جنگ جاری در ایران و منطقه توجه را به تأثیر اقتصادی آن، به ویژه بر قیمت نفت، معطوف کرده است. طولانی شدن جنگ به طور مداوم قیمت نفت و گاز را افزایش میدهد.
به ویژه، تهدید ایجاد شده در تنگه هرمز تأثیر جدی بر بازار نفت دارد. تنگه هرمز یکی از استراتژیکترین نقاط سیستم انرژی جهان است. تقریباً 20 درصد (20-21 میلیون بشکه) از نفت صادراتی روزانه جهان از این تنگه عبور میکند. به همین دلیل، تنشهای ژئوپلیتیکی-نظامی در منطقه یا بسته شدن این مسیر بلافاصله منجر به افزایش جدی قیمتها در بازار جهانی انرژی میشود. عبور قیمت بازار هر بشکه نفت از 89 دلار و قیمتهای آتی برای ماه مه از 116 دلار گواه این مدعاست. همزمان، افزایش قیمت گاز طبیعی نیز مشاهده میشود.
این موضوع برای آذربایجان به عنوان کشوری که نفت به بازار جهانی صادر میکند، از اهمیت ویژهای برخوردار است. زیرا کشور ما نفت خود را از طریق مسیرهای باکو-تفلیس-جیهان و سایر مسیرها به بازار جهانی عرضه میکند و صادرات ما به تنگه هرمز وابسته نیست. این بدان معناست که وقتی افزایش قیمت در بازار جهانی رخ میدهد، آذربایجان میتواند بدون مشکل در مسیرهای فیزیکی صادرات، با قیمت بالاتری به فروش برساند.
اگر به ارقام نگاه کنیم: در سال 2025، آذربایجان تقریباً 23 میلیون تن (حدود 169 میلیون بشکه) نفت و میعانات گازی صادر کرده است. در بودجه دولتی، قیمت پایه نفت برای هر بشکه 65 دلار در نظر گرفته شده است. بالاتر بودن قابل توجه قیمت در بازار جهانی از این سطح در میانمدت و بلندمدت، درآمدهای صادراتی و امکانات بودجهای کشور ما را به میزان قابل توجهی افزایش خواهد داد.
بر اساس یک محاسبه ساده:
1) متوسط قیمت 100 دلار برای هر بشکه نفت میتواند درآمد صادراتی ما را تقریباً 5 تا 6 میلیارد دلار افزایش دهد.
2) قیمت 120 دلار میتواند درآمد صادراتی ما را تقریباً 8 تا 9 میلیارد دلار افزایش دهد.
3) رسیدن قیمت به 150 دلار میتواند درآمد صادراتی ما را تقریباً 12 تا 14 میلیارد دلار افزایش دهد.
این محاسبات برای سناریویی است که قیمت در دورههای بلندمدت و نه کوتاهمدت در این حدود باقی بماند. در جهشهای کوتاهمدت، افزایش درآمد ناچیز خواهد بود.
چنین وضعیتی میتواند تراز تجاری، ذخایر ارزی و درآمدهای بودجهای آذربایجان را تقویت کند. بر اساس محاسبات ارائه شده توسط وزارت دارایی در بسته بودجه سال 2025، افزایش 10 دلاری هر بشکه نفت میتواند درآمدهای بودجه دولتی را تقریباً 400 میلیون منات افزایش دهد. در حال حاضر، هنگام محاسبه درآمدهای بودجه دولتی، قیمت نفت در حدود 65 دلار در نظر گرفته شده است. این بدان معناست که قیمت نفت در حدود 100 و 120 دلار میتواند درآمدهای بودجه دولتی را به ترتیب 1.4 میلیارد و 2.2 میلیارد منات افزایش دهد.
اما باید در نظر داشت که چنین افزایش قیمتی در بستر تنشهای منطقهای یا جهانی رخ میدهد. این امر نیز خطراتی مانند تورم، کاهش تقاضا و عدم قطعیت اقتصادی را در اقتصاد جهانی افزایش میدهد.
لازم به ذکر است که تقریباً 50 درصد از واردات آذربایجان از کشورهایی است که تحت تأثیر جنگ منطقهای قرار گرفتهاند. شکی نیست که رویدادهای جاری تورم را تشدید کرده و قیمت واردات را افزایش خواهد داد.
خلاصه اینکه، جنگ در اطراف ایران میتواند در کوتاهمدت و میانمدت فرصتهای بزرگی را از نظر درآمدهای نفتی برای آذربایجان ایجاد کند. اما این یک مزیت اقتصادی طبیعی نیست؛ بلکه بیشتر درآمدی است که از خطر جنگ منطقهای ناشی میشود. بنابراین، در چنین مواردی، منطقیترین رویکرد این است که درآمدهای اضافی حاصله به افزایش ذخایر استراتژیک، تنوعبخشی به اقتصاد و توسعه بخش غیرنفتی هدایت شود. این امر از نظر کاهش وابستگی به نوسانات قیمت نفت (حتی کاهش شدید آن پس از مدتی) ثبات بلندمدت ایجاد میکند. این استراتژی همچنین با سیاست توسعه بخش غیرنفتی در کشور ما همسو است.
به عبارت دیگر، اگرچه جنگ در اطراف ایران نوسانات جدی در بازار جهانی انرژی ایجاد میکند، اما این وضعیت میتواند برای آذربایجان برای یک دوره مشخص به یک مزیت مالی تبدیل شود.
طاهر میرکیشیلی
نماینده مجلس ملی
