İran şu anda son on yılların en derin yapısal krizlerinden birini yaşıyor. Kitlesel protestolar artık yerel sosyal hoşnutsuzluk aşamasını aşarak siyasi meşruiyet krizine dönüşmüştür. Bu süreç sadece İran'ın iç kaderini belirlemekle kalmıyor. Yakın Doğu jeopolitiğinin geleceğini de belirleyecek temel faktörlerden birine dönüşüyor.
İran'da yaşanan protestoların temel itici gücü makroekonomik çöküştür. Milli para birimi riyalin değeri tarihi bir düşüş yaşadı, enflasyon %50'yi aşıyor, gıda, ilaç ve enerji fiyatları kontrolden çıktı. Orta sınıf yozlaşmış, yoksulluk kitleselleşmiştir.
Devlet ile toplum arasında mevcut olan meşruiyet dengesi bozulmuştur. İlk aşamada protestolar ekonomik taleplerle başladı. Maaşlar, sübvansiyon, işsizlik vb. gibi sloganlar dile getirildi. Ancak kısa sürede bu süreç sistem karşıtı siyasi bir mobilizasyona dönüştü. Şimdi temel talep rejimin değiştirilmesidir.
Doğal olarak, yaşananlara dışarıdan müdahale de kendini gösteriyor. ABD lideri donald Tramp defalarca protestocuların yanında olduğunu, onlara ateş açılması halinde İran'a saldıracağını söylemiştir. Görünüşe göre, ABD İran'ı kontrol altına almak istiyor. İran'ın ise en yakın müttefik ülkesi Rusya'dır. Medya, İran'a bir dizi Rus uçağının uçtuğu hakkında bilgiler yaymıştır.
Rusya'nın İran'ı nasıl destekleyeceği dikkat çekici bir noktadır.
Modern.az'a yaptığı açıklamada Rus siyaset bilimci Sergey Markov, Rusya'nın İran'ı dost ve siyasi ortak bir ülke olarak desteklediğini, ancak bu desteğin öncelikle diplomatik düzeyde kendini gösterdiğini belirtmiştir:
"Moskova, Batı ülkelerinden İran'ın iç işlerine müdahaleyi durdurmasını talep ediyor. Bu tutum, İran'ın çıkarlarına da tamamen uygundur. Çünkü resmi Tahran'ın temel korkularından biri, dış güçlerin – özellikle ABD, Avrupa ülkeleri ve İsrail faktörünün - İran'ın iç işlerine karışması, ülke içinde karışıklıklar ve isyanlar çıkararak rejimi devirmeye çalışmasıdır.
Aynı zamanda, bu yaklaşım Rusya'nın dış politikasının temel ilkelerine - devletlerin egemenliğine saygı ilkesine - uygundur. Bazıları Rusya'nın Ukrayna krizi fonunda bu ilkeye uymadığını iddia edebilir, ancak Rusya açısından bu, böyle değildir.
Rusya ayrıca İran ekonomisi için hayati önem taşıyan alanlarda Tahran'a destek sağlamaya hazırdır. Eğer İran'da benzin veya gıda kıtlığı oluşursa ve bu, ekonomik istikrarı tehdit ederse, Moskova derhal ekonomik yardım sağlamaya hazır olduğunu belirtiyor. Genel olarak, İran ekonomisi yeterince kendi kendine yeten bir sistemdir. Ülke uzun yıllardır yaptırımlar altında yaşıyor ve bu açıdan yaptırımlara uyum sağlama tecrübesi olan en başarılı ülkelerden biri olarak kabul ediliyor.
Son yıllarda İran'ın insansız hava araçları alanında geliştirdiği sistemler özel dikkat çekmiştir. Bu dronlar Rusya'da da aktif olarak kullanılıyor ve yüksek etkinliğini kanıtlamıştır. Onlar birçok ülke için çekici bir örneğe dönüşmüştür".
S. Markov, Rusya ve İran'ın siyasi ve askeri işbirliği yapmalarına rağmen, aralarında resmi bir askeri ittifak olmadığını vurgulamıştır:
"Siyasi ve askeri işbirliği meselesine gelince, Rusya ve İran birbirine destek sağlıyor, ancak aralarında resmi bir askeri ittifak mevcut değildir. Rusya, İran'ın dış devletler tarafından doğrudan askeri bir saldırıya maruz kalması halinde, ona askeri yardım sağlama yükümlülüğüne sahip değildir. Bununla birlikte, İran'a sağlanabilecek yardım daha çok başka alanları kapsayabilir.
Çünkü İran'ın sorunları sadece dış faktörlerle ilgili değildir. Temel sorunlardan biri, halkın iç siyasi durumdan, ayrıca hükümetin bazı dış politika adımlarından - özellikle Suriye ve Lübnan'daki faaliyetlerden - duyduğu hoşnutsuzluktur. Birçok İranlı bu adımları milli çıkarlardan çok, dış politika hırslarının bir sonucu olarak değerlendiriyor.
Aynı zamanda, İran'ın büyük şehirlerinde yaşayan halk, sert ekonomik kısıtlamalardan ve özellikle kadın giyimiyle ilgili katı dini normlardan ciddi şekilde yorulmuştur. 2016 yılında kadın giyimiyle ilgili bir olay sonucunda bir kadının ölümü, uzun süreli ve kitlesel protestolara yol açmıştı.
Rusya İran'a hangi tavsiyeleri verebilir? Daha çok ekonomik alanda tavsiyelerin mümkün olduğu düşünülüyor. Ancak dini normlar konusunda Rusya örnek olamaz, çünkü Rusya Hristiyan bir ülkedir, İran ise Müslüman bir devlettir. Buna rağmen, Rus siyasi çevreleri, İran yönetiminin sosyal gerilimi azaltmak için bazı sert kısıtlamaları aşamalı olarak yumuşatması gerektiğini düşünüyor. Ancak şimdiye kadar İran yönetiminin bu tavsiyelere uyduğuna dair bilgi yoktur.
Aynı zamanda, olası senaryolar arasında İran yönetimine, devlet yönetim sistemine ve güvenlik güçlerine karşı koordineli saldırı girişimlerinin de olabileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Amaç, iç isyanları senkronize etmek ve ülkeyi zayıflatmaktır".
Siyaset bilimci Güney Azerbaycan'daki Azerbaycanlılardan da bahsetmiştir:
"İran'da etnik çeşitlilik de özel bir risk faktörüdür. Ülkede başlıca Farslar, Güney Azerbaycan'da yaşayan Azerbaycanlılar, ayrıca Araplar ve Kürtler bulunmaktadır. İran'ın olası bir parçalanması durumunda bu etnik gruplar arasında ciddi jeopolitik süreçler yaşanabilir.
Güney Azerbaycan'da yaşayan Azerbaycanlılar için bu senaryolar özellikle karmaşık seçenekler yaratabilir: İran'ın bünyesinde kalmak, bağımsız bir devlet kurmak, Azerbaycan Cumhuriyeti'ne birleşmek veya Azerbaycan ile geçici bir siyasi-diplomatik ittifak kurmak. Bunlar son derece karmaşık ve hassas meselelerdir.
Olayların çok hızlı gelişebileceği ihtimali göz önüne alınarak, Azerbaycan'ın bu süreçlere hazır olması, çeşitli siyasi ve diplomatik senaryolar üzerinde önceden düşünmesi uygun olacaktır. Eğer İran şimdiki durumunu korursa, parçalanırsa veya iç çatışmalar derinleşirse, Azerbaycan Güney Azerbaycan'da yaşayan soydaşlarının savunulması meselesinde daha aktif bir tutum sergilemek zorunda kalabilir.
Bu bağlamda ise bir nokta açıktır: Rusya, İran'ın toprak bütünlüğünü ve devlet yapısını desteklemeye devam edecek ve mümkün olan tüm araçlarla İran'ın bütün kalmasına çalışacaktır".
