نظرات مطرح شده در نشست اختصاص یافته به طرح اقدام واحد با عنوان "معماری دیجیتال جدید آذربایجان" توسط رئیس جمهور الهام علیاف، بار دیگر چالشهای جدید پیش روی سیستم آموزشی را به دستور کار آورده است. به ویژه، ذکر توسعه دیجیتال، هوش مصنوعی و مسائل تربیت کادر به عنوان اولویت، اهمیت رویکرد سیستمی در این راستا را برجسته میکند.
در سخنرانی رئیس دولت، مسائل مهمی مانند افزایش تخصص دانشجویان اعزامی به خارج از کشور از طریق خط دولتی در این رشته در دانشگاهها، و همچنین ایجاد تغییرات مشخص در برنامههای درسی برای آموزش دانش اولیه به دانشآموزان در مدارس متوسطه، به طور ویژه مورد تأکید قرار گرفت.
فاریز اسماعیلزاده، معاون رئیس کمیته علم و آموزش مجلس ملی، در اظهارات خود به Modern.az در مورد این موضوع، خاطرنشان کرد که یکی از چالشهای اصلی دوران معاصر، توسعه هوش مصنوعی و کاربرد آن در تمامی زمینهها است. به گفته وی، این روند در جهان در حال پیشرفت است و آذربایجان نیز نباید از این روند عقب بماند.
«از آنجایی که متخصصان در این زمینه در کشور کم هستند، ایجاد همکاری نزدیک با دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی خارجی ضروری است. جذب اساتید خارجی به فرآیند تربیت کادر، ایجاد آزمایشگاههای مشترک و اجرای پروژههای علمی مشترک میتواند سهم بسزایی در توسعه این حوزه داشته باشد. در چشمانداز بلندمدت، جهان دقیقاً در این مسیر پیش میرود.»
معاون رئیس خاطرنشان کرد که کاربرد هوش مصنوعی نباید تنها به اقتصاد محدود شود:
«استفاده از این امکانات در مدیریت دولتی، بخش فناوری و همچنین در حوزه نظامی ضروری است. برای حفظ رقابتپذیری، باید گامهای پیوسته و هدفمند در این راستا برداشته شود.
در مورد مسئله دیگر، حوزه علوم کامپیوتر در آذربایجان در مرحله توسعه نسبتاً جدیدی قرار دارد و هنوز تعداد کادرهای متخصص کافی نیست. به عنوان مثال، در دانشگاه ADA، یک برنامه دو مدرکی مشترک با دانشگاه جورج واشنگتن اجرا میشود. از طریق این گونه همکاریها، هم تقویت کادر آموزشی و هم ادغام و کاربرد دانش و تجربه مدرن در فرآیند تدریس انجام میشود.»، - نماینده مجلس تأکید کرد.
الچین میرزابَیلی، عضو کمیته علم و آموزش مجلس، اظهار داشت که نظرات مطرح شده توسط رئیس جمهور الهام علیاف در نشست برگزار شده، بار دیگر نشان داد که توسعه دیجیتال دیگر یک انتخاب تکنولوژیک نیست، بلکه یک خط مشی اولویتدار مرتبط با امنیت استراتژیک، پایداری اقتصادی و آینده فکری دولت است:
«یکی از نکات برجستهای که در این سخنرانی به ویژه توجه من را جلب کرد، ارزش بالایی بود که جناب رئیس جمهور به سرمایه انسانی، به ویژه تربیت کادر، بیش از توسعه فناوری قائل شدند. رئیس جمهور به صراحت اعلام کرد که در مرکز تحول دیجیتال، نه نرمافزار، تجهیزات یا پلتفرمها، بلکه منابع انسانی متخصص قرار دارند. این رویکرد، بدون شک، تصادفی نیست. زیرا دیجیتالیسازی با ایجاد زیرساخت به پایان نمیرسد؛ بدون متخصصانی که بتوانند آن را به کار گیرند، توسعه دهند، امنیت آن را تأمین کنند و با منافع ملی تطبیق دهند، هیچ استراتژی دیجیتالی نمیتواند نتیجه واقعی به بار آورد.»
به عقیده من، در سخنرانی رئیس جمهور سه پیام اصلی در مورد سیستم آموزشی به چشم میخورد. در وهله اول باید در نظر داشت که توسعه دیجیتال یک فرآیند بلندمدت است و ذخیره کادر باید اساس این فرآیند باشد. به همین دلیل، دانشگاهها باید به مرکز اصلی در این زمینه تبدیل شوند. از مدارس متوسطه نیز باید مهارتهای اولیه تفکر دیجیتال و تحلیلی به دانشآموزان آموزش داده شود. این رویکرد نشان میدهد که دولت دیگر تحول دیجیتال را به عنوان اجرای پروژههای جداگانه نمیبیند، بلکه آن را به عنوان یک مدل ملی سیستمی میبیند که از آموزش آغاز میشود.
پس چرا هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال ضروری است؟
زیرا در دنیای مدرن، قدرت اقتصادی نه با نفت، گاز یا مواد خام، بلکه با توانایی مدیریت دادهها سنجیده میشود. هوش مصنوعی، دادههای بزرگ (Big Data)، امنیت سایبری، اتوماسیون و مدیریت دیجیتال، اکنون مزیت رقابتی دولتها را تعیین میکند.»
عضو مجلس ملی افزود که ضرورت توسعه دیجیتال از سه دلیل اصلی ناشی میشود: افزایش کارایی مدیریت دولتی، تنوعبخشی به اقتصاد در حوزههای نوآورانه، و حفاظت از امنیت ملی در فضای سایبری:
«از این منظر، اگر هوش مصنوعی و فناوریهای دیجیتال در سیستم آموزشی ادغام نشوند، کمبود کادر در آینده میتواند مستقیماً بر سرعت توسعه کشور تأثیر بگذارد.
علاوه بر این، نباید فراموش کرد که دانشجویان اعزامی به خارج از کشور از طریق خط دولتی، تنها برای دریافت مدرک نیستند، بلکه باید با مأموریت انتقال فناوری و دانش تربیت شوند. آنها باید محیط علمی دانشگاههای پیشرفته را بیاموزند، فرهنگ نوآوری را درک کنند و پس از بازگشت، این دانش را در سیستم محلی ادغام کنند. این فرآیند باید به صورت برنامهریزی شده سازماندهی شود. رشتههای اولویتدار برای دانشجویان خارج از کشور باید به طور مشخص تعیین شود و پس از بازگشت آنها، فعالیتهای هماهنگ با دولت و مؤسسات آموزش عالی تضمین گردد.»
ا. میرزابَیلی همچنین تأکید کرد که دانشگاهها باید به لوکوموتیو تحول دیجیتال تبدیل شوند:
«برای این منظور، دانشکدهها و رشتههای جدید در زمینه هوش مصنوعی، تحلیل داده، امنیت سایبری، مهندسی نرمافزار باید افتتاح شود، برنامههای دو مدرکی با دانشگاههای خارجی گسترش یابد، آزمایشگاههای عملی و مراکز فناوری ایجاد شود و برنامههای ارتقاء تخصص برای خود کادر آموزشی اجرا گردد.»
نماینده مجلس همچنین خاطرنشان کرد که انتخاب دانشجویان اعزامی به خارج از کشور از طریق خط دولتی نیز نباید تصادفی باشد:
«در زمان انتخاب، توانایی تفکر تحلیلی، پایه ریاضی، علاقه و مهارتهای فناورانه باید به عنوان معیارهای اصلی در نظر گرفته شود. تحصیلات آنها باید به عنوان بخشی از استراتژی دیجیتال بلندمدت دولت برنامهریزی شود.
اما در مورد مدارس متوسطه عمومی، توسعه دیجیتال نباید از آموزش عالی، بلکه باید از مدرسه آغاز شود. به نظر من، اصول تفکر الگوریتمی و منطق، سطح اولیه کدنویسی، سواد دیجیتال و قوانین امنیت سایبری، مفاهیم ساده در مورد هوش مصنوعی و مهارتهای حل مسئله، و همچنین تفکر تحلیلی میتواند در برنامه درسی گنجانده شود. این تغییرات در آینده آموزش در این زمینه را در دانشگاهها کارآمدتر خواهد کرد.
در مجموع، پیام اصلی رئیس جمهور الهام علیاف در این نشست این است که آذربایجان برای آینده دیجیتال آماده میشود و سیستم آموزشی ستون اصلی این آمادگی خواهد بود. توسعه دیجیتال نیز نه با نرمافزار، بلکه با سرمایه انسانی سنجیده خواهد شد. این رویکرد نشان میدهد که مدل توسعه جدیدی که در کشور شکل میگیرد، اکنون بر اساس «شیوه تفکر دیجیتال» بنا شده است و پایه این شیوه تفکر در مدرسه گذاشته خواهد شد، در دانشگاه ادامه خواهد یافت و نتیجه آن در مدیریت دولتی خود را نشان خواهد داد.»، - ا. میرزابَیلی خاطرنشان کرد.
الچین افندی، کارشناس آموزش، معتقد است که با توسعه سریع هوش مصنوعی، آمادگی کادرهای متخصص و همچنین شهروندان برای تحول فناورانه جدید، از اهمیت بالایی برخوردار است.
«پیامهای مهمی نیز در این راستا و با نگاه به آینده توسط جناب رئیس جمهور الهام علیاف ارائه شد. سازگاری جامعه با تغییرات و آمادگی برای چالشهای جدید دقیقاً از طریق ادغام هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال در آموزش امکانپذیر است. به همین دلیل، درک و یادگیری ابزارهای هوش مصنوعی و فناوری اطلاعات توسط جامعه باید یکی از اولویتهای اصلی باشد.»
کارشناس اظهار داشت که نقش دانشجویان تحصیلکرده در خارج از کشور در این فرآیند از اهمیت ویژهای برخوردار است:
«در چارچوب برنامههای دولتی، به تخصص در زمینههای فناوری اطلاعات، امنیت سایبری، هوش مصنوعی، برنامهنویسی و سایر حوزههای نوآورانه اولویت داده میشود. یکی از تعهدات اصلی این دانشجویان این است که پس از اتمام تحصیلات خود به کشور بازگردند و دانش و مهارتهای کسب شده را در مؤسسات آموزش عالی و سایر زمینهها به کار گیرند و به نسل جوان منتقل کنند. هدف از تخصیص بودجه دولتی نیز دقیقاً تربیت کادرهای متخصصی است که به توسعه کشور و جامعه کمک کنند.
برای افزایش تخصص در این زمینه در مؤسسات آموزش عالی، جذب متخصصان تحصیلکرده در خارج از کشور به فرآیند تدریس، تقویت زیرساختهای مادی و فنی و ادغام برنامههای درسی با هوش مصنوعی و فناوریهای دیجیتال ضروری است. در عین حال، استفاده از روشهای تدریس مدرن مبتنی بر هوش مصنوعی نیز مناسب تلقی میشود.»
به عقیده کارشناس، شکلگیری مهارتهای دیجیتال در مرحله آموزش متوسطه نیز به نوبه خود از اهمیت ویژهای برخوردار است:
«برای اینکه دانشآموزان بتوانند در آینده از فرصتهای آموزش عالی و بینالمللی بهرهمند شوند، دانش پایه باید دقیقاً در مقطع متوسطه کامل شکل گیرد. برای این منظور، افزایش ساعات درس مهارتهای دیجیتال، تدریس بخش جداگانهای در مورد هوش مصنوعی در درس انفورماتیک یا سازماندهی کلاسهای فوق برنامه در این راستا میتواند مناسب باشد.
علاوه بر این، تجهیزات مادی و فنی در مدارس باید در سطح بالایی باشد. دسترسی هر دانشآموز به تجهیزات کامپیوتری، اتصال اینترنت پایدار و ایجاد یک محیط آموزشی تعاملی ضروری است. برای آموزش مؤثر مهارتهای دیجیتال، باید رویکردی مدرن و عملیگرا به کار گرفته شود.»
ا. افندی در پایان تأکید کرد که اگر وزارت علوم و آموزش یک برنامه اقدام مشخص در این راستا تهیه کند، در مرحله اولیه میتوان اجرای آن را در چارچوب پروژههای آزمایشی در برخی مدارس آغاز کرد و سپس به تدریج در تمامی مؤسسات آموزشی گسترش داد. ادغام هوش مصنوعی و فناوریهای دیجیتال در سیستم آموزشی به عنوان یکی از ستونهای اصلی استراتژی توسعه بلندمدت کشور عمل میکند و برداشتن گامهای سیستمی، پیوسته و برنامهریزی شده در این راستا ضروری است.
