در روزهای اخیر، بارندگیهای شدید در باکو و شبهجزیره آبشرون، و همچنین در تعدادی از مناطق ما مشاهده شده است. بارشهای شدید مشاهدهشده بار دیگر نشان میدهد که شرایط آب و هوایی در شهرهای بزرگ گاهی میتواند ریتم زندگی روزمره را تغییر دهد. این وضعیت تنها مختص یک شهر ارزیابی نمیشود. بارندگیهایی که در مدت کوتاهی از حد معمول فراتر میروند، در بسیاری از پایتختهای توسعهیافته جهان نیز منظرهای مشابه ایجاد میکنند.
به عنوان مثال، اگر به تجربه جهانی نگاه کنیم، طبق آمار بلندمدت لندن، میانگین بارندگی سالانه در این شهر حدود 600 میلیمتر است. این رقم در مقایسه با باکو بسیار بالاتر است. با این وجود، در ژوئیه 2021، در لندن تنها در عرض چند ساعت، بارندگی نزدیک به میانگین ماهانه رخ داد. در نتیجه، دهها خانه زیر آب رفت، ایستگاههای مترو بسته شدند و خدمات در برخی بیمارستانها محدود شد. این حادثه نشان داد که حتی شهری با تجربه بارندگی بالا نیز میتواند در برابر بارانهای شدید و کوتاهمدت دچار مشکل شود.
وضعیت مشابهی برای پاریس نیز صادق است. در پاریس، میانگین بارندگی سالانه بین 600 تا 650 میلیمتر متغیر است. با این وجود، در سالهای اخیر در زمان بارندگیهای شدید، سطح رودخانه سن بالا میآید، مناطق ساحلی زیر آب میروند و حرکت وسایل نقلیه محدود میشود. علاوه بر این، در طوفان شدید سال 2025، مواردی از آبگرفتگی در برخی نقاط شهر نیز ثبت شد که این امر بر پایتخت و سطح زندگی بیتأثیر نبود.
نمونه دیگر مربوط به دبی است. در این شهر که در سواحل خلیج فارس واقع شده است، میانگین بارندگی سالانه کمتر از 100 میلیمتر است. اما در آوریل 2024، بیش از 140 میلیمتر باران در 24 ساعت بارید. به عبارت دقیقتر، دبی در یک روز بیش از میانگین بارندگی سالانه خود آب دریافت کرد. در نتیجه، فرودگاه فعالیت خود را به طور جزئی متوقف کرد، جادههای اصلی زیر آب رفتند و مشکلات جدی در زیرساختهای شهری ایجاد شد.
حقایق مبتنی بر تجربه جهانی به وضوح یک نکته را نشان میدهد که مسئله این نیست که یک شهر در مجموع چقدر باران دریافت میکند، بلکه شدت بارندگی است. یعنی وقتی در عرض چند ساعت چندین برابر حد معمول آب میبارد، زیرساختهای هر شهری – چه شهری “بارانی” مانند لندن و چه شهری “خشک” مانند دبی – تحت فشار قرار میگیرد.
کارشناسان این پدیده را “سیل ناگهانی” یا “اپیزود بارندگی شدید” ارزیابی میکنند. در چنین مواردی، سیستمهای زهکشی (سیستم زیرساختی که برای دفع آب باران، برف و آب اضافی از منطقه ساخته شده است) در انتقال این حجم از آب در مدت کوتاه دچار مشکل میشوند و در نتیجه، تجمع آب در خیابانها اجتنابناپذیر میشود.
وضعیت در ارمنستان نیز برای منطقه جدید نیست: منظرهای مشابه در تفلیس نیز تجربه شده بود...
اگرچه سیلابها و طغیانهای مشاهدهشده در ارمنستان در روزهای اخیر در نگاه اول یک حادثه فوقالعاده به نظر میرسند، اما در واقع برای منطقه جدید نیستند. در سالهای اخیر، منظرهای مشابه چندین بار در قفقاز جنوبی نیز تکرار شده است.
حوادثی که در ماه مه 2024 در ارمنستان و گرجستان رخ داد، این را به وضوح نشان داده بود. در نتیجه بارندگیهای شدید، رودخانهها از بستر خود طغیان کرده، چندین نفر جان خود را از دست داده و صدها نفر مجبور به ترک خانههای خود شده بودند. برخی از مناطق مسکونی نیز کاملاً بدون ارتباط و در وضعیت انزوا باقی مانده بودند. در همین حال، آبگرفتگی خیابانها و توقف حمل و نقل در مناطق مارنئولی و بولنیسی گرجستان، ابعاد وضعیت را آشکار میکرد.
در این زمینه، برجستهترین نمونه، حوادثی است که در تفلیس رخ داد. در اوت 2023، بارندگی شدید در شهر در عرض چند ساعت وضعیت را تغییر داد - خیابانها و زیرگذرها پر از آب شدند، درختان سقوط کردند و خطوط برق آسیب دیدند. در طول این حوادث، امدادگران عمدتاً به تخلیه آب و همچنین عملیات پمپاژ مشغول بودند. خدمات شهری نیز، همانند نمونههای اروپایی، مشکل را نه تنها به بارندگی، بلکه به گرفتگی خطوط زهکشی نیز مرتبط میدانستند.
نکته جالب دیگر در مورد تفلیس، مقیاس بارندگی ثبت شده در سال 2023 است. حجم باران باریده شده در آن دوره، در مقایسه با سیل سال 2015 که منجر به عواقب وخیمی شده بود، بیشتر بود. در همان دوره، در نتیجه سیل سال 2015، 19 نفر جان خود را از دست داده و بخشی از شهر آسیب جدی دیده بود.
با این حال، ارائه منظرهای که بارندگی شدید ایجاد میکند به عنوان مشکل یک شهر خاص، صحیح نیست. مواجهه شهرهایی با اقلیمها و امکانات متفاوت مانند لندن، پاریس و دبی، به موازات نمونه قفقاز جنوبی، با همین پدیده نشان میدهد که این یک واقعیت آشکار در مقیاس جهانی است که همه شهرها، به ویژه شهرهای بزرگ، با آن روبرو هستند.
