1. Yazı
Teknatlar…
Bu söz henüz sözlüklere girmemiş olsa da, günlük hayatta zaten kullanılmaktadır.
Teknatlar bir mesleğin, bir sınıfın, teknolojilerle uğraşan insanların adı değildir.
Bu, dünyaya bir bakış açısıdır – dünyanın yalnızca ölçülebilen, hesaplanabilen, kodlanabilen kısmını esas alan bir bakış açısıdır.
Teknatlar, teknolojilerin mantığıyla düşünen, yaşayan ve karar veren insanlar veya gruplardır; onlar için teknik verimlilik, insani, etik ve kültürel değerlerden üstün tutulur. Onlar için algoritma insandan daha önemlidir.
Bu tip insanların temel özellikleri şunlardır:
–Teknokratik düşünce;
–Algoritmalara, yapay zekaya ve otomasyona evrensel bir çözüm olarak körü körüne inanç;
–Geleneği, belleği ve manevi sorumluluğu hiçe saymak;
–Kuru, işlevsel, yönetici dil;
–İnsanın bir kişilik olarak değil, bir kaynak, veri veya parametre olarak kabul edilmesi.
Gördüğümüz gibi teknatlar, klasik entelektüel konumun zıt kutbunda dururlar. Geleceği inşa ederler, ancak o gelecekte kimin yaşayacağı onlar için önemsizdir.
Daha somut bir ifadeyle, teknatlar şu anda Donald Trump ve arkasında duran güçler tarafından teşvik edilen bir konsepttir. Ve Trump, teknat konseptinin modern dönemdeki temel itici figürüdür.
Konsepte biraz daha geniş bir perspektiften bakıldığında, teknat modern teknolojik ve en son bilimsel
metotlardan faydalanılarak yönetilen otonom veya yarı-otonom teknokratik devlet (veya şehir) konseptidir. Teknat fikri, yönetimin, ekonominin ve sosyal yaşamın geleneksel siyasi sistemlere değil, verimlilik, rasyonellik ve teknolojik ilerleme ilkelerine dayanacağı bölgelerin oluşturulmasını öngörür.
Teknat konsepti, ABD, Kanada, Venezuela, Meksika ve Grönland'ın tek bir teknat çerçevesinde birleştirilmesini de içerebilir…
***
Teknat fikrinin kökleri, XX. yüzyılın başlarında şekillenmiş teknokratik harekete dayanmaktadır. Teknokrasi konseptine göre toplumun yönetimi siyasetçiler tarafından değil, teknik uzmanlar, bilim insanları ve mühendisler tarafından gerçekleştirilmelidir.
1930'lu yıllarda teknokratik hareket, ABD ve Avrupa'da özellikle popülerdi ve kapitalizm ile sosyalizme alternatif olarak sunuluyordu.
Modern teknat fikri, otonom teknolojik şehir veya devlet modeli olarak XX. yüzyılın sonu ve XXI. yüzyılın başlarında gelişmeye başladı. Yapay zeka, robotik, “nesnelerin interneti” (internet of things) ve diğer teknolojilerdeki ilerlemeler, bu fikrin yayılmasına ciddi bir ivme kazandırdı. 2000'li yıllarda “akıllı şehirler” (smart cities) projeleri, teknat fikirlerinin hayata geçirilmesine yönelik ilk adımlar oldu.
Teknat için dünya bir sorun yumağıdır. Ancak sorun bir şekilde çözülmelidir. Çözümün estetiği, etiği, belleği onu ilgilendirmez. Esas olan çalışmasıdır. Hızlı, verimli, ölçülebilir bir şekilde. Teknat, eğer bir süreç algoritmaya dahil edilirse, artık ne bir soru ne de bir tereddüt kalacağını düşünür. İnsan da bu sürecin içinde ya bir kullanıcı ya bir kaynak ya da ham veridir.
Bu bakış açısı yeni değildir. Teknoloji kadimdir. Ancak teknat düşüncesi, XX. yüzyılın ikinci yarısından sonra, özellikle de dijital dönemde dominant bir konuma geçti. Eskiden teknik bir araçtı. Şimdi ise bir amaçtır. Eskiden alet insanın elindeydi. Şimdi ise insan aletin içindedir.
Teknat dünyayı harita gibi değil, şema gibi görür. Haritada tarih var, katmanlar var, hatalar var, unutulmuş isimler var. Şemada ise yalnızca ilişkiler var: giriş–çıkış, sebep–sonuç, sinyal–reaksiyon. Şema bellek istemez. Harita ise belleksiz var olamaz.
Bu noktada insani düşünce ile teknat bakış açısı karşı karşıya gelir. İnsani için insan merkezdir, teknat içinse sistem. İnsani sorar: “Neden?” Teknat sorar: “Nasıl daha hızlı?” İnsani, geçmişe bakmadan geleceğin inşa edilemeyeceğini bilir. Teknat ise geçmişi bir arşiv sorunu olarak görür…
Burada teknokrat ile teknat arasındaki farkı da görmekte fayda var:
Teknokrat, yönetici, sistemin içinde resmi bir konum, meslek ve statü ifade eder.
Teknat ise meslek değil, bir bilinç biçimidir, görev değil, bir dünya görüşüdür, sadece iktidar değil, bir mentalite demektir…
Borges bu farkı çoktan görmüştü. Onun labirentleri teknik açıdan mükemmel kurulmuş yapılar değildi; onlar belleğin, olasılığın, şaşkınlığın mekanlarıdır. Borges için bilgi hiçbir zaman tam değildir. Her kitap başka bir kitabın gölgesidir. Her cevap yeni bir soru yaratır. Teknat ise labirenti sevmez. O, düz çizgileri sever. Çünkü düz çizgi optimize edilir.
Wittgenstein diyordu ki, “dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır”. Teknat bu fikri başka türlü okur: “Modelimin sınırları dünyamın sınırlarıdır”. Modele uymayan her şey ya yanlıştır ya da mevcut değildir. Halbuki insanın büyük bir kısmı modele uymaz: his, korku, vicdan, pişmanlık, hatıra, sessizlik. Teknat bunları “gürültü” olarak adlandırır.
Yapay zeka bu karşıtlığı daha da keskinleştirdi. Çünkü yapay zeka, teknat düşüncesinin zirvesidir. O, istatistiksel olarak doğru cevap verir. Ama “doğru” ile “haklı” arasında fark gözetmez. O, metni tanır, ama anlamı yaşamaz. Belleği var, ama hatırası yoktur. Tarihi bilir, ama kaderi anlamaz.
Teknat için bu yeterlidir. Çünkü amaç anlamak değil, tahmin etmektir. Ama insan yalnızca tahminden ibaret değildir. İnsan sürprizdir. Yanlıştır. Çelişkidir. Teknat ise çelişkiyi sistem hatası olarak görür.
En tehlikeli nokta da budur. Teknatlar geleceği inşa ederler, ama o gelecekte insanın hangi biçimde yaşayacağını sorgulamazlar. Onlar için ideal toplum, sorunsuz çalışan bir mekanizmadır. Halbuki sorunsuz toplum cansız bir toplumdur. Yaşayan her şeyde bir çatlak vardır.
İnsani düşünce bu çatlakları korumaya çalışır. Çünkü çatlaktan ışık sızar. Edebiyat, felsefe, tarih işte bu çatlakların içinde doğar. Teknat ise çatlakları kapatmak ister. Çünkü çatlak optimizasyona engel olur.
Bu yazı teknolojiye karşı değildir.
Teknoloji gereklidir.
Ama teknolojiyi amaca dönüştüren düşünceye karşıdır.
İnsan algoritmaya sığmaz.
Sığdırıldığında ise insanlık kaybolur.
Gelecek teknatların olacak – bu, kaçınılmazdır.
Ama eğer insani bellek, dil ve etik yansıma bu gelecekte yer bulamazsa, o zaman teknik açıdan mükemmel, manevi açıdan boş bir dünya kurulacak – Hızlı, sessiz ve yabancı.
