İran'da son günlerde yaşanan olaylar, Orta Doğu'daki jeopolitik dengeyi ciddi şekilde sarstı. ABD ve İsrail'in İran topraklarına düzenlediği geniş çaplı hava saldırıları sonucunda ülkenin bir dizi askeri ve stratejik tesisinin hedef alındığı belirtildi. Saldırıların temel amaçlarından biri, İran'ın Yüce Lideri Ayetullah Ali Hamaney'in öldürülmesiydi.
Edinilen bilgilere göre, Hamaney bir süre önce olası siyasi ve güvenlik risklerini göz önünde bulundurarak kendisine bir varis belirlemişti. Halihazırda yüce liderlik makamına geçici olarak Alirıza Arafi geçti. Yabancı basının iddialarına göre, ABD ve İsrail'in sadece Hamaney'i değil, onun yerine geçecek veya geçmesi muhtemel diğer yüksek rütbeli ruhani şahsiyetleri de hedef alabileceği yönünde bilgiler yayıldı.
Böylesine karmaşık ve hassas bir jeopolitik bağlamda, İran'ın yüce dini hiyerarşisi, özellikle de Ayetullah rütbesi yeniden dikkat odağına oturdu. Şunu belirtmek önemlidir ki, dünyada Ayetullah dini rütbesine sahip kişilerin tam ve resmi olarak onaylanmış tek bir listesi mevcut değildir. Çeşitli dini merkezler, ilmi havzalar ve araştırma enstitüleri tarafından kısmi listeler hazırlanmış olsa da, bunlar tek ve evrensel bir kaynak olarak kabul edilmemektedir. Bazı kaynaklarda sayılarının 500'den fazla, bazılarında ise 100'e yakın olduğu belirtilmektedir.
Ayetullah unvanı, yüksek rütbeli On İki İmamcı Usuli mezhebine mensup Şii ruhbanlara verilen dini bir derecedir. Terim, anlam olarak “Allah'ın nişanesi” demektir ve bu unvan yalnızca fıkıh, usul ve dini ilimler alanında yüksek ilmi seviyeye, içtihat kabiliyetine sahip alimlere verilir. Ayetullah derecesine ulaşmak için uzun yıllar dini eğitim, ilmi tartışmalara katılım ve bağımsız hukuki-dini görüş bildirme yetkisi gereklidir.
Bu rütbe, hiyerarşik açıdan Hüccetül-İslam derecesinden daha yüksektir. Ondan sonraki ve en yüce ruhani mertebe ise Merce (taklit mercii) olarak da bilinen Büyük Ayetullah unvanıdır. Büyük Ayetullahlar sadece ilmi nüfuzlarıyla değil, aynı zamanda milyonlarca inananın dini konularda onları taklit etmesiyle de farklılaşırlar.
Modern.az haber veriyor ki, birçok kaynağa göre, halihazırda hayatta olan Ayetullah dini rütbesine sahip 82 din adamı bulunmakta olup, bunlardan 67'si İran'da yaşamaktadır.
İran'da yaşayan Ayetullah rütbesini taşıyan en görünür din adamı, halihazırda geçici olarak Ali Hamaney'in görevlerini yürüten Alirıza Arafi'dir. Yezd vilayetinin Meybod şehrinde doğmuş olup, babası Muhammed İbrahim Arafi'nin din adamlarından biri ve Seyyid Ruhullah Humeyni'nin yakın dostu olduğu belirtilmekte, annesi ise Kazım Malik Efzeli Erdekani'nin çocuklarından olmuştur. İran Devrimi'nden yıllar önce Alirıza Arafi İran'da cuma namazı kıldırır ve silahla vaaz verirdi. Kendisi 67 yaşındadır.
100 yaşındaki Ayetullah Muhammed Bakıri 1926 yılında Tahran'ın Kan bölgesinde doğmuştur. Kendisi Ali Bakıri'nin babası ve Muhammed Rıza Mehdevi Kani'nin ağabeyidir.
Kum Ruhani İlimler Havzası'nda eğitim aldığı dönemde İslam hukuku (fıkıh) ve Kur'an tefsiri alanındaki dersleri Ruhullah Humeyni, Hüseyin Burucerdi, Muhammed Hüseyin Tabatabai ve Muhammed Rıza Gülpaygani gibi nüfuzlu alimlerden almıştır.
Ayrıca 2014 yılının Aralık ayından 2015 yılının Eylül ayına kadar İmam Sadık Üniversitesi'nin rektörü olarak görev yapmıştır.
Ayetullah Ahmed Cenneti 1927 yılında İran'da dünyaya gelmiştir. Kendisi 1992 yılından itibaren Gözetmenler Konseyi'nin sekreteri olarak görev yapmaktadır. Daha önce 2016–2024 yılları arasında Uzmanlar Meclisi'nin beşinci başkanı olmuştur. Prensipçiler kampına mensup olan Cenneti, sert muhafazakar duruşuyla tanınır; laikliğe karşı çıkışı ve LGBT topluluğuna karşı retoriği ile öne çıkar. Cenneti 1980 yılından beri Gözetmenler Konseyi üyesidir ve 1992 yılından beri kuruma liderlik etmektedir. 2016 yılında ülkenin yüce dini liderini seçme yetkisine sahip olan Uzmanlar Meclisi'nin başkanı seçilmiştir. Kendisi 2022 yılında önceki görevine yeniden atanmış, 2023 yılında ise Gözetmenler Konseyi başkanlığı görevine yeniden onaylanmıştır.
Ayetullah Seyyid Ali Ekber Kureyşi 1928 yılında Doğu Azerbaycan vilayetinin Bonab şehrinde doğmuştur. Kendisi İranlı Şii bir ruhani, yazar ve siyasetçidir. Kureyşi, Batı Azerbaycan seçim bölgesinden Uzmanlar Meclisi'nin 1., 2., 3., 4., 5. ve 6. dönemlerinin üyesi olmuştur. Seçimlerde 549.011 oy alarak milletvekili seçilmiştir.
Mahmud Ahmedinejad tarafından kendisine “Araştırma Amblemi” ödülü takdim edilmiştir.
Oğlu Mehdi Kureyşi, Batı Azerbaycan'da Yüce Lider'in temsilcisi ve Urmiye şehrinin cuma namazı imamıdır.
Seyyid Ahmed Alemülhüda 1944 yılında Meşhed'de doğmuş İranlı bir Şii İslam ruhani şahsiyetidir. Kendisi çeşitli kaynaklarda “yüksek rütbeli”, “ultra-muhafazakar” ve “radikal çizgi yanlısı” olarak nitelendirilmiştir. Dini rütbesi bazı kaynaklarda Hüccetülislam, diğerlerinde ise Ayetullah olarak gösterilmektedir.
Alemülhüda, İran'ın Meşhed şehrinde cuma namazının imamıdır ve aynı zamanda bu şehrin İran Uzmanlar Meclisi'ndeki temsilcisidir. Kendisi Mübariz Ruhani Cemiyeti'nin üyesidir.
Alemülhüda'nın adı, 30 Aralık 2009 tarihinde İslam rejimine destek amacıyla düzenlenen mitingdeki konuşması sırasında uluslararası medyada yer almıştır. İran devlet televizyonu aracılığıyla yayımlanan konuşmasında, Yüce Lider Ali Hamaney'e karşı çıkanları eleştirerek şöyle demiştir:
“Kur'an'a göre liderin düşmanları şeytanın taraftarlarıdır... Bizim dünyadaki savaşımız, yüce liderliğin otoritesine karşı çıkanlara karşı bir savaştır.”
Seyyid Hüseyin Musevi Tebrizi 1947 yılında Tebriz'de doğmuştur. Kendisi İranlı Şii bir müçtehit, yazar, araştırmacı, hakim ve siyasetçidir. Kum Ruhani İlimler Havzası'nda üst düzeyde ders veren bir profesör olarak faaliyet göstermektedir.
Musevi Tebrizi'nin üstlendiği başlıca siyasi görevler arasında Kum Ruhani İlimler Havzası Alimleri ve Araştırmacıları Meclisi'nin sekreteri, İran Siyasi Partiler Evi'nin başkanı ve Reformcular Genel Koalisyonu'nun başkan yardımcılığı görevleri bulunmaktadır.
Kendisi özellikle 1981 yılında Tahran Bahaileri Yerel Ruhani Meclisi üyelerine verilen ölüm cezalarını imzalamasıyla tanınır. Bu kişiler kaçırılmış, işkence görmüş ve dini mensubiyetleri nedeniyle idam edilmişlerdi.
2004 yılında, reformcu siyasi parti olan Kum Ruhani İlimler Havzası Alimleri ve Araştırmacıları Meclisi'nin ikinci genel sekreteri seçilmiştir.
Aslen Azerbaycanlı olan Ayetullah Muhammed Takı Purmuhammedi 1956 yılında İran'ın Doğu Azerbaycan vilayetinin Merend şehrinde doğmuştur. Kendisi İranlı Şii Müslüman bir ruhani ve siyasetçidir. Purmuhammedi, İran'ın yüce dini liderini seçme, denetleme ve potansiyel olarak görevden alma yetkisine sahip olan Uzmanlar Meclisi'nin 4., 5. ve 6. dönemlerinin Doğu Azerbaycan seçim bölgesinden seçilmiş üyesidir. 4. dönemde 359.839 oy alarak milletvekili seçilmiştir. Bu, toplanan en çok oylardan biriydi.
Belirtmek gerekir ki, listede yer alan Ayetullahların 16'sı Irak'ta doğmuş, bunlardan biri Büyük Britanya'da, 6'sı ise İran'da, 1'i ise Lübnan'da yaşamaktadır.
Genel olarak Ayetullahların 2'si Pakistan'da, 2'si Büyük Britanya'da, 1'i ise halihazırda ABD ve Nijerya'da yaşamaktadır. Ayrıca bu yüce unvanı alan kişilerin 3'ü Hindistan'da doğmuştur.
