مکانیسم مؤثری برای مقابله با موارد مصرف بیش از حد آب توسط مردم وجود ندارد:
«محاسبه مقدار آبی که یک شهروند در خانه شخصی خود هدر میدهد و تعیین ارقام دقیق از نظر فیزیکی امکانپذیر نیست. آژانس آبی را که از کنتور عبور میکند، به عنوان آب مصرفی محاسبه میکند. هیچ روشی وجود ندارد که بتوانیم تعیین کنیم آیا مشترک آب را برای اهداف موجه استفاده میکند یا این یک مورد سوءاستفاده است. محاسبه این امر غیرممکن است.»
این سازمان اعلام کرده است که تنها کاری که در حال حاضر میتوانیم انجام دهیم، آگاهیبخشی است:
«ما در حسابهای شبکههای اجتماعی و بر اساس درخواستهای روزنامهنگاران، کار تبلیغاتی دائمی انجام میدهیم.»
روشن عباساف، بومشناس، در اظهاراتی به Modern.az در مورد این موضوع گفت که برای ایجاد صرفهجویی در آب، شکلگیری روابط بین تولیدکننده و مصرفکننده مهم است:
«معمولاً سازمانی که آب را میفروشد، هزینههای مصرف آب را جمعآوری میکند و به آنچه در پسزمینه اتفاق میافتد، علاقهای ندارد.»
این بومشناس گفت که زمانی، هزینههای آب بر اساس مبلغ «ثابت» تعیینشده برای هر نفر، بدون توجه به حجم مصرف، جمعآوری میشد.
«این امر نیز مشکلات جدی ایجاد میکرد. برخی از شهروندان اصلاً آب را نمیبستند. در سالهای 2010-2020، موارد اتصال خودسرانه به خطوط آب در میان مردم گسترده شد. برای جلوگیری از چنین مواردی، کارهای کنتورگذاری گسترده انجام شد. این امر تا حدی از سوءاستفاده جلوگیری کرد. اما این کافی نیست.
باید مکانیسمهای بازار خاصی اعمال شود. در حال حاضر، آب یک منبع گرانتر است و هر دو طرف – تولیدکننده و مصرفکننده – باید در خرید و فروش آن ذینفع باشند.»
روشن عباساف خاطرنشان کرد که زیرساختهای آبی فعلی نیز باعث هدررفت میشود:
«لولهها تا کنتور بسیار فرسوده شدهاند. مناطقی در باکو وجود دارد که عمر خطوط آب آنها بیش از 100 سال است. در حال حاضر، تعویض آنها نیز دشوار است. فرسودگی لولهها باعث هدررفت آب تا 50 درصد میشود. در حال حاضر، یک برنامه دولتی برای نوسازی زیرساختهای آب وجود دارد و کارهای مربوطه در حال انجام است.»
این بومشناس خاطرنشان کرد که علاوه بر اقدامات آگاهیبخش، همانطور که اشاره کردیم، مکانیسمهای بازار آب باید دوباره بازنگری شوند:
«افزایش قیمت تعرفه یا به هر شکلی (افزایش پس از عبور از یک حد مصرف معین) میتواند یک راهحل مؤثر باشد. علاوه بر این، میتوان رویکرد منطقهای را در تعیین قیمتها اعمال کرد. از آنجایی که منابع آب در مناطقی مانند آبشرون، سومقاییت و باکو کم است، میتوان قیمت را در مقایسه با سایر مناطق بالاتر تعیین کرد. تنظیم فصلی قیمت نیز مناسب خواهد بود.»
به گفته این متخصص، همکاری با سازمانهای غیردولتی، شهرداریها و سایر سازمانهای محلی در این راستا، و تخصیص کمکهای مالی میتواند به مدیریت مصرف آب کمک کند:
«باید نظرسنجی در میان ساکنان انجام شود. برخی از ساکنان شکایت دارند که در تأمین آب وقفههایی وجود دارد و همچنین کیفیت آب پایین است.
میتوان با جمعآوری آمار تعیین کرد که آیا مشترک حاضر است در ازای تأمین آب با کیفیت بالا، هزینه مناسب (بالا) پرداخت کند؟»
این بومشناس تأکید کرد که اکثر کارکنان فعال در آژانس دولتی منابع آب آذربایجان، کارمندان فنی هستند:
«باید یک بخش ویژه در آژانس مربوط به جامعه مدنی فعالیت کند. این یک حوزه جداگانه است و محدود کردن آن صرفاً به اشتراکگذاریهای آگاهیبخش در شبکههای اجتماعی صحیح نیست. در چنین بخشهایی، به جای هیدرولوژیستها و کارمندان فنی، باید متخصصان فعالیت کنند.»
تلمان زینالاف، بومشناس، به Modern.az گفت که مردم بیش از حد آب مصرف نمیکنند.
او مشکل را در عدم ساخت صحیح زیرساختهای آب دانست:
«در قلمرو آذربایجان حدود 1800 رودخانه بزرگ و کوچک وجود دارد. میتوان با اتصال تنها 3-4 رودخانه کوچک، مخازن ساخت. با این کار، هرگز کمبود آب نخواهد بود.»
این بومشناس با اشاره به یک مشکل اجتماعی خاطرنشان کرد که برخی افراد در کشور با استفاده از امکانات مادی خود، هکتارها زمین را اشغال میکنند. آنها تنها خودشان از آبهای زیرزمینی استفاده میکنند و مردم را تشنه میگذارند.
کمیته دولتی آمار به Modern.az اعلام کرده است که انتشار دادههای مربوط به مصرف آب برای مصارف خانگی-آشامیدنی برای سال 2025 در ماه مه سال جاری برنامهریزی شده است.
در سال 2024، 338 میلیون متر مکعب آب برای مصارف خانگی-آشامیدنی در آذربایجان مصرف شده است.
