دانش زبان خارجی در دنیای مدرن نه تنها یک مزیت آکادمیک، بلکه یکی از شرایط اساسی برای ادغام اجتماعی، حرفهای و فرهنگی محسوب میشود. با این وجود، در بسیاری از موارد مشاهده میشود که فارغالتحصیلان مدارس، با وجود سالها آموزش زبان خارجی، در استفاده از زبان در سطح ارتباط واقعی و برقراری ارتباط دچار مشکل هستند. به این ترتیب، در مدلهای سنتی آموزش زبان، توضیح قواعد گرامر و انجام تکالیف نوشتاری جایگاه اصلی را دارد، در حالی که وظیفه اصلی زبان، ارتباط است. مهارتهای گفتاری و شنیداری اغلب به حاشیه رانده میشوند.
جالب است بدانیم که چه گامهایی باید در سیستم آموزشی برداشته شود و چه اصلاحاتی باید صورت گیرد تا مهارتهای زبانی و ارتباطی روان در دانشآموزان از سنین مدرسه تا زمان فارغالتحصیلی به صورت سیستماتیک شکل گرفته و توسعه یابد؟
در اظهارات خود به Modern.az در رابطه با این موضوع، فاریز اسماعیلزاده، معاون رئیس کمیته علم و آموزش مجلس ملی، با تکیه بر تجربه خود خاطرنشان کرد که شکلگیری مهارتهای زبانی در برنامه درسی فعلی مدارس عمدتاً بر گرامر متمرکز است.
«زبانهای خارجی، به ویژه زبان انگلیسی، بیشتر به صورت گرامر محور تدریس میشوند. این موضوع بار دیگر نشان میدهد که در کنار بنا نهادن مهارتهای زبانی دانشآموزان عمدتاً بر دانش گرامری، سایر مهارتهای مهم – شنیدن، صحبت کردن، خواندن و تحلیل متن خوانده شده – به اندازه کافی توسعه نمییابند.»
به گفته رئیس کمیته، برای رفع این مشکل، تغییر روش تدریس ضروری است:
«به عنوان مثال، به منظور توسعه مهارتهای شنیداری در کلاسها، استفاده از تجهیزات صوتی و تصویری و ضبطصوت باید گسترش یابد، و همچنین در راستای توسعه مهارتهای زبانی، باید از سخنرانان دعوت به عمل آید. علاوه بر این، حضور معلمان بومی زبان در کلاسها میتواند به طور جدی به توسعه مهارتهای شنیداری و گفتاری دانشآموزان و به طور کلی به تواناییهای ارتباطی آنها کمک کند. تنها با این رویکرد است که توسعه مؤثر مهارتهای مبتنی بر استفاده عملی از زبان امکانپذیر خواهد بود.»
رامین نورعلیاف، کارشناس آموزشی، معتقد است که توانایی یادگیری زبان، بدون شک، نیازمند استعداد و مهارت خاصی است:
«اما مسئله اصلی در اینجا بیشتر چگونگی آموزش زبان است تا یادگیری آن. یعنی عامل تعیینکننده، روش تدریس و توانایی آموزشی معلم است. البته، دانستن گرامر مهم است، اما تنها گرامر برای یادگیری زبان کافی نیست.
به ویژه، مهارت مکالمه در زبان انگلیسی باید به طور منظم تمرین شود. بدون مکالمه مداوم، زبان توسعه نمییابد. در غیر این صورت، فرد تنها در وضعیتی قرار میگیرد که گرامر را میداند، اما نمیتواند صحبت کند. دقیقاً به همین دلیل، در سالهای گذشته به دلیل تأکید بیش از حد بر گرامر، مهارتهای مکالمه دانشآموزان ضعیف شکل میگرفت. آنها قواعد را میدانستند، اما نمیتوانستند از زبان استفاده کنند.»
این کارشناس اظهار داشت که دانشآموزی که مهارتهای شنیداری و گفتاری ضعیفی دارد، پس از مدتی گرامر را نیز فراموش میکند:
«برای تسلط واقعی بر زبان، آن زبان باید حتماً به صورت عملی در محیط مکالمه به کار گرفته شود. یعنی فردی که میخواهد زبان را توسعه دهد، باید حتماً با افرادی به آن زبان ارتباط برقرار کند، یا فیلمهایی به آن زبان تماشا کند.
به عنوان مثال، تماشای فیلمها و سریالها به زبان انگلیسی، و گوش دادن به مواد ویدیویی تهیه شده به زبان خارجی، روشی بسیار مؤثر است. در یوتیوب و سایر پلتفرمهای اینترنتی، برنامهها و ویدئوهای متعددی برای توسعه مهارت مکالمه وجود دارد. تماشای منظم این مواد به طور جدی توانایی مکالمه را افزایش میدهد.»
این کارشناس با تأسف خاطرنشان کرد که هم در مدارس متوسطه عمومی و هم در مؤسسات آموزش عالی، به فرم مکالمه در کنار گرامر به اندازه کافی توجه نمیشود:
«در اکثر موارد، فرآیند تدریس به طور کامل به زبان انگلیسی انجام نمیشود. رشتههایی در دانشگاهها وجود دارند که تدریس آنها به زبان انگلیسی است، اما به استثنای یک یا دو مؤسسه آموزش عالی (مانند ADA، UNEC و برخی دیگر)، در اکثر موارد دروس عملاً به زبان آذربایجانی برگزار میشوند.
این امر چندین دلیل دارد. اولین دلیل اصلی، کمبود کادر است. اگرچه رشتههایی با تدریس به زبان انگلیسی وجود دارند، اما معلمان حرفهای که بتوانند آن برنامه را به زبان انگلیسی توضیح دهند، کافی نیستند. دلیل دوم نیز سطح دانشجویان است. از آنجا که دانشآموزان از مدارس متوسطه عمومی میآیند، اغلب سطح آمادگی لازم برای درک دروس تخصصی به زبان انگلیسی را ندارند.
در نتیجه، از آنجا که معلم نمیتواند درس را به زبان انگلیسی تدریس کند، یا دانشجویان نمیتوانند درس را بفهمند، تدریس به زبان آذربایجانی تغییر مییابد. اما مشکل اینجاست که در حالی که دروس به زبان مادری تدریس میشوند، امتحانات به طور کامل و در سطح بالا به زبان انگلیسی ارائه میگردند. این امر مشکلات جدی برای دانشجویان ایجاد کرده و به نارضایتی به حق منجر میشود.»
ر. نورعلیاف همچنین افزود که اگر یک مؤسسه آموزش عالی رشتهای با تدریس به زبان انگلیسی راهاندازی میکند، باید از هر نظر – هم از نظر کادر آموزشی، هم زیرساختهای مادی و فنی، هم آزمایشگاهها، و هم روش تدریس – برای آن آماده باشد:
«متأسفانه، در برخی از مؤسسات آموزش عالی دولتی و به ویژه خصوصی، این کار به صورت ناقص انجام میشود. همین مشکل در مدارس متوسطه عمومی نیز مشاهده میشود. دانشآموزان عمدتاً گرامر را میدانند، اما مهارتهای مکالمه آنها ضعیف است. به همین دلیل، در آموزش زبان انگلیسی باید حتماً به مؤلفه مکالمه توجه شود. این تغییرات باید هم در سطح مدارس و هم در سطح آموزش عالی اجرا شوند.
اگر دانشآموزان در دوران مدرسه مهارت مکالمه را شکل دهند، در دانشگاه با مشکلات جدی مواجه نخواهند شد. اما تمرکز بیش از حد بر گرامر، استفاده واقعی از زبان را به حاشیه میراند و در نتیجه توانایی یادگیری تضعیف میشود.»
ر. نورعلیاف همچنین بر اهمیت امکان برقراری ارتباط با خارجیها از طریق پلتفرمهای بینالمللی در زمینه ارتباطات تأکید کرد:
«استفاده از برنامههای ترجمه برای کلمات ناشناخته دیگر مشکلی نیست. امروزه، یکی از آسانترین زمینهها برای یادگیری از طریق منابع اینترنتی، دقیقاً زبانهای خارجی است.
در اینجا مسئله اصلی، علاقه شخصی و تلاشی است که دانشآموز، داوطلب کنکور یا به طور کلی هر فرد از خود نشان میدهد. هر کسی که کمی زحمت بکشد و به طور مداوم تلاش کند، میتواند زبان خارجی را فرا بگیرد. معتقدم که با وجود خواست و تلاش، موفقیت در این زمینه کاملاً امکانپذیر است.»، - این کارشناس اظهار داشت.
