Zeytun yağı süfrələrimizdə mühüm rol oynayan və bir çox yeməyin hazırlanmasında istifadə edilən qiymətli bir qida məhsuludur. Xüsusilə sağlamlıq baxımından faydalı olması səbəbindən həkimlər və dietoloqlar bu yağdan daha geniş şəkildə istifadə etməyi məsləhət görürlər. Zeytun yağı digər yağlardan fərqli olaraq, toxumdan deyil, meyvənin özündən sıxılmaqla əldə edilir ki, bu da onun unikal xüsusiyyətlərindən biridir.
Azərbaycanın iqlimi xüsusilə də Abşeron yarımadasının illik münbit hava şəraiti zeytun istehsalına çox əlverişlidir. Bu bölgədə yetişən zeytunlar yüksək keyfiyyətli olur və məhsuldarlıq baxımından yaxşı nəticələr əldə edilir. Abşeronun coğrafi mövqeyi, eyni zamanda, zeytunun yetişdirilməsi və ondan yağ istehsalı sahəsində yeni investisiyaların cəlb edilməsi üçün böyük potensiala sahibdir.
Azərbaycanın zeytun istehsalı və ixracı sahəsində də əhəmiyyətli addımlar atılmaqdadır. Lakin bu sahənin inkişafı üçün daha çox iş görülməlidir. Zeytun yağı istehsalının artırılması və beynəlxalq bazarda daha geniş yer tutması üçün müasir texnologiyaların tətbiqi, keyfiyyətin yüksəldilməsi və məhsulun sertifikatlaşdırılması vacibdir.
Modern.az-ın məlumatına görə, son illər Azərbaycanda ən çox bahalaşan məhsullardan biri də məhz zeytun yağıdır. 2022-ci ilədək 1 litri 10-11 manata satılan zeytun yağlarının qiyməti keyfiyyətindən və istehsal ölkəsindən asılı olaraq 18-25 manatadək yüksəlib.
Özü də qiymət artımı son 1 ildə daha da güclənib. Maraqlıdır ki, qiymət artımı dünyada zeytun yağının ucuzlaşdığı bir dövrdə baş verib. Yəni, dünyada ucuzlaşır, Azərbaycanda bahalaşır.
Avropa Komissiyasının Kənd Təsərrüfatı və Kənd İnkişafı üzrə Departamentinin məlumatına görə, 2025-ci ilin yanvar ayında zeytun yağının qiymətləri Avropa bazarlarında müxtəlif səviyyələrdə dəyişib. İtaliya bazarında zeytun yağı 1 tonunun qiyməti 1,4 faiz azalıb və 9737 dollara düşüb. İspaniya bazarında isə qiymət daha çox - 10,8 faiz enib və 1 ton zeytun yağı 4522 dollar olub. Yunanıstan bazarında isə qiymət 6,6 faiz azalaraq 4874 dollar olub. Təşkilatın məlumatlarından aydın olur ki, ucuzlaşma təkcə son 1 ayı əhatə etmir, son 1 ildə də qiymət enişi müşahidə olunur. Düzdür, 2022-ci illə müqayisədə dünya bazarında zeytun yağının qiyməti məhsul qıtlığı səbəbindən 2 dəfə artıb. Lakin 2024-cü ildən ucuzlaşma başlayıb. Son 1 ildə 1 ton İtaliya mənşəli zeytun yağı 6,6 faiz, İspaniya məhsulu 50,2 faiz, Yunanıstan məhsulu isə 52,8 faiz ucuzlaşıb.
Qeyd edək ki, 1 ton zeytun yağı təxminən 1100 litrdir. İtaliya zeytun yağının qiyməti 1 litr üçün 9 dollar, İspaniya yağının qiyməti 4,5 dollar, Yunanıstan məhsulunun qiyməti isə 4,8 dollar ətrafındadır. Bu ölkələrin məhsullarının qiymətlərindəki fərq yetişdirilən zeytunun keyfiyyəti və emulyasiya xüsusiyyəti ilə bağlıdır.
Amma deyəsən ucuzlaşma davamlı olacaq. Zeytun yağı yaxın aylarda təxminən iki dəfə ucuzlaşacaq, 1 litrinin qiyməti 5 avroya qədər düşəcək. Bu barədə dünyada ən böyük zeytun yağı istehsalçısı olan İspaniyanın Deoleo şirkəti bildirib. Qiymətlərin azalmasının səbəbi zeytun istehsalının artması və keyfiyyətinin yüksəlməsidir. 2024-2025 mövsümündə İspaniya, Yunanıstan və Tunisdə zeytun istehsalı artacaq. İspaniyada zeytun yağı istehsalı 670 min tondan 1,3 milyon tona çatacaq.
Qeyd edək ki, qlobal bazarda zeytun idxalının 85 faizdən çoxu Portuqaliya, İtaliya, İspaniya, Hollandiya, Polşa, ABŞ, Fransa, Almaniya, Belçika və İsrailin payına düşür. Ümumdünya Ticarət Təşkilatının “TradeMap” platformasındakı məlumatların təhlili göstərir ki, Azərbaycan zeytun yağı ixracında (zeytun yağı və onun müxtəlif qarışıqlarından alınan məhsulların ixracı (HS kodu-1509, təmizlənmiş və təmizlənməmiş birgə)) dünya miqyasında 55-ci yerdədir və 1 faizdən az paya malikdir. Beləliklə, həm zeytun yağı xammalı istehsalı, həmçinin də ölkənin idxal, ixrac və qlobal idxal-ixrac göstəricilərinin təhlili göstərir ki, Azərbaycanda zeytun yağı istehsalına tələb mövcuddur və yerli istehsal yerli tələbi ödəmir.
Müqayisə üçün bildirək ki, Azərbaycanda zeytun yağının 1 litri təxminən 10 dollar ətrafındadır. Yəni təxminən İtaliya zeytun yağı qiymətinə, İspaniya və Yunanıstan məhsullarından 2 dəfə baha. Azərbaycanda zeytun yağının qiyməti son illər davamlı olaraq artımla müşahidə olunur. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 1 litr zeytun yağının orta qiyməti 2019-cu ildə 12 manat 43 qəpik, 2020-ci ildə 12 manat 90 qəpik, 2021-ci ildə 13 manat 21 qəpik, 2022-ci ildə 14 manat 14 qəpik, 2023-cü ildə 15 manat 55 qəpik olub.
Qeyd edək ki, Azərbaycana əsasən, “Yalnız zeytundan hasil olunmuş digər yağlar və onların fraksiyaları” idxal edilir. Bu məhsulların illik idxalı təxminən 2 min tondur.
Azərbaycan zeytun yağını əsasən, Almaniya, İspaniya və İtaliyadan alır. Ölkəmizdə zeytun yağı istehsalı daxili tələbi ödəməsə də, xaricə də ixrac olunur. Azərbaycanın əsas ixrac bazarları arasında Belarus, Rusiya, Qazaxıstan, Özbəkistan, ABŞ, BƏƏ, Gürcüstan, İraq, İsrail və Türkiyə yer alır.
Azərbaycanın zeytun bağlarının ümumi sahəsi 7 min hektardır və davamlı şəkildə artır. Abşeron yarımadası zeytun istehsalı baxımından ən önəmli bölgədir və bu regionda ümumi bağ sahələrinin 50,4%-i yerləşir. Bakı şəhəri və Xızı rayonu da zeytun istehsalının mühüm hissələrini təşkil edir. Ölkədə il ərzində təxminən 6 min ton zeytun yetişdirilir. Hər hektar zeytun bağından isə orta hesabla 9 sentner məhsul əldə edilir.
Abşeron yarımadasında zeytun yağı istehsalı sahəsində böyük potensial mövcuddur. "Innoveta" MMC konsaltinq şirkətinin hesablamalarına əsasən, burada illik 4 min ton istehsal gücünə malik zeytun yağı istehsal müəssisəsinin yaradılması mümkündür.
Yeri gəlmişkən, zeytun yağı istehsalını artırmaq üçün investisiya təşviqi sənədi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu sənədi alan müəssisələr vergilərdən və gömrük rüsumlarından müəyyən müddətə azad olunurlar. Bu zeytun yağı istehsalının inkişafına və xarici bazarlara daha çox məhsul çıxarılmasına imkan yaradır. Abşeron yarımadasında zeytun yağı istehsal müəssisələrinin yaradılması Azərbaycan iqtisadiyyatına töhfə vermək üçün böyük bir fürsət yaradır.
