Azərbaycanda qəbir daşlarına yazı yazmaq ənənəsinin tarixi çox qədimdir. Orta əsrlər dövründə türbələr və qəbir daşları üzərində yazılar vasitəsilə mərhumun kimliyi və xidmətləri qeyd edilirdi. Ədəbiyyatın və şeir sənətinin geniş yayılması qəbiristanlıqlara da təsir etdi. Bu ənənə zamanla dəyişərək müasir dövrdə də öz aktuallığını saxlayıb.
Maraqlıdır ki, son illərdə bəzi bölgələrdə pulla mərhumlar üçün şeir yazan şairlər artıb. Bu şairlər mərhumun həyatını və xatirəsini ailənin istəklərinə uyğun olaraq ifadə edirlər.
Müasir texnologiyalar da bu sahəyə yeniliklər gətirib. Qəbir daşlarına QR kodların yerləşdirilməsi artıq geniş yayılmağa başlayıb. Bu kodlar vasitəsilə mərhum haqqında məlumat, həyat tarixçəsi və hətta xüsusi olaraq yazılmış şeirlər görünə bilər.
Ancaq qəbir daşlarına şeir yazmaq ənənəsi cəmiyyətdə birmənalı qarşılanmır. Bəzi insanlar bunu mənasız israfçılıq və hətta göstəriş hesab edir. Dini baxımdan da tənqid edilir, dindarlar qəbir daşlarına yalnız dua və Quran ayələri yazılması tövsiyə olunur. Həmçinin, pulla şeir yazan şairlərin ortaya çıxması və QR kodların istifadəsi bəzi insanlar tərəfindən ənənənin kommersiyalaşması və səmimiliyini itirməsi kimi qiymətləndirilir.
Modern.az mövzu ilə bağlı Qafqaz Müsəlmanlar İdarəsinin sədr müavini Hacı Fuad Nurullayev və folklorşünas Elyar İslamoğlu ilə həmsöhbət olub.
Hacı Fuad bildirib ki, qəbir daşlarının hansı formada olması, üzərində nə əks edilməsi dinlə əlaqəli deyil:
“İslam dinində rəhmətə gedən biri üçün vacib olan bir neçə şey var. Geridə qalan şeylər isə insanların istəyindən yaxud ənənələrindən irəli gələn məsələlərdir. İnsan vəfat edəndən sonra vacib olanlar onu yumaq, kəfənə bükmək, namaz qılmaq və dəfn etməkdir. Bir də hənut var ki, insanın səcdə etdiyi zaman yerə qoyduğu əzalara bir tərkib vururlar ki, bu da savabdır. Əgər varsa bu edilir, yəni insan vəfat etdikdən sonra vacib olan şeylər edilir və cənazə namazı qılınır. Bundan sonra olanlar dinlə əlaqəli məsələlər deyil. Dinimiz bunları önəmə çəkmir. Elə yerlər var ki, yüz mindən yuxarı qiyməti olan baş daşları qoyulur. Bunlar tamamilə israfdır, bunlara gedilməməlidir. Həmin pullar faydalı işlərə xərclənə bilər. Bəzi rayonlardakı qədim məzarlarda şəxsin hansı peşə sahibi olması onun məzar daşındakı nişanə ilə ayırd ediblər. Bunun da dinlə hansısa əlaqəsi yoxdur”.
Folklorşünas Elyar İslamoğlu bildirib ki, keçmişdə məzar daşları bugünkündən tamamilə fərqli olub:
“Biz həm kurqanlarda, həm də qədim məzarlarda bunu görürük. Keçmişdə sənduqə və sandıq formasında məzar daşları mövcud olub. Keçmişdəki məzar daşlarının üzərində şeirlərə o qədər də çox rast gəlmirik. Lap qədim dövrdə tapılmış məzar daşlarının üzərində ölən şəxs hansısa peşə sahibi idisə onun peşəsinə uyğun məzar daşı üzərinə uyğun şəkil həkk olunurdu. Gələcəkdə kimsə həmin məzarı ziyarət edəndə məzarın üzərində həkk edilən işarədən məzarda yatan şəxsin peşəsi bilinirdi. Biraz müasir dövrlərə gələndə isə dünyadan nakam köçənlərin, gənc yaşında dünyasını dəyişənlərin məzardaşında onların talehini əks etdirən bayatıya yaxud şeir nüsxəsinə rast gəlinirdi. Bunlar daha çox xalq bayatılarından ibarət olurdu və 1-2 bənd olurdu. Məzarı ziyarət edənlər bilirdi ki, məzarda yatan gənc biridir”.
E.İslamoğlu qeyd edib ki, müasir dövrümüzdə isə başdaşları daha bər-bəzəklidir, əndazəni aşmış formadadır, məzarın üzərində böyük heykəllər qoyulur, məzarın ətrafı çəpərlənir, mərmərdən çox istifadə olunur:
“Əvvəllər bir məzar üçün bir metr yer ayrılırdısa, indi 10 metr ayrılır. Bu yaxşı hal deyil. Üstəgəl də çox böyük şeir parçalarına rast gəlinir. Azərbaycan folklorunda yas mərasimləri xüsusi mərasim kimi öyrənilir və xüsusi formaları var. Eləcə də hər bölgənin özünə aid yas adətləri var. Eyni zamanda hər regionun dəfn adətləri də fərqlidir. Amma məzar daşlarının üzərinin yazılması ilə dediyim formada olub. Məzar daşlarının bahalı olması çox yer tutması həm dində həm də cəmiyyət arasında düzgün sayılmır. Yaxşı olar ki, bunun yerinə həmin şəxs üçün verilən ehsanların sayı daha çox olsun. Biz onların məzar daşlarına şeir yazmaq, yerinə savab əməllər görsək daha doğru olar”.
