یکی از رایجترین تزهای سیاسی که در ماههای اخیر در منطقه مطرح شده، این ایده است که گویا پس از ایران، نوبت ترکیه است. این عبارت در نگاه اول احساسی به نظر میرسد، اما در واقع مکانیسم تأثیرگذاری ژئوپلیتیکی و روانشناختی جدی دارد. چنین جملاتی تصادفی ایجاد نمیشوند. آنها محصول جنگ اطلاعاتی، مدیریت ادراک و هدایت روانشناختی جمعی هستند. دقیقاً به همین دلیل، پاسخ به این سؤال باید به دور از احساسات و از منظر بازدارندگی، توازن منطقهای و ارتباطات استراتژیک ارائه شود.
ترکیه عضو ناتو است، از سال 1952 در این ائتلاف حضور دارد و این وضعیت حقوقی، چارچوبی گسترده برای امنیت نیز محسوب میشود. ناتو در حال حاضر 32 عضو دارد. این 32 عضو بخشی از برنامهریزی دفاعی مشترک، مشاورههای سیاسی، هماهنگی اطلاعاتی و سیستم قابلیت همکاری هستند. اصل اساسی ناتو دفاع جمعی است. طبق ماده 5 پیمان آتلانتیک شمالی، حمله مسلحانه علیه یکی از اعضا، حمله علیه همه آنها تلقی میشود.
این ماده تعهد هر متحد را برای کمک به کشوری که مورد حمله قرار گرفته است، پیشبینی میکند. شکل کمک نیز به تانک یا موشک محدود نمیشود؛ حمایت سیاسی، لجستیک نظامی، پدافند هوایی، اطلاعات، فرماندهی و کنترل، امنیت دریایی و سایر ابزارها نیز در این چارچوب قرار میگیرند.
در واقع، پاسخ به این سؤال که عضویت در ناتو چه مزایایی دارد، چندوجهی است. اولاً، تضمین امنیتی میدهد. ثانیاً، وزن نظامی-سیاسی را افزایش میدهد. ثالثاً، هزینه حمله را برای رقبای بالقوه بالا میبرد. رابعاً، انزوای استراتژیک را دشوار میسازد. خامساً، به کشور عضو امکان میدهد تا از طریق مکانیسم ائتلاف عمل کند. یعنی عضویت در ناتو تنها مسئله پرچم و پروتکل نیست، بلکه یک ضریب واقعی قدرت است. عضویت در ناتو تعهداتی نیز ایجاد میکند.
کشورهای عضو باید همبستگی سیاسی نشان دهند، مطابق با اهداف امنیتی مشترک عمل کنند، توانایی دفاعی خود را افزایش دهند و در برنامهریزی مشترک شرکت کنند. در مکانیسمهای رسمی ناتو، اصل تأمین مالی مشترک و تقسیم بار نیز وجود دارد. علاوه بر این، در سالهای اخیر، الزامات مربوط به هزینههای دفاعی به شکلی سختگیرانهتر در دستور کار قرار گرفته است. در اجلاس لاهه 2025، متحدان تعهد جدیدی برای افزایش هزینههای دفاعی و امنیتی تا سال 2035 پذیرفتهاند. این بدان معناست که عضویت در ناتو به همان اندازه که "زیر چتر رفتن" است، مسئولیت حمل ستونهای آن چتر را نیز به همراه دارد.
اما اگر یکی از اعضای ناتو با تهدیدی مواجه شود، وظیفه دیگران چیست؟ آنها فوراً آن را به عنوان یک مشکل امنیتی عمومی میپذیرند. دقیقاً در این نقطه است که امنیت جمعی از امنیت فردی جدا میشود. منطق حقوقی ناتو این است که فشار بر یک عضو، آزمونی برای کل سیستم ائتلاف است. به همین دلیل، هرگونه تشدید تنش مربوط به کشوری با مرکزیت ژئواستراتژیک مانند ترکیه، تنها به آنکارا محدود نمیشود. این امر بر کمربند امنیتی گستردهای که از دریای سیاه تا دریای مدیترانه، و از قفقاز جنوبی تا خاورمیانه امتداد دارد، تأثیر میگذارد.
اکنون به سؤال اصلی بپردازیم، چرا اغلب گفته میشود که پس از ایران، نوبت ترکیه است؟ به عقیده تحلیلگران، این در وهله اول، حوزهای است که در آن فانتزی ژئوپلیتیکی، تولید اطلاعات نادرست و ساختاردهی تهدید با هم ترکیب میشوند.
ترکیه، ایران نیست. ترکیه نه در سیستم بینالمللی در موقعیت یکسانی قرار دارد، نه به ائتلافهای یکسانی تعلق دارد و نه در پیکربندی استراتژیک مشابهی ایستاده است. ایران بیشتر در چارچوب تحریمها، انزوا، شبکههای نیابتی و یک سطح امنیتی خاص توصیف میشود.
اما ترکیه یک عضو ناتو، یک قدرت منطقهای، کشوری با مجتمع صنعتی-نظامی در حال توسعه و دارای روابط چندسطحی با اروپا، دریای سیاه، خاورمیانه و جهان ترک است. بنابراین، جمله "پس از ایران، ترکیه" نباید به عنوان یک حکم تحلیلی، بلکه به عنوان ابزاری برای تأثیرگذاری سیاسی-روانشناختی خوانده شود.
این تخیل کدام نیروهاست؟
اولاً، محافل اطلاعاتی در داخل ایران یا نزدیک به آن ممکن است با چنین تزهایی سعی در کسب مشروعیت بیشتر برای خود داشته باشند. منطق ساده است: اگر تهدید تنها متوجه ما نیست، بلکه فردا متوجه ترکیه نیز خواهد شد، پس تنش امروز تنها مسئله ایران نیست. این تلاشی است برای جلب همدردی، شکلدهی به یک ایده جدید و نشان دادن یک هدف جدید. یعنی با تقسیم تهدید، ممکن است هدف کاهش انزوا باشد. در چنین روایتهایی، روانشناسی "قربانی مشترک" تولید میشود.
ثانیاً، نیروهای مخالف ترکیه در داخل این کشور ممکن است در این زمینه گمانهزنی کنند. در اینجا صحبت از محافلی است که درگیر تقابل ایدئولوژیک هستند، میخواهند به دولت فشار بیاورند، سیاست امنیتی را ناموفق جلوه دهند یا بر سیستم عصبی افکار عمومی تأثیر بگذارند. آنها ممکن است با استفاده از تز "کشور در معرض خطر بزرگی قرار دارد"، سعی در سلب مشروعیت از مسیر سیاست خارجی دولت داشته باشند. این نمونهای کلاسیک از ابزارسازی سیاسی داخلی است. ترس، عدم قطعیت و وحشت استراتژیک به مادهای برای جدالهای داخلی تبدیل میشود.
ثالثاً، قدرتهای بزرگ یا اکوسیستمهای رسانهای مرتبط با قدرتهای بزرگ ممکن است از این اطلاعات برای دور نگه داشتن ترکیه از بازی در خاورمیانه استفاده کنند. زیرا ترکیه در منطقه تنها یک بازیگر نظامی نیست، بلکه همزمان یک واسطه دیپلماتیک، نقطه عبور مسیرهای انرژی، کشور ترانزیت و مرکز نفوذ سیاسی است. یکی از راههای تضعیف ابتکارات منطقهای آنکارا، گره زدن توجه آن به گفتمان دائمی تهدید است.
بدین ترتیب، منابع دولتی ممکن است از استراتژی فعال به روانشناسی دفاعی واکنشی سوق داده شوند. این امر نیز قابلیتهای مانور ژئوپلیتیکی را محدود میکند.
اما در ترکیه چه فکری میکنند؟
در ترکیه، دیپلماتها، نظامیان، کارشناسان، روزنامهنگاران و جامعه یکسان فکر نمیکنند. محافل دیپلماتیک معمولاً با احتیاط به چنین تزهایی مینگرند و تفاوتهای حقوقی-استراتژیک را برجسته میکنند.
نظامیان این مسئله را با ماتریس ریسک، تهدید هیبریدی، و پارامترهای بازدارندگی امنیت مرزی میسنجند. کارشناسان این موضوع را در بستر ادراک ژئوپلیتیکی، دستکاری اطلاعات و نسبت قدرت منطقهای تفسیر میکنند.
روزنامهنگاران بیشتر بازتابدهنده احساسات سیاسی روزمره و دمای افکار عمومی هستند.
در داخل جامعه نیز دو خط موازی دیده میشود؛ یک طرف این را یک تهدید جدی میداند و طرف دیگر آن را کاملاً یک عملیات روانشناختی تلقی میکند.
پس از همه اینها، این سؤال مطرح میشود که آیا این افکار بازی هستند یا واقعیت؟ صحیحترین پاسخ این است که این یک بازی سیاسی است که عناصر واقعیت را در خود دارد. یعنی منطقه واقعاً پر از خطرات است، اما شکل ارائه خطر اغلب دستکاریشده است. خط باریکی بین تهدید واقعی و تهدید اغراقآمیز وجود دارد. مسئله این است که جنگ اطلاعاتی عمداً آن خط را مبهم میکند. به همین دلیل، تز "نوبت ترکیه است" را نه باید سادهلوحانه پذیرفت و نه کاملاً به تمسخر گرفت. باید آن را رمزگشایی کرد.
تاریخ نیز نشان میدهد که ائتلافها، موازی با قرارداد نظامی، نهادی از اراده سیاسی هستند. وینستون چرچیل در اواسط قرن بیستم میگفت که امنیت تنها با سلاح حفظ نمیشود، بلکه با دوراندیشی نیز محافظت میشود.
این ایده امروز نیز معتبر است. زیرا به همان اندازه که خود تهدید مهم است، نحوه ارائه آن نیز نتایج استراتژیک ایجاد میکند.
تز معروف سون تزو نیز در اینجا به یاد میآید، او میگفت که بزرگترین پیروزی، پیروزی بدون جنگ است.
در دوران مدرن، این "پیروزی بدون جنگ" اغلب از طریق اطلاعات نادرست، فرسایش روانشناختی و برتری ادراکی به دست میآید.
این سؤال نیز زیاد پرسیده میشود که ناتو در برابر عملیاتهایی که علیه کدام عضو خود آغاز شده، ساکت مانده است. ماهیت ناتو اجماع و واکنش جمعی است، اما این واکنش هر بار در یک قالب یکسان نیست.
هنگامی که تهدیدی برای هر عضوی ایجاد میشود، ناتو میتواند به اقداماتی مانند مشاورههای سیاسی، استقرار نیروهای اضافی، فعالسازی برنامههای دفاعی، گشتزنیهای هوایی و دریایی، و هماهنگی اطلاعاتی دست بزند. یعنی مفهوم "ساکت ماندن" اغلب یک تفسیر سطحی است؛ گاهی اوقات پشت سکوت ظاهری، هماهنگی گسترده نظامی-سیاسی نهفته است. ویژگی ائتلاف نیز در همین است که واکنش تنها شامل بیانیه نمیشود.
آیا دو کشور عضو ناتو با هم جنگ کردهاند؟
پاسخ این است که تاکنون جنگی آشکار و تمامعیار در داخل ناتو رخ نداده است. اما تنشها، بحرانهای شدید و حتی درگیریهایی که به حد حادثه مسلحانه رسیدهاند، وجود داشته است. بارزترین نمونه، تشدید تنش بسیار خطرناکی است که در سال 1974 در پسزمینه بحران قبرس بین یونان و ترکیه رخ داد. با این حال، جنگی بین دو عضو ناتو اتفاق نیفتاده است. این واقعیت خود اهمیت مدیریت بحران داخلی ائتلاف، مکانیسمهای رفع درگیری و کانال سیاسی را نشان میدهد.
پس از همه اینها میتوان گفت که تز "پس از ایران، نوبت ترکیه است" بیشتر به عنوان یک روایت گمراهکننده، ابزاری برای تأثیرگذاری روانشناختی و گمانهزنی ژئوپلیتیکی به نظر میرسد. این تز میتواند در خدمت منافع بازیگران مختلف، تلاش ایران برای جلب حمایت از خود، دستکاری محافل ضد ترکیه یا ضد دولتی در داخل ترکیه، و همچنین برنامه قدرتهای بزرگ برای سوق دادن آنکارا به موضعی محتاطانه و دفاعی در بازی منطقهای باشد.
اما در هیچ حالتی، همه اینها به معنای آن نیست که ترکیه یک هدف ضعیف است. برعکس، ترکیه به عنوان عضو ناتو، یک قدرت منطقهای و یک کشور گره استراتژیک، دارای وضعیت امنیتی متفاوتی است. بنابراین، یکسان دانستن ترکیه با ایران هم یک خطای تحلیلی است و هم یک دستکاری سیاسی. رویکرد صحیح، نه وحشت، بلکه تحلیل استراتژیک خونسردانه است. آینده منطقه بر اساس جملات ترسناک محاسبه نمیشود، بلکه با توازن قدرت، عقلانیت دیپلماتیک و سواد اطلاعاتی تعیین میگردد.
دقیقاً به همین دلیل، مهمترین مسئله امروز سؤال "نوبت کیست؟" نیست، بلکه سؤال "چه کسی و چرا این سؤال را مطرح میکند؟" است.
النور امیروف
