İran'da ve bölgede devam eden savaş, dikkatleri aynı zamanda onun ekonomik etkisine, özellikle de petrol fiyatları üzerindeki etkisine yöneltmektedir. Savaşın uzaması petrol ve gaz fiyatlarını durmadan artırmaktadır.
Özellikle de, Hürmüz Boğazı'nda oluşan tehlike petrol piyasasını ciddi şekilde etkilemektedir. Hürmüz Boğazı dünya enerji sisteminin en stratejik noktalarından biridir. Dünyada günlük ihraç edilen petrolün yaklaşık yüzde 20'si (20-21 milyon varil) tam da bu boğazdan geçmektedir. Bu nedenle bölgede yaşanan jeopolitik-askeri gerginlik veya bu güzergahın kapanması, küresel enerji piyasasında derhal ciddi fiyat artışıyla sonuçlanmaktadır. Petrolün bir varilinin piyasa fiyatının halihazırda 89 doları, mayıs ayı için ise vadeli işlem fiyatlarının 116 doları aşması buna kanıttır. Aynı zamanda, doğal gaz fiyatlarında da artış gözlemlenmektedir.
Dünya pazarına petrol ihraç eden bir ülke olarak Azerbaycan için bu mesele özel bir ilgi uyandırmaktadır. Çünkü ülkemiz kendi petrolünü Bakü–Tiflis–Ceyhan ve diğer güzergahlarla dünya pazarına çıkarmakta ve ihracatımız Hürmüz Boğazı'ndan bağımsızdır. Bu ise, küresel piyasada fiyat artışı yaşandığında, Azerbaycan'ın fiziksel ihracat güzergahlarında sorun yaşamadan daha yüksek fiyattan satış imkanı elde edebilmesi demektir.
Rakamlara bakacak olursak: 2025 yılında Azerbaycan yaklaşık 23 milyon ton (yaklaşık 169 milyon varil) petrol ve kondensat ihraç etmiştir. Devlet bütçesinde ise petrolün baz fiyatı bir varil için 65 dolar seviyesinde kabul edilmiştir. Küresel piyasada fiyatın bu seviyeden orta ve uzun vadede önemli ölçüde yüksek olması ülkemizin ihracat gelirlerini ve bütçe imkanlarını oldukça artıracaktır.
Basit bir hesaplamaya göre:
1) Petrolün bir varilinin ortalama fiyatının 100 dolar olması ihracat gelirlerimizi yaklaşık 5–6 milyar dolar artırabilir.
2) Fiyatın 120 dolar olması ihracat gelirlerimizi yaklaşık 8–9 milyar dolar artırabilir.
3) Fiyatın 150 dolllta ulaşması ihracat gelirlerimizi yaklaşık 12–14 milyar dolar artırabilir.
Bu hesaplamalar, fiyatın kısa vadeli değil, uzun vadeli dönemde bu seviyelerde kalması senaryosu içindir. Kısa vadeli sıçramalarda gelir artışı cüzi olacaktır.
Böyle bir durum hem Azerbaycan'ın ticaret dengesini, döviz rezervlerini ve bütçe gelirlerini güclendirebilir. Maliye Bakanlığı'nın 2025 yılı bütçe paketinde sunduğu hesaplamalara göre petrolün bir varilinin 10 dolar artması devlet bütçesi gelirlerini yaklaşık 400 milyon manat artırabilir. Halihazırda devlet bütçesi gelirlerinin hesaplanması sırasında petrolün fiyatı 65 dolar seviyesinde kabul edilmiştir. Bu ise, petrolün fiyatının 100 ve 120 dolar seviyesinde olması devlet bütçesi gelirlerini sırasıyla 1.4 milyar ve 2.2 milyar manat artırabileceği anlamına gelir.
Ancak bir hususu dikkate almak gerekir ki, bu tür fiyat artışı bölgesel veya küresel gerginlik zemininde meydana gelmektedir. Bu ise dünya ekonomisinde enflasyon, talebin azalması ve ekonomik belirsizlik gibi riskleri de artırmaktadır.
Belirtmek gerekir ki, Azerbaycan'ın ithalatının yüzde 50'ye yakını bölgesel savaşın kapsadığı ülkelerden gelmektedir. Yaşanan olayların enflasyonu güçlendireceği, ithalat fiyatlarını ise artıracağı şüphesizdir.
Kısacası, İran çevresinde yaşanan savaş kısa ve orta vadede Azerbaycan için petrol gelirleri açısından büyük bir fırsat yaratabilir. Ancak bu, doğal bir ekonomik avantaj değildir; daha çok bölgesel savaş riskinden doğan bir gelirdir. Bu nedenle böyle durumlarda en rasyonel yaklaşım, elde edilen ek gelirleri stratejik rezervlerin artırılmasına, ekonominin çeşitlendirilmesine ve petrol dışı sektörün geliştirilmesine yöneltmektir. Bu, petrol fiyatlarının değişkenliğinden (hatta bir süre sonra keskin düşüşünden) bağımlılığı azaltmak açısından uzun vadeli istikrar yaratır. Bu strateji aynı zamanda ülkemizde petrol dışı sektörün geliştirilmesi politikasıyla da uyumludur.
Başka bir deyişle, İran çevresinde yaşanan savaş küresel enerji piyasasında ciddi dalgalanma yaratsa da, Azerbaycan için bu durum belirli bir dönem için mali bir avantaja dönüşebilir.
Tahir Mirkişili
Milli Meclis Milletvekili
