İran bugün tarihinin en karmaşık ve gergin dönemlerinden birini yaşıyor. Geçen yılın 29 Aralık'ından itibaren ülkeyi saran kitlesel protestolar, ekonomik zorluklar ve siyasi çalkantılar fonunda binlerce insan hayatını kaybetti. Ne yazık ki, bu olaylar sırasında hayatını kaybedenler arasında onlarca soydaşımız — İran Azerbaycanlıları da var.
Modern.az haber veriyor ki, gerginlikler fonunda yeniden güncelleşen soru ise şudur: Aslında İran'da ne kadar Azerbaycanlı yaşıyor?
2025 yılının son verilerine ve BM'nin tahminlerine göre, İran'ın toplam nüfusu 92 milyon kişiyi aştı. Bu, İran'ı hem yüzölçümü hem de nüfusu açısından bölgenin en büyük devletlerinden birine dönüştürüyor. Ancak resmi Tahran'ın istatistiklerinde etnik bileşim çoğu zaman genel "Müslüman" veya "İranlı" kimliği altında verilir ki, bu da kesin rakamları belirlemeyi zorlaştırır.
Modern araştırmalar ve uluslararası raporlara göre İran'ın tahmini etnik yapısı şöyledir:
Farslar %50 - %61
Azerbaycanlılar %16 - %35 (tartışmalı)
Kürtler %10
Lurlar %6
Beluçlar %2
Araplar %2
Türkmenler ve diğer Türk boyları %2
Azerbaycan'da yıllardır popüler olan "30 milyon soydaşımız" ifadesi sadece bir rakam değil, aynı zamanda siyasi bir sembole dönüştü. Peki bu rakam ne kadar gerçekçi?
Resmi rakamlar olmasa da, İran demografları Azerbaycanlıların sayısını genellikle nüfusun %16-18'i (yaklaşık 15-17 milyon) civarında gösterir. Ancak bağımsız merkezler, birçok Azerbaycanlı araştırmacı ve milli aktivist bu rakamın 30 milyon, hatta 35 milyondan fazla olduğunu belirtiyorlar.
Belirsizliğin sebebi ise İran'da nüfus sayımı sırasında etnik aidiyetin sorulmamasıyla ilgilidir. Buna ek olarak, Tahran, Kerec ve Meşhed gibi büyük şehirlerde yaşayan milyonlarca Azerbaycanlının asimilasyona uğraması veya "Farsça konuşan" olarak kaydedilmesi resmi rakamları düşürüyor.
Soydaşlarımız sadece tarihi Azerbaycan eyaletlerinde (Doğu ve Batı Azerbaycan, Erdebil, Zencan) değil, aynı zamanda ülkenin her yerine yayılmış halde yaşıyorlar:
Güney Azerbaycan bölgesi: Tebriz, Erdebil, Urmiye, Zencan.
Merkezi bölgeler: Kazvin, Hemedan, Elburz.
Başkent Tahran: Hesaplamalara göre, Tahran nüfusunun en az 1/3'ü Azerbaycanlılardan oluşmaktadır.
Rakamlar farklı olsa da, herkes bir gerçeği kabul ediyor - İran'da Azerbaycanlılar Farslardan sonra ülkenin en büyük ve en nüfuzlu etnik grubudur. Onlar ekonomiden dine ve orduya kadar her alanda temsil edilmektedirler.
İran'ın geleceği ve bölgedeki istikrar için bu devasa kitlenin — on milyonlarca Azerbaycanlının hakları ve milli kimliği her zaman temel bir faktör olarak kalacaktır.
Kerim RUTULLU
