چهارمین سال جنگ تمامعیار آغاز شده بین روسیه و اوکراین به پایان میرسد. هدف حملهای که در 24 فوریه 2022 با نام «عملیات نظامی ویژه» آغاز شد، تصرف کییف در مدت کوتاه، توقف ادغام اوکراین در غرب و شکلدهی به یک نظم امنیتی جدید در منطقه بود. اما نتیجه چهار سال، شکاف عمیق بین برنامههای کرملین و واقعیت را آشکار میسازد.
روسیه نه تنها به اهداف خود نرسید، بلکه با خسارات اقتصادی و مادی جدی نیز مواجه شد.
رکورددار تحریم: اقتصاد منزوی
روسیه در طول این سالها به کشوری تبدیل شد که بیشترین تحریمها را در تاریخ متحمل شده است. ایالات متحده، اتحادیه اروپا و متحدانشان بخشهای مالی، انرژی، لجستیک و فناوری را هدف قرار دادند. حذف بانکها از سیستم سوئیفت، سقف قیمت برای صادرات انرژی، تحریم فناوریهای پیشرفته، و مسدود کردن داراییهای دولتی و الیگارشها ضربهای جدی بود. کرملین تلاش کرد با هدایت فروش انرژی به بازارهای آسیایی، این ضربه را کاهش دهد. اما در چشمانداز بلندمدت، وابستگی تکنولوژیک، کمبود سرمایهگذاری و محدودیت فرصتهای نوسازی صنعت، ضعف ساختاری اقتصاد را عمیقتر کرده است.
در فوریه 2022، به دلیل عملیات نظامی روسیه علیه اوکراین، کشورهای غربی و متحدانشان ذخایر ارز خارجی، اوراق قرضه دولتی و سایر داراییهای بانک مرکزی روسیه و سایر نهادهای دولتی را در حوزههای قضایی خود مسدود کردند.
در منابع بینالمللی مختلف، برآوردهایی در مورد حجم این داراییها وجود دارد. بر اساس برآوردهای مختلف و گزارشهای رسانههای غربی، حدود 300 تا 350 میلیارد دلار از داراییهای خارجی در کشورهای غربی مسدود شده است. داراییهای مسدود شده عمدتاً شامل ذخایر ارز خارجی و اوراق قرضه دولتی بانک مرکزی روسیه است.
در چارچوب اتحادیه اروپا، تقریباً 210 میلیارد یورو از داراییهای دولتی روسیه مسدود شده است. علاوه بر این، 28 میلیارد یورو از داراییهای خصوصی متعلق به بازرگانان روسی و شرکتهای متعلق به بازرگانان شهروند روسیه نیز مسدود شده است.
کارشناسان اظهار میدارند که این مبالغ برآوردهای تقریبی هستند. قیمت داراییها بر اساس شرایط بازار تغییر میکند و برخی کشورها هنوز ارقام مشخصی را اعلام نکردهاند. بنابراین، این احتمال وجود دارد که مجموع مبلغ داراییهای مسدود شده روسیه بیشتر باشد. بخشی از داراییهای مسدود شده تنها در وضعیت غیرقابل استفاده قرار دارند. در برخی کشورها، سود حاصل از داراییهای مسدود شده قبلاً برای کمک به اوکراین استفاده میشود. کمیسیون اروپا مدتی پیش بسته جدید، یعنی بیستمین بسته تحریمها علیه روسیه را ارائه کرده است.بر اساس اطلاعات سرویس مطبوعاتی کمیسیون اروپا، عنصر اصلی این بسته، ممنوعیت کامل خدمات حمل و نقل نفت روسیه خواهد بود. کمیسیون اروپا قصد دارد این اقدام را با هماهنگی شرکای G7 انجام دهد.
بسته محدودیتهای جدید شامل موارد زیر خواهد بود:
- ممنوعیت کامل خدمات حمل و نقل نفت روسیه؛
- تحریم 43 تانکر حامل نفت روسیه؛
- محدودیتها و ممنوعیتهای جدید تراکنش علیه 20 بانک منطقهای روسیه؛
- ممنوعیت صادرات کالاهایی به ارزش سالانه 360 میلیون یورو — از لاستیک تا تراکتور؛
- ممنوعیت خرید فلزات، مواد معدنی و عناصر خاکی کمیاب از روسیه؛
- محدودیتها بر صادرات تجهیزات کامپیوتری و رادیوالکترونیکی به کشورهایی که مظنون به صادرات مجدد فناوری به روسیه هستند.
تعداد نظامیان روسی کشته شده از زمان جنگ
بیبیسی، مدیازونا و گروهی از داوطلبان هویت 186 هزار و 102 سرباز روسی کشته شده از زمان آغاز جنگ با اوکراین را شناسایی کردهاند. به گفته محققان، تعداد اسامی تأیید شده در طول یک ماه گذشته تقریباً 20 هزار نفر افزایش یافته است. این یک افزایش بیسابقه از زمان آغاز شمارش است. اما نویسندگان این تحقیق تأکید میکنند که افزایش موارد مرگ و میر با وضعیت موجود در خط مقدم ارتباطی ندارد.
روششناسی محاسبه بر اساس تحلیل سوابق عمومی است: آگهیهای ترحیم، پستهای رسانههای اجتماعی و اطلاعیههای مربوط به افراد مفقود شده. تعداد واقعی تلفات ممکن است بیشتر باشد.
در طول یک ماه گذشته، محققان توانستهاند دادههای جمعآوری شده طی چندین سال را با پایگاههای داده عمومی دولتی، به ویژه فهرستهای ثبت وصیتنامه که به طور مؤثر مرگ یک فرد را تأیید میکنند، مقایسه کنند.
همچنین اشاره شده است که نسبت داوطلبان در میان کشتهشدگان همچنان رو به افزایش است: آنها در حال حاضر یک سوم کل تلفات تأیید شده را تشکیل میدهند. بیش از نیمی از تمام داوطلبانی که در طول یک سال و نیم گذشته شناسایی شدهاند، کشته شدهاند.
تعداد روسهایی که کشورشان را ترک کردهاند
666 هزار روس پس از آغاز جنگ کشور را ترک کرده و بازنگشتهاند. این رقم را نشریه «The Bell» بر اساس آمار هر یک از تقریباً 70 کشوری که میزبان روسها هستند، منتشر کرده است.
این آمار پس از بررسی ارقام رسمی منتشر شده، اظهارات مقامات و پاسخهای مستقیم مقامات کشورهای دریافتکننده درخواستها به دست آمده است.
در حال حاضر، 5 کشوری که بیشترین روسها در آنها ساکن شدهاند، عبارتند از:
ارمنستان - 110 هزار نفر
اسرائیل و قزاقستان - هر کدام 80 هزار نفر
گرجستان - 73.5 هزار نفر
ایالات متحده - 48 هزار نفر
آلمان 36 هزار نفر.
صربستان و ترکیه نیز روسها را پذیرفتهاند. بر اساس اطلاعات رسمی، تعداد روسهای فراری از جنگ در صربستان تقریباً 30 هزار نفر و در ترکیه 28 هزار نفر است.
اعتبار متزلزل روسیه
پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین، مسکو نه تنها با تحریمها، بلکه با کنار گذاشته شدن عملی از تعدادی از سازوکارهای منطقهای و جهانی مواجه شد. در پایان چهار سال، این انزوا در چندین جهت خود را نشان میدهد.
معماری امنیتی اروپا
روسیه نقش قبلی خود را در سیستم امنیتی اروپا از دست داده است. فعالیت شورای ناتو-روسیه عملاً متوقف شده، گفتوگوی نهادی با اتحادیه اروپا به حداقل رسیده، و سازوکارهای کنترل تسلیحات در اروپا (قالبهای مختلف دوجانبه) مسدود یا لغو شدهاند. در نتیجه، روسیه در شکلگیری مدل امنیتی جدید اروپا شرکت نمیکند.
«گروه هفت» و پلتفرمهای اقتصادی غرب
روسیه سالهاست که از قالب G7 خارج شده است، اما پس از جنگ، هرگونه چشمانداز همکاری با این پلتفرم کاملاً مسدود شده است.
در همین حال، صندوقهای سرمایهگذاری و نهادهای مالی غربی بازار روسیه را ترک کردهاند، حذف بانکهای اصلی از سیستم سوئیفت، ادغام مالی جهانی را تضعیف کرده، و جهتگیری اروپا در بازار انرژی به شدت محدود شده است.
مسیرهای انرژی و حمل و نقل
کشورهای اروپایی برای کاهش وابستگی به گاز روسیه، پروژههای جایگزین را ترجیح دادند. این امر منجر به گسترش کریدور گاز جنوبی که گاز خزر را به اروپا منتقل میکند، احداث سریع پایانههای LNG، و فعال شدن کریدور میانی و مسیرهای ترانسخزر شد. این فرآیند نیز به تضعیف نقش ترانزیتی روسیه انجامید.
پلتفرمهای ورزشی و فرهنگی
روسیه به دلیل جنگ، از بسیاری از مسابقات بینالمللی کنار گذاشته شده است.
این موارد شامل:
- حذف از تورنمنتهای فیفا و یوفا
- مشارکت محدود در بازیهای المپیک
- محدودیتهای نمایندگی در رویدادهای فرهنگی بینالمللی.
این امر نیز تواناییهای «قدرت نرم» کشور را کاهش داده است.
کاهش تأثیرات در فرآیندهای منطقهای
در قفقاز جنوبی توازن ژئوپلیتیکی جدیدی شکل گرفته، نقش ترکیه و اتحادیه اروپا افزایش یافته، فعالیت ناتو در دستور کار امنیتی دریای سیاه گسترش یافته و زیرساختهای نظامی در اروپای شرقی تقویت شده است.
اگرچه روسیه به طور رسمی در برخی پلتفرمها، مانند شورای امنیت سازمان ملل، باقی مانده است، اما تواناییهای تأثیرگذاری عملی آن در سطح قبلی نیست.
خلاصه اینکه، روسیه نه تنها به خواستههای خود نرسید، بلکه در باتلاق فرو رفت.
اما این 4 سال دو واقعیت موازی را برای اوکراین به ارمغان آورد: از یک سو ویرانی و فاجعه انسانی، و از سوی دیگر هویت ملی تقویتشده، ارتش مدرنشده و ادغام شتابان با غرب.
اگر هدف اصلی جنگ تضعیف اوکراین بود، نتیجه متناقض از آب درآمد. یعنی اگرچه اوکراین متحمل خسارات سنگینی شد، اما از نظر سیاسی و استراتژیک بیش از پیش به غرب پیوند خورد و از نظر دولتداری به وضعیتی منسجمتر رسید.
