سینمای آذربایجان یک هنرمند بزرگ را از دست داد... هنرمندانی که ایفاگر ماهر نقشهای اصلی در فیلمهای تاریخی بودهاند، مانند راسیم بالایف، به ندرت ظهور میکنند. هنر راسیم بالایف بدون تکلف، طبیعی و در عین حال فوقالعاده تأثیرگذار بود. تماشاگر آذربایجانی در شخصیتهای نسیمی و بابک که او به تصویر کشید، نه بازیگر، بلکه گویی انسانی را میدید که در تاریخ زیسته است.
شخصیت نسیمی که راسیم بالایف به تصویر کشید، فلسفه، درد و شورش شاعر بزرگ را به تماشاگر آذربایجانی منتقل کرده بود.
فیلم «نسیمی» که بر اساس رمان «محشر» اثر نویسنده مردمی، عیسی حسیناف، ساخته شده است، مانیفست شاعرانه مبارزه اندیشه، ایمان و روح انسان برای آزادی است.
فیلمبرداری این اثر سینمایی که به مناسبت ششصدمین سالگرد تولد شاعر و فیلسوف برجسته ملت آذربایجان، سراینده طریقت حروفیه، عمادالدین نسیمی، اختصاص یافته بود، در سال 1972 آغاز شد و در سال 1974 به نمایش درآمد.
در این فیلم، نسیمی نه تنها به عنوان یک استاد سخن، بلکه به عنوان شخصیتی معرفی میشود که تا پایان بر ایدههای خود ایستادگی میکند. کلمات او تیزتر از شمشیر و ایمانش تزلزلناپذیر است.
راسیم بالایف توانسته بود نسیمی را به شکلی حرفهای به تماشاگر آذربایجانی معرفی کند.
این فیلم «نسیمی» بود که وسیلهای برای ورود راسیم بالایف به هنر و ماندگاری او در هنر شد. مسئله اینجاست که راسیم بالایف، که پیش از «نسیمی» به تستهای بازیگری چندین فیلم دعوت شده بود اما در همه آنها با شکست مواجه شده بود، به افسردگی عمیقی فرو رفته و تصمیم گرفته بود که حرفه بازیگری را کنار بگذارد. این فارغالتحصیل جوان مؤسسه هنر، که در آن دوره پدرش را نیز از دست داده بود، در تنگنای مشکلات مادی و معنوی قرار داشت. در چنین زمانی، او با افسردگی شدید در بیمارستان بستری شد.
راسیم بالایف در یکی از مصاحبههای خود با وبسایت Modern.az آن دوره را چنین به یاد آورده بود:
«تقریباً سال 1972 بود. در بیمارستان بستری بودم. استرس و اعصاب مرا از پا درآورده بود، افسرده بودم. احساس بسیار بدی داشتم. دستیار کارگردان فیلم «نسیمی» به بیمارستان آمد. یک سناریو به من داد، گفت «بخوان» و رفت.
اصلاً نخواندم، چون باور نمیکردم که واقعاً میخواهند مرا در فیلم بازی دهند. همچنین به دلیل بیماریام باور نمیکردم که دوباره خوب شوم... وقتی او دفعه بعد پیش من آمد، با اینکه نخوانده بودم، به دروغ گفتم «خواندم». در نهایت، آنها بارها آمدند و رفتند و دست برنداشتند. بالاخره از بیمارستان مرخص شدم، مرا به تمرین دعوت کردند. پس از 2 ماه تمرین، برای بازی در فیلم تأیید شدم.»
حسن سیدبیگلی، کارگردان فیلم «نسیمی»، راسیم بالایف را در حال شعرخوانی در تلویزیون دیده بود و او را به عیسی حسیناف، نویسنده سناریو، نشان داد. هر دو از بازیگر جوان خوششان آمد و تصمیم گرفتند او را برای نقش اصلی در فیلم «نسیمی» انتخاب کنند.
در آن زمان، دستور ساخت فیلم «نسیمی» از کمیته مرکزی صادر شده بود. حیدر علیاف، رهبر آذربایجان، با پذیرش عیسی حسیناف، نویسنده، و حسن سیدبیگلی، کارگردان سینما، دستور داد که فیلمی خوب و درخور نام شاعر برجسته ساخته شود. مبلغ زیادی برای فیلمبرداری فیلم اختصاص یافت. نظارت بر فیلمبرداری نیز به قربان خلیلاف (پدر فرهاد خلیلاف، رئیس فعلی اتحادیه هنرمندان – ویراستار) که در آن زمان ریاست هیئت رئیسه شورای عالی را بر عهده داشت، محول شد.
در آن زمان، قربان خلیلاف در سمت معاون حیدر علیاف، رئیس کمیسیون دولتی تشکیل شده برای برگزاری جشن سالگرد نسیمی، فعالیت میکرد.
انتخاب بازیگران نیز تحت نظارت او انجام شد. قربان خلیلاف با انتخاب همه بازیگران موافقت کرد، اما وقتی نوبت به راسیم بالایف رسید، اعتراض خود را اعلام کرد.
قربان خلیلاف وقتی از تمایل حسن سیدبیگلی برای آوردن چهرهای جدید به فیلم مطلع شد، بسیار عصبانی شد. او گفت که چون این کار مسئولیتپذیر است، «نمیتوان ریسک کرد». او پیشنهاد کرد که یکی از بازیگران شناختهشده و باتجربه دعوت شود. گفت که با سپردن کار جدی مانند به تصویر کشیدن شخصیت نسیمی به یک جوان بیتجربه، اشتباه خواهند کرد. زیرا راسیم بالایف تا آن زمان در سینما بازی نکرده بود.
قربان خلیلاف اظهار داشت که این فیلم شخصاً مورد توجه حیدر علیاف است و هرگونه اشتباهی میتواند آنها را در وضعیت دشواری قرار دهد.
به همین دلیل، بازیگران دیگری برای نقش نسیمی از کمیته مرکزی پیشنهاد شدند، اما کارگردان حسن سیدبیگلی با اصرار بر راسیم بالایف پافشاری کرد.
در پایان بحث، قربان خلیلاف به کارگردان حسن سیدبیگلی گفت: «هر اتفاقی که بیفتد، مسئولیت همه آن بر عهده توست.»
بدین ترتیب، با بازی راسیم بالایف در نقش نسیمی موافقت شد. تصمیم گرفته شد که ابتدا بازیگر جوان را به مدت 2 ماه در تمرینات آزمایش کنند.
از مصاحبه بازیگر با وبسایت ما:
«در آن زمان نمیدانستند که من به عنوان یک بازیگر چه تواناییهایی دارم. تمرین 2 ماهه نیز برای این بود که به یک تصمیم قطعی برسند. پس از اصرار و درخواست آقای حسن، با بازی من موافقت کردند. زیرا آقای حسن با اصرار تأکید کرده بود که هیچ کس دیگری را جز من در این نقش نمیبیند.
سپس حسن سیدبیگلی مهمترین صحنههای «نسیمی» را با ما تمرین کرد. کارگردان کاملاً مطمئن شد و بدین ترتیب من برای نقش نسیمی تأیید شدم.»
به لطف کارگردان حسن سیدبیگلی، راسیم بالایف برای هنر سینمای آذربایجان کشف شد.
از مصاحبه خالده قلیاوا، هنرمند مردمی که نقش فاطمه را در فیلم بازی کرده بود، با Modern.az:
«آقای حسن به اجرای او بسیار جدی نگاه میکرد و بسیار هم سختگیر بود. در طول فیلمبرداری، کارگردان گاهی عصبانی میشد، فریاد میزد. راسیم را تحت فشار قرار میداد تا زمانی که آنچه را میخواست از او بگیرد. نه تنها با راسیم، بلکه با همه ما اینگونه بود. تا زمانی که آنچه را میخواست به دست میآورد، ما را به ستوه میآورد. حسن سیدبیگلی چون در کارش حرفهای بود، از ما نیز حرفهایگری میخواست...
...چون این فیلم اولین کار بزرگ راسیم بالایف بود، آقای حسن بسیار با او کار میکرد. او را در آن وضعیت قرار میداد، به خلاقیت اهمیت زیادی میداد. صرف نظر از اینکه چه نقشی را بازی میکردیم، همه احساسات خود را بروز میدادند. زیرا کسی که نقشی را بازی میکند باید تاریخچه و هوش خود را داشته باشد، جایی فجایعی را تجربه کرده باشد، درد را حس کرده باشد. در این صورت میتوان شخصیتی تأثیرگذارتر خلق کرد و در این حالت، اعتماد در تماشاگر ایجاد میشود. آن دوره برای راسیم بسیار سخت بود، او دچار افسردگی شده بود. برای بازی در این فیلم او را از بیمارستان بیرون آوردند. راسیم میخواست هنر را رها کند. بدین ترتیب فیلم نسیمی او را از آن استرس نجات داد. حسن سیدبیگلی او را کشف کرد.»
خالده قلیاوا: «صحنه اعدام نسیمی آنقدر باورپذیر بود که حتی مردم حاضر در صحنه جمعی نیز بسیار هیجانزده میشدند. وقتی آنها را تماشا میکردی، میتوانستی اینطور بفهمی که واقعاً یک نفر اعدام میشود. این را هم بگویم که فیلمبرداری صحنه اعدام نسیمی در روز اول موفقیتآمیز نبود، حسن سیدبیگلی راضی نشد. به راسیم یک روز غذا ندادند تا بیحال، بیرمق و رنگپریده به نظر برسد. اما بار دوم با تلاش آقای حسن و راسیم بسیار باشکوه از آب درآمد. فکر میکنم اگر آن فیلم به کارگردان دیگری سپرده میشد، اینقدر مؤثر نمیشد.
فیلمهای تاریخی که پس از «نسیمی» ساخته شدند نیز اینقدر واقعی و باورپذیر نبودند. زیرا در این فیلم عامل انسانی وجود داشت. با وجود اینکه یک فیلم تاریخی بود، آزادی روح انسان در اولویت قرار گرفته بود.
در جشنواره فیلم، راسیم جایزه بهترین نقش مرد را کسب کرد و «نسیمی» نیز شایسته عنوان بهترین فیلم تاریخی شناخته شد. در آن زمان کمیته مرکزی از فیلم بسیار راضی بود.»
راسیم بالایف: «نسیمی تنها فیلم تاریخی است که در آن دکوراسیون وجود ندارد. مثلاً در «بابک»، «نظامی»، «دده قورقود» هست، اما فیلم «نسیمی» کاملاً در فضای طبیعی فیلمبرداری شده و فیلمبرداری در استودیو نداشته است. آن زمان من 24 سال داشتم. این برای من یک فیلم معمولی نبود، بلکه فیلمی سرنوشتساز بود...
در واقع، این اثر سینمایی برای من یک ریسک بود: یا باید توسط تماشاگران پذیرفته میشد، یا باید از هنر کنارهگیری میکردم. «نسیمی» برای من به مسئله مرگ و زندگی تبدیل شده بود.
برای من افتخار بود که در کنار بازیگران بزرگ در فیلمی نقشآفرینی میکنم. با وجود اینکه پیش از این در اپیزودی از یک فیلم در مسکو بازی کرده بودم، «نسیمی» اولین کار بزرگ من بود. بازی با اسماعیل عثمانی، محمدرضا شیخزماناف، یوسف ولیاف و دیگرانی که در زندگی ندیده بودم و طرفدارشان بودم، برای من لذتبخش بود.
همچنین، عمدتاً به خاطر حسن سیدبیگلی، مسئولیت من ده برابر شده بود. وقتی فیلم ساخته میشد، آقای حسن 40-42 سال داشت، اما آن زمان برای من پیر به نظر میرسید. او فردی بسیار سختگیر، با استعداد و به معنای واقعی کلمه «دلنشین» بود.»
پس از موفقیت فیلم «نسیمی»، قربان قلیلاف در یکی از مراسم به راسیم بالایف نزدیک شد و از او عذرخواهی کرد. رئیس شورای عالی گفت: «پسرم، من قاطعانه با بازی تو در این نقش مخالف بودم. میترسیدم که جوانی و شاید نتوانستی از عهدهاش برآیی. همه چیز به هدر میرفت.»
شخصیتی که راسیم بالایف خلق کرد، یکی از عوامل اصلی جاودانگی این فیلم است. او نسیمی را بازی نمیکند - بلکه گویی او را زندگی میکند. نگاههایش، سکوتش، طرز صحبتش - هر جزئیات عمق شخصیت را افزایش میدهد.
این فیلم همچنین فاجعه عدم تحمل در برابر اندیشه آزاد انسان را نشان میدهد. اما این فاجعه ناامیدی نمیآفریند - برعکس، سؤالی را در ذهن تماشاگر ایجاد میکند: تا کجا میتوانیم برای حقیقت پیش برویم؟
فیلم «نسیمی» با گذشت زمان کهنه نمیشود. زیرا آن نه یک دوره خاص، بلکه موضوعی ابدی - مبارزه انسان برای حفظ حقیقت خود - را روایت میکند. هر بار تماشای این فیلم معنایی جدید میبخشد و احساسی تازه برمیانگیزد.
شاید به همین دلیل است که «نسیمی» یک اثر هنری تأملبرانگیز و فراموشنشدنی برای مدت طولانی است.
ا. قفارلی
