در قلمرو ارمنستان امروزی، میراث تاریخی-فرهنگی غنی آذربایجان وجود دارد. متأسفانه، اگرچه بسیاری از آنها در ۳۰ سال گذشته توسط ارامنه رادیکال تخریب شدهاند، اما آثار وجود ما در سرزمینهای تاریخیمان به طور کامل پاک نشده است. امروز در ایروان، پایتخت ارمنستان، تنها مسجد در قلمرو این کشور - مسجد کبود - فعالیت میکند. با وجود تلاشها برای معرفی میراث تاریخی ما به عنوان بخشی از فرهنگ ایران، امروز بسیاری از بناهای تاریخی و مذهبی ما غیرفعال هستند. لازم به ذکر است که امروز در چارچوب روند عادیسازی روابط بین دو کشور، پیشنهادهایی برای مرمت بناهای تاریخی-مذهبی ما و قرار دادن آنها تحت نظارت اداره مسلمانان قفقاز، همانند گذشته، مطرح میشود.
فاضل مصطفی، رئیس کمیته انجمنهای عمومی و نهادهای مذهبی مجلس ملی، در اظهاراتی به Modern.az بیان کرد که ارمنستان باید مساجد موجود در قلمرو خود را بازسازی کند:
“بله، اگر مساجد را بازسازی کنند، مسلمانی برای عبادت در آنها نخواهد بود. اما باید آنها را به عنوان یک بنای تاریخی حفظ کنند. ما میتوانیم این را مطالبه کنیم. ما کلیسای ارمنی را بازسازی و حفظ کردهایم. حتی اگر ارمنیای برای عبادت نباشد، آن به عنوان یک بنای تاریخی باقی میماند. اگر ارمنستان با یک حرکت بشردوستانه آن مساجد را بازسازی کند، این مسئله دیگری است. آنها نیز باید همان رفتاری را که ما با کلیسای ارمنی نشان دادیم، با مساجد نشان دهند. مسئله در روابط بیندولتی باید به گونهای تنظیم شود که در آینده بتوان آن را به عنوان یک گام متقابل و حسن نیت برای برقراری روابط در نظر گرفت”.
جیحون محمداف، عضو کمیته انجمنهای عمومی و نهادهای مذهبی مجلس ملی، اظهار داشت که از لحاظ تاریخی، بیش از ۳۰۰ مسجد آذربایجانی در قلمرو ارمنستان وجود داشته است:
“متأسفانه، بخش بزرگی از آن مساجد تخریب شدهاند و بقایای بخشی از آنها هنوز موجود است. به عنوان مثال، میتوانیم از مسجد سردار در ایروان نام ببریم. و یا امروز مساجد تپهباشی و بسیاری مساجد دیگر وجود دارند که مساجد تاریخی آذربایجان هستند. همچنین در زنگزور و سایر مناطق آذربایجان غربی نیز تعداد زیادی مسجد داریم. همانطور که اشاره کردیم، اکثریت مطلق این مساجد توسط ارامنه به طرز وحشیانهای تخریب شدهاند”.
نماینده مجلس خاطرنشان کرد که از لحاظ تاریخی، مساجد، خانههای عبادت و به طور کلی مسلمانان در قلمرو ارمنستان تحت نظارت اداره مسلمانان قفقاز بودهاند:
“امروز در ارمنستان، یکی از مساجد آذربایجان، مسجد کبود است. اما متأسفانه آن را به عنوان مسجد فارسی معرفی میکنند. در این راستا، ما معتقدیم که سایر مساجد موجود در قلمرو ارمنستان نیز باید به مرور زمان بازسازی شوند. یعنی ما برخلاف ارمنستان، امروز مساجد، کلیساها و اماکن عبادی در باکو را حفظ میکنیم و آنها تخریب نشدهاند. و معتقدم که در بستر عادیسازی روابط، بازسازی مساجد نیز باید آغاز شود. مدیریت این مساجد و به طور کلی اماکن عبادی مذهبی باید به طرف آذربایجان واگذار شود. اداره مسلمانان قفقاز نیز نماینده خود را برای آذربایجان غربی تعیین کرده است. معتقدم که این نیز یک تصمیم صحیح است. و طرف ارمنی باید این رویکرد و نظر طرف آذربایجان را در نظر بگیرد و برای اجرای این روند گامهایی بردارد”.
