1926 yılında Bakü'de düzenlenen Birinci Türkoloji Kurultayı'nın üzerinden 100 yıl geçiyor. Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in “Birinci Türkoloji Kurultayı'nın 100. yıl dönümünün kutlanması hakkında” 22 Ekim 2025 tarihli Kararnamesi, ortak tarihi köklere ve milli-manevi değerlere sahip Türk halklarının bugün karşılıklı ilişkilerinin daha da genişletilmesi ve geliştirilmesi için büyük perspektifler açıyor.
Kurultayın tarihi derslerinin öğrenilmesi, geleneklerinin yaşatılması ve yeni nesillere aktarılması modern dönem için günceldir. Devlet Başkanımızın Kararnamesinin icrası ile ilgili olarak Kültür Bakanlığı'nda, Bilim ve Eğitim Bakanlığı'nda, Milli Bilimler Akademisi'nde geniş bir etkinlik planı hazırlanmış ve uygulanmaktadır.
Modern.az haber veriyor ki, 27-28 Şubat tarihlerinde Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi'nin İstiklal Caddesi'ndeki Büyük Konferans Salonu'nda “Birinci Türkoloji Kurultayı'nın kurucuları ve dersleri: tarih ve çağdaşlık” konulu uluslararası bilimsel konferans düzenlenecek.
Bakü şehri XX. yüzyılın başlarından itibaren bilim merkezi olarak tanınmıştır
Yüz yıl önce de Birinci Türkoloji Kurultayı 26 Şubat'tan 6 Mart'a kadar İstiklal Caddesi'nde - Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Başkanlık Divanı'nın şimdiki binasında, aynı Büyük Konferans Salonu'nda düzenlenmiştir. “Birinci Türkoloji Kurultayı'nın 100. yıl dönümünün kutlanması hakkında” Kararnamede belirtildiği gibi, Bakü şehri XX. yüzyılın başlarından itibaren entelektüel hayatın yüksek seviyesiyle öne çıktığı ve dünya Türkolojisinin nüfuzlu merkezlerinden biri olarak tanındığı için Birinci Türkoloji Kurultayı'na ev sahipliği yapmıştır. Türk cumhuriyetleri arasında yeni alfabenin ilk kitlesel uygulamasının Azerbaycan'da başlatılması ise, daha XIX. yüzyıldan itibaren burada ilerici düşünceli aydınların alfabe reformu uğruna yürüttükleri ardışık mücadelenin bir sonucuydu.
Ne yazık ki, Kurultay temsilcilerinin büyük çoğunluğu 1930'lu yılların baskılarına maruz kalmıştır. Yalnızca geçen yüzyılın sonlarında elde ettikleri milli bağımsızlık, Türk halklarının manevi diriliş yollarını aydınlatmış, önemli sorunlar arasında Latin alfabesiyle ortak Türk alfabesinin uygulanmasını bir kez daha güncel hale getirmiştir.
Birinci Türkoloji Kurultayı'nın temel bilimsel fikirleri ve alınan kararlar
Birinci Türkoloji Kurultayı'na Azerbaycan, Türkiye, Orta Asya cumhuriyetleri, Gürcistan, Kuzey Kafkasya, Tataristan, Başkurdistan, Altay Özerk cumhuriyetlerinden ve Yakutistan'dan 131 seçkin dilbilimci, edebiyatçı, tarihçi, etnograf bilim insanı, tanınmış şair ve yazar katılmıştır. Bu önemli etkinlik kapsamında 17 oturum düzenlenmiştir. Oturumlarda Türk dünyasının dili, tarihi, etnogenezi, etnografyası, edebiyatı ve kültürü ile ilgili 38 bildiri sunulmuştur. Kurultayda ortak tarih, edebiyat, terminoloji, imla, etnografya konuları tartışılmış, Türkoloji biliminin temelleri atılmıştır.
Birinci Türkoloji Kurultayı, 29 Şubat 1926 tarihinde Türk halklarının tek Latin alfabesine geçmesine dair tarihi bir karar almıştır. Bunun yanı sıra, imla-yazım problemi, terim meselesi, öğretim-metodoloji meselesi, akraba ve komşu dillerin karşılıklı ilişkisi ve etkileşim sorunları, Türk dillerinin edebi dil sorunları, özellikle ortak edebi dil meselesi, Ulu dil teorisi ve Türk dillerinin tarihi sorunları ile ilgili tartışmalar yapılmış ve ilgili kararlar alınmıştır.
Kurultay fikirlerinin modern dönemdeki güncelliği
Birinci Türkoloji Kurultayı, Azerbaycan'ın ve bütünüyle Türk dünyasının XX. yüzyıl bilimsel-kültürel hayatının parlak bir sayfasıdır. Yüz yıl önce düzenlenen Kurultay'ın fikirlerinin bugün güncel olması tesadüf değildir. Azerbaycan Cumhurbaşkanı'nın Kararnamesi'nde vurgulandığı gibi, Birinci Türkoloji Kurultayı'nın zamanında ileri sürdüğü birçok fikir modern koşullarda başarıyla gerçekleştirilmektedir. Türk dünyasının yeniden tek bir aile şeklinde oluşması yönünde dikkat çekici başarılar elde edilmiştir. Türk ülkeleri arasında kardeşlik ruhuyla müttefiklik ilişkilerinin güçlendirilmesi ve karşılıklı kültürel işbirliği bağlarının derinleştirilmesine yönelik kararlı adımlar artık sürekli bir nitelik taşımaktadır. 6-7 Ekim 2025 tarihlerinde Gabala şehrinde düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanları 12. Zirve Toplantısı Bildirgesi'nde Birinci Türkoloji Kurultayı'nın 100. yıl dönümünün kutlanması çağrısının yer alması bunun bir başka tezahürüdür.
Hatırlatalım ki, bu Kurultay'ın 80. ve 90. yıl dönümleri de Azerbaycan Cumhurbaşkanı'nın ilgili kararnamelerine göre yüksek seviyede kutlanmıştır.
Modern Türkoloji Yönelimleri
Birinci Türkoloji Kurultayı'nın 100. yıl dönümü genç Türkologların önünde de yeni yönelimler yaratmaktadır. Türk dillerinin genel tarihi, yapısı bugün yeni yöntemlerle araştırılabilir, modern teknolojiler Türkolojiye uygulanabilir. Gençler yapay zeka aracılığıyla Türk dilleri korpusları oluşturabilirler.
Ortak Türk alfabesi esasında hazırlanmış ilk şiir antolojisi
Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Nizami Gencevi Adına Edebiyat Enstitüsü'nde ortak Türk alfabesi esasında hazırlanmış ilk şiir antolojisi yayımlanmıştır. “Azerbaycan ve Türk dünyası: ortak alfabede şiir” adlı antolojide Azerbaycan ve Türk dünyası arasındaki tarihi ve modern edebi ilişkiler şiir örnekleri aracılığıyla ortak alfabede sunulmuştur. Yayında kullanılan Latin alfabesiyle 34 harfli ortak Türk alfabesi, Uluslararası Türk Akademisi'nin başkanlık ettiği Türk Dünyası Ortak Alfabe Komisyonu tarafından 2024 yılında Bakü şehrinde düzenlenen toplantıda kabul edilen nihai karara dayanmaktadır. (AzərTac)
