2025 yılının 30 Aralık tarihinde Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in imzaladığı “Maliye Bakanlığının faaliyetlerinin iyileştirilmesi ile ilgili ek tedbirler hakkında” Fermanına göre Maliye Bakanlığı yanında Devlet İşletmelerinin İzlenmesi Ajansı kurulmuştur.
Modern.az kurulan Ajansın hangi fonksiyonları icra edeceğini, devlet işletmelerinin mali yönetimini nasıl etkileyeceğini ve kontrol mekanizmalarının mahiyetini sunmaktadır.
Maliye Bakanlığı yanında Devlet İşletmelerinin İzlenmesi Ajansı, devlet mülkiyetinde olan işletmelerin mali faaliyetlerine sistemli kontrolü gerçekleştirecek yeni bir yapı olarak oluşturulmuştur. Ajans doğrudan Azerbaycan Cumhuriyeti Maliye Bakanlığının yapısına dahildir ve temel fonksiyonu devlet işletmelerinin bütçe disiplinini, mali sağlığını ve mali risklerini sürekli olarak izlemektir.
Bu yapının oluşturulması, fiilen uzun yıllardır parçalı bir şekilde yürütülen kontrol ve analiz mekanizmalarının merkezileştirilmesine hizmet etmektedir.
Ajansın temel faaliyet alanlarından biri, devlet işletmelerinin yıllık ve orta vadeli bütçe projelerinin, ayrıca gelir ve gider tahminlerinin uygulanmasının izlenmesidir. Bu, devlet işletmelerinin sadece planladığı mali göstergelerin değil, aynı zamanda bu göstergelerin uygulama seviyesinin de üç aylık bazda analiz edileceği anlamına gelmektedir.
Böylece, bütçe belgeleri resmi onay aşamasından çıkarak fiili uygulama sonuçlarıyla ölçülecektir.
Ajansa verilen yetkiler, devlet işletmelerinin net kârından devlet bütçesine ödenmesi gereken temettülerin uygulanmasına doğrudan kontrolü de kapsamaktadır.
Bu mekanizma, devlet işletmelerinin kâr elde etmesi durumunda, bu fonların zamanında ve tam hacimde bütçeye yönlendirilmesini sağlamayı hedeflemektedir. Sonuç olarak, temettüler artık tavsiye niteliğinde değil, ciddi bir mali yükümlülük olarak izlenecektir.
Yönetmelikte özel bir yer tutan hususlardan biri risk tabanlı izleme mekanizmalarıdır. Ajans, devlet işletmelerinin mali-ekonomik faaliyetlerini erken uyarı testleri, stres testleri ve diğer analitik araçlar aracılığıyla değerlendirecektir.
Bu yaklaşım, devlet bütçesine potansiyel yük oluşturabilecek risklerin kriz aşamasına ulaşmadan tespit edilmesine olanak sağlayacaktır.
Ajans, hem devlet işletmelerine ayrılan bütçe ödeneklerinin tahmin edilmesinde hem de bu ödeneklerin verimliliğinin değerlendirilmesinde yer alacaktır.
Bu, sübvansiyonların, devlet siparişlerinin ve hedefli finansmanın gerçek ekonomik sonuçlara bağlanmasını sağlamakla, devlet bütçesi ile devlet işletmeleri arasında daha rasyonel bir mali denge oluşturacaktır.
Ajansın analizleri temelinde, devlet işletmelerinin mali sağlığının mevcut durumu ve dinamikası hakkında üç ayda bir Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanına sunulan bilgilerin hazırlanması için Maliye Bakanlığına teklifler verilecektir.
Bu mekanizma, üst düzey yürütme organı seviyesinde devlet işletmelerinin gerçek mali tablosunu operatif bir şekilde görmeye olanak sağlayacaktır.
Yeni Ajansın faaliyeti, devlet işletmeleri için hem mali şeffaflık hem de yönetim disiplini açısından yeni bir aşamanın başlangıcıdır.
Bütçe projelerinin mutabakatı, harcamaların optimizasyonu, risklerin ölçülmesi ve temettülerin uygulanması artık kurumsal kontrol altında gerçekleştirilecektir. Bu ise devlet işletmelerinin faaliyetlerini daha hesap verebilir ve sonuç odaklı hale getirmektedir.
Maliye Bakanlığı yanında Devlet İşletmelerinin İzlenmesi Ajansının yetkileri sadece iç kaynaklarla sınırlı değildir. Ajansa, bağımsız uzmanları, uzmanlaşmış profesyonelleri, danışman ve bilimsel kuruluşları sözleşme esasında kendi faaliyetlerine dahil etme hakkı verilmiştir.
Bu yaklaşım, devlet işletmelerinin mali durumunun değerlendirilmesinde sübjektif yaklaşımın önüne geçmeye, uluslararası ve bilimsel temelli yöntemlerin uygulanmasına olanak sağlayacaktır. Ayrılan ödenek çerçevesinde gerçekleştirilecek bu işbirliği, daha derin analitik analizlerin yapılmasını, risklerin daha doğru belirlenmesini sağlayacaktır.
Yönetmeliğe göre, Ajans belirli alanlarda çalışma grupları ve komisyonlar oluşturma yetkisine sahiptir. Bu mekanizma özellikle mali risklerin değerlendirilmesi, stres testlerinin yapılması, devlet işletmelerinin mali-ekonomik faaliyetlerinin kapsamlı analizi sırasında uygulanacaktır.
Çalışma grupları aracılığıyla hem bir işletme özelinde derinlemesine araştırmalar yapmak hem de aynı alanda faaliyet gösteren devlet işletmeleri özelinde genel sonuçlar elde etmek mümkün olacaktır. Bu ise kararların bireysel değil, sistemli verilere dayanarak alınmasına zemin hazırlayacaktır.
Bağımsız uzmanların ve bilimsel kuruluşların dahil edilmesi, Ajansın hazırladığı görüş ve tekliflerin kalitesini artıran temel faktörlerden biri olarak öne çıkmaktadır. Bu model, devlet işletmeleriyle ilgili kararların sadece idari yaklaşımla değil, bilimsel temelli mali analizler üzerinden şekillenmesine hizmet edecektir.
Sonuç olarak, Ajansın faaliyeti daha esnek, gerekçeli ve uzun vadeli mali sürdürülebilirliği hedefleyen bir yönetim modeline dönüşecektir.
Belirtmek gerekir ki, Bakanlar Kurulu bir ay içinde Azerbaycan Cumhuriyeti Maliye Bakanlığı yanında Devlet İşletmelerinin İzlenmesi Ajansı personel sayısını belirlemeli, Azerbaycan Cumhuriyeti Maliye Bakanlığı yanında Devlet İşletmelerinin İzlenmesi Ajansının maddi-teknik teminatı konularının çözümü ve bakım giderlerinin finansmanı ile ilgili gerekli tedbirleri almalı, bu Ferman'dan kaynaklanan diğer meseleleri çözmelidir.
