İran İslam Cumhuriyeti'nde yaşanan son olaylar - protesto dalgaları Azerbaycan'da özel bir dikkatle izlenmektedir. Bu, birkaç önemli faktörle açıklanabilir. Coğrafi yakınlık, tarihi-kültürel bağlar, etnik faktör, bölgesel güvenlik ve ekonomik ilişkiler İran içindeki süreçlerin Azerbaycan için önemini artıran temel nedenlerdir.
İran'da milyonlarca Azerbaycanlının yaşaması bizim için en hassas ve duygusal meselelerden biridir.
Güney Azerbaycan'da yaşayan soydaşlarımızın sosyal durumu, kültürel hakları ve toplumsal süreçlere katılımı Azerbaycan basını için daima tartışma konusu olmuştur. İran'da yaşanan protestolar, reform çağrıları veya merkezi yönetimin siyasetindeki değişiklikler doğrudan oradaki Azerbaycan Türklerinin durumuna etki edebilir. Bu ise Azerbaycan toplumunda doğal bir ilgi ve endişe yaratmaktadır.
İran'daki rejiminin Fars milliyetçiliği üzerine kurulu olması ve Azerbaycan Cumhuriyeti'ne yumuşak bir ifadeyle, dostane olmayan bir siyaset yürütmesi de özellikle belirtilmelidir. İran-Azerbaycan ilişkilerinde zaman zaman yaşanan gerginlikler iki ülke arasındaki diplomatik ilişkilerde de her zaman belirgin bir şekilde kendini göstermiştir.
Modern.az'ın bilgisine göre, bağımsız Azerbaycan'ın İran ile diplomatik ilişkileri henüz 1918 yılından itibaren kurulmaya başlamıştır. Şöyle ki, o dönemde mevcut olan Azerbaycan Halk Cumhuriyeti (AHC) 1918 yılının Eylül ayında İran'a ilk diplomatını - maslahatgüzarını atamaya karar vermiştir.
Ancak İran tarafı ilk başlarda AHC ile diplomatik ilişkiler kurmaktan imtina etmiştir. O zaman İran Azerbaycan adlı bağımsız devleti tanımak istemiyordu.
Nihayet 1919 yılının Mart ayında Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Tahran'a olağanüstü bir misyon göndermeyi başarmıştır. İsmail Han Ziyadhanov'un başkanlık ettiği bu misyon İran'daki şah hükümeti ile Azerbaycan arasında diplomatik temsilcilikler açma teklifini müzakere etmiştir.
Sonuç olarak 1919 yılının 16 Temmuz'unda AHC hükümeti İran'da diplomatik temsilcilik açma kararı almıştır.
Azerbaycan hükümetinin 1 Ağustos 1919 tarihli kararına göre, Azerbaycan'ın Tahran'da diplomatik temsilciliği kuruldu ve dışişleri bakan yardımcısı Adil Han Ziyadhanov Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin İran'daki ilk diplomatik temsilcisi olarak atandı.
1920 yılı, 4 Şubat'ta Anzali'de Azerbaycan'ın vitse-konsolosluğu kuruldu. 1920 yılının 1 Nisan'ında ise Azerbaycan devletinin Tebriz'de baş konsolosluğu, Reşt'te konsolosluğu, Meşhed'de vitse-konsolosluğu, Ahar ve Hoy şehirlerinde ise konsolosluk ajanlıkları tesis edildi.
Ne yazık ki, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin 1920 yılı 28 Nisan'ında Bolşevikler tarafından işgal edilmesi Doğu'nun bu bağımsız devletinin çöküşüyle sonuçlandı. Cumhuriyetin yabancı devletlerde, o cümleden İran'da açtığı büyükelçilik ve temsilcilikler faaliyetlerini durdurdu.
Nihayet 70 yıl sonra bağımsızlığını yeniden kazanan Azerbaycan Cumhuriyeti, yabancı ülkelerde, aynı zamanda İran'da diplomatik temsilcilik kurdu.
1992 yılında Azerbaycan Cumhuriyeti'nin İran'daki ilk büyükelçisi atandı. Bu, tarih bilimleri doktoru Nesib Nesibli idi.
N. Nesibli 1992–1994 yılları arasında Azerbaycan Cumhuriyeti'nin İran İslam Cumhuriyeti'nde büyükelçi olarak görev yapmıştır.
Eski büyükelçi İran'daki son olayların "iğtişaş" (kargaşa) olarak adlandırılmasını doğru bulmuyor. Onun sözlerine göre, İran'da insanlar hakları için meydanlara çıkmışlar, gündelik sorunlardan ideolojik meselelere kadar ciddi hoşnutsuzluklar mevcuttur. N. Nesibli'nin sözlerine göre, 47 yıldır iktidarda olan molla rejimi İran halkını zor duruma sokmuş, İran'da yaşamak zorlaşmıştır.
1994 yılında Tahran'daki diplomatik temsilciliğin başkanlığı profesör Aliyar Seferli'ye verilmişti. Merhum Aliyar Seferli (2017'de vefat etti-red.) 1994–1998 yılları arasında Azerbaycan Cumhuriyeti'nin İran İslam Cumhuriyeti'nde olağanüstü ve tam yetkili büyükelçisi olarak görev yapmıştır.
1998 yılında da Azerbaycan ile İran arasında diplomatik bir skandal yaşanmıştı. O zaman Azerbaycan'ın İran'daki büyükelçisi Aliyar Seferli'nin Güney Azerbaycanlılarla ilgili bazı açık konuşmaları resmi Tahran'ın sert tepkisiyle karşılanmıştı. Sonuç olarak A. Seferli gayriresmi olarak İran'da "persona non grata" ilan edildiğinden büyükelçilik faaliyetine son verilmişti...
A. Seferli'den sonra Azerbaycan'ın İran'daki olağanüstü ve tam yetkili büyükelçisi görevi Abbasali Hasanov'a tevdi edildi. O, bu görevde 11 yıldan fazla bir süre çalıştı. A. Hasanov'un büyükelçilik faaliyeti 1998-2009 yıllarını kapsamaktadır.
Eski büyükelçi, Azerbaycan Türklerini İran'daki milli azınlık olarak gösterenlerin hata ettiğini söylüyor: "Yani o ülkede Azerbaycan Türkleri milli çoğunluğu oluşturmaktadır. Ve gerçekte İran İslam Cumhuriyeti nüfusunun %52'si, yani yarıdan fazlası Azerbaycan Türkleridir. Bu gerçeği İran'ın resmi yetkilileri de itiraf etmektedir."
2009 yılında Azerbaycan Cumhuriyeti İran'a yeni bir büyükelçi atadı. Bu göreve Cavanşir Ahundov atandı. Yeni büyükelçi 7 yıl İran'da çalıştı. 2016 yılında ülke başkanının kararnamesiyle Cavanşir Ahundov Tahran'dan geri çağrıldı.
Aynı yılın Nisan ayında Bünyad Hüseynov Azerbaycan'ın İran İslam Cumhuriyeti'nde olağanüstü ve tam yetkili büyükelçisi görevlerine atandı. O bu görevde 7 Ağustos 2021 tarihine kadar çalıştı.
2021 yılında Azerbaycan Cumhuriyeti'nin İran'daki büyükelçisi değişti. Cumhurbaşkanının kararnamesiyle 1978 doğumlu Ali Alizade Azerbaycan'ın İran'daki yeni büyükelçisi olarak atandı.
Bu atamaya kadar A. Alizade Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı sisteminde çeşitli görevlerde çalışmıştır. Daha sonra Tebriz şehrinde Azerbaycan Cumhuriyeti'nin başkonsolosu, Pakistan'da ise olağanüstü ve tam yetkili büyükelçisi görevlerinde bulunmuştur.
E. Gafarlı
