Başkentimiz Güney Kafkasya'nın başkentine nasıl dönüştü...
Uzun yıllar, hatta on dokuzuncu yüzyıldan itibaren Güney Kafkasya denildiğinde siyasi ve diplomatik merkez olarak ilk akla Tiflis gelmiştir. XX. yüzyılın sonu ve XXI. yüzyılın başlarında Batı kurumları, uluslararası kuruluşlar, donör yapılar bölgeye özellikle Tiflis üzerinden bakıyordu.
Gürcistan “Doğu Ortaklığı”nın vitrin ülkesi sayılıyordu, Avrupa ve ABD büyükelçileri için ana görüşme platformu Tiflis idi. Bakü ise daha çok enerji üreticisi ve transit ülke olarak kabul ediliyordu. Bölgesel liderlik hırsı kabul edilmiyordu. Ve elbette ki, burada dini faktör de rol oynuyordu.
Bu yaklaşım 2020 yılından sonra köklü bir şekilde değişti. 44 günlük Vatan Savaşı Güney Kafkasya'nın siyasi, askeri ve diplomatik haritasını yeniden çizdi. Savaş sadece işgal altındaki toprakların kurtarılmasıyla sonuçlanmadı, aynı zamanda bölgede güç merkezinin kim olduğunu açıkça gösterdi. O tarihten sonra Güney Kafkasya'da ana kararların verildiği, süreçlerin yönlendirildiği adres Bakü'dür.
Bugün ne Tiflis ne de Erivan Bakü'ye gerçek bir rakip olarak kabul edilebilir. Bunun temel sebebi lider faktörüdür. Azerbaycan Cumhurbaşkanı'nın kişisel siyasi ağırlığı, uluslararası platformlarda tanınması ve sonuç odaklı siyaseti Bakü'yü bölgesel merkeze dönüştüren temel faktörlerden biridir. 2020–2024 yılları arasında Azerbaycan liderinin Avrupa Birliği, NATO üyesi ülkeler, Orta Asya devletleri, Yakın Doğu ve Afrika ile gerçekleştirdiği görüşmelerin sayısı Gürcistan ve Ermenistan liderlerinin toplam diplomatik aktivitesinden kat kat fazladır.
Şu an ABD'nin başkan yardımcısının bölgeye ziyaret planlamasında ana dikkat Bakü'ye yönelmiştir. Washington için bölgede istikrar, enerji güvenliği ve ulaşım koridorları Tiflis üzerinden kurulmuyor. Bu düzlem artık Bakü'dür. Stratejistler bunu stratejik bir değişiklik olarak kabul ediyorlar.
Diplomatik açıdan Bakü bugün Güney Kafkasya'nın ana görüşme platformudur. 2022–2024 yıllarında Azerbaycan başkentinde düzenlenen uluslararası etkinliklerin sayısı 100'den fazla olmuştur. Bağlantısızlar Hareketi Zirvesi, COP29'un Bakü'ye verilmesi, Avrupa Siyasi Birliği'nin gayri resmi temasları Bakü'nün diplomatik merkez olarak kabul edildiğini göstermektedir. Tiflis ise son yıllarda Avrupa Birliği ile ilişkilerde ciddi sorunlar yaşamaktadır,.
Medya açısından da Bakü bölgenin ana bilgi merkezine dönüşmüştür. Uluslararası medya kuruluşlarının Güney Kafkasya'daki ana büroları fiilen Bakü'ye odaklanmaktadır. 2020 yılından sonra “Reuters”, “AFP”, “BBC”, “Al Jazeera” gibi kuruluşların bölgeyle ilgili ana haberlerinin çoğu Bakü'den hazırlanmaktadır. Geçen yıl Euronews'un Bakü ofisinin açılışı da bunun bir örneğidir.
Ermenistan ise daha çok insani ve iç siyasi kriz haberleriyle gündeme gelmektedir.
Askeri güç açısından fark daha açık görünmektedir. Azerbaycan ordusu 2020 yılından itibaren NATO standartlarına yaklaşmış, gerçek savaş tecrübesi olan bir ordu olarak tanınmıştır. Türkiye, İsrail ve Pakistan ile askeri işbirliği Bakü'yü regionun yeganə real güc mərkəzinə çevirib. Gürcistan ordusu uzun yıllardır modernleşme sürecinde durgunluk yaşarken, Ermenistan ise askeri açıdan neredeyse bölgesel bir faktör değildir. Elbette ki, mevcut durum Bakü'yü rahatlatmamakta, bu yönde sürekli gelişmektedir.
Ekonomik göstergeler de Bakü'nün üstünlüğünü teyit etmektedir. 2023 yılında Azerbaycan'ın GSYİH'si 78 milyar dolara yaklaştı. Gürcistan'ın GSYİH'si 30 milyar doların altında, Ermenistan'ın ise 25 milyar dolara yakındır. Bakü bölge ölçeğinde bir yatırım merkezine dönüşmüştür. Bakü Uluslararası Deniz Ticaret Limanı, Alat Serbest Ekonomik Bölgesi ve Zengezur koridoru perspektifi bölgenin ekonomik geleceğini Bakü'ye bağlamaktadır.
Siyasi anlamda Azerbaycan karar veren bir ülkedir. Bakü bölgede statükoyu değiştiren bir aktördür. Tiflis ise son yıllarda kararsızlık ve dengesizlik sergilemektedir. Gürcistan hükümetinin Rusya ile ilgili tutumu Batı'da ciddi endişe yaratmaktadır. Avrupa ve ABD Gürcistan'ı güvenilir bir ortak olarak görmemektedir.
Bölgesel açıdan Bakü, Orta Asya ile Karadeniz, Avrupa ile Asya arasında ana köprüye dönüşmüştür. Trans-Hazar güzergahı, Orta Koridor ve BTK demiryolu Bakü merkezli çalışmaktadır. Bu projelerde Tiflis teknik bir rol oynarken, siyasi liderlik Bakü'nün elindedir. Zengezur koridoru ise Bakü'yü demiryolu konusunda dünyanın en önde gelen ülkelerinden birine dönüştürecektir.
Kültürel ve spor alanında da Bakü bölgesel başkent statüsünü pekiştirmiştir. Avrupa Oyunları, İslami Dayanışma Oyunları, Formula 1 Grand Prix'si gibi etkinlikler Bakü'de düzenlenmektedir. Bu etkinlikler yumuşak güç aracıdır.
Avrupa'nın yaklaşımı da değişmiştir. Avrupa Birliği enerji güvenliği açısından Azerbaycan'ı ana ortak olarak kabul etmektedir. 2022 yılında imzalanan enerji memorandumu Azerbaycan'ın Avrupa'ya gaz ihracatını iki katına çıkarmayı öngörmektedir. Gürcistan bu süreçte transit rolündedir.
Amerika'nın yaklaşımı da benzerdir. Washington bölgede Azerbaycan'ın gücünü kabul etmektedir. Ermenistan güvenlik açısından bağımlı durumdadır, Gürcistan ise stratejik güvenilirliğini yitirmektedir.
Enerji güvenliği masasında Bakü bölgenin kalbidir. TANAP, TAP, BTC gibi projeler Avrupa'nın enerji haritasını değiştirmiştir. Bu projelerin her birine Bakü sahiplik etmektedir.
Altyapı meselesine gelince, Bakü son 20 yılda milyarlarca dolar yatırım yapmıştır. Yeni liman, havaalanları, otoyollar ve lojistik merkezleri regionun əsas yükünü daşıyır.
İnsan kaynağına bakıldığında, Azerbaycan bölgenin en genç, en mobil ve en eğitimli kadro tabanına sahiptir. Devlet programları ile binlerce genç Avrupa ve ABD'de eğitim almış ve geri dönmüştür. Modern Azerbaycan gençliği çevikliği, bilgisi, eğitimi ve çalışkanlığı ile öne çıkmaktadır.
Tüm bunlardan sonra iddia edebiliriz ki, Azerbaycan'ın birinciliği bölgesel olarak sınırlı değildir. Kendi birinciliğini dünya seviyesinde kabul ettiren bir devlettir. Bakü Güney Kafkasya'nın başkentine dönüşmüştür ve bu statü gerçeklerle doğrulanmaktadır.
