Azerbaycan sineması büyük bir sanatçı kaybetti... Rasim Balayev gibi tarihi filmlerde başrollerin usta icracısı olmuş sanatçılar nadir yetişir. Rasim Balayev'in sanatı pafosuz, doğal ve aynı zamanda son derece etkileyiciydi. Azerbaycan seyircisi onun canlandırdığı Nesimi ve Babek karakterlerinde aktörü değil, sanki tarihte yaşamış insanı görüyordu.
Rasim Balayev'in canlandırdığı Nesimi karakteri Azerbaycan seyircisine büyük şairin felsefesini, acısını ve isyanını hissettirmişti.
Halk yazarı İsa Hüseynov'un “Mahşer” romanı esasında çekilen “Nesimi” filmi, düşüncenin, inancın ve insan ruhunun özgürlük mücadelesinin poetik manifestosudur.
Azerbaycan halkının görkemli şair ve filozofu, Hurufi tarikatının nağmekarı İmadeddin Nesimi'nin doğumunun 600. yıl dönümüne ithaf edilen bu sinema eserinin çekimlerine 1972'de başlanmış, 1974'te ise gösterime girmiştir.
Filmde Nesimi sadece bir söz ustası olarak değil, kendi ideallerinin arkasında sonuna kadar duran bir şahsiyet olarak sunulur. Onun kelimeleri kılıçtan keskin, inancı ise sarsılmazdır.
Rasim Balayev, Nesimi'yi Azerbaycan seyircisine profesyonelce sunabilmişti.
İşte “Nesimi” filmi Rasim Balayev'in sanata gelmesine, sanatta kalmasına vesile olmuştur. Mesele şudur ki, “Nesimi”ye kadar birkaç filmin deneme çekimlerine davet edilen, ancak hepsinde başarısızlığa uğrayan Rasim Balayev, derin bir depresyona sürüklenerek oyunculuk sanatını bırakmaya karar vermişti. O dönemde babasını da kaybeden Sanat Enstitüsü'nün genç mezunu, maddi ve manevi zorluklar kıskacında sıkışıp kalmıştı. Böyle bir zamanda, ağır depresyonla hastaneye yatırıldı.
Rasim Balayev, Modern.az sitesine verdiği röportajlarından birinde o dönemi şöyle hatırlamıştı:
“Yaklaşık 1972 yılıydı. Hastanede yatıyordum. Stres, sinir beni bitirmişti, depresyondaydım. Kendimi çok kötü hissediyordum. “Nesimi” filminin ikinci yönetmeni hastaneye geldi. Bana bir senaryo verdi, “oku” dedi ve çıkıp gitti.
Hiç okumadım, çünkü gerçekten beni filme çekmek istediklerine inanmıyordum. Hem de hastalığımla ilgili olarak yeniden iyileşeceğime inanmıyordum... O, bir sonraki sefer yanıma geldiğinde okumamış olsam da, yalandan “okudum” dedim. Sonunda çok gelip gittiler, vazgeçmediler. Nihayet hastaneden çıktım, beni provaya davet ettiler. 2 ay provadan sonra sinemaya çekilmek için onaylandım”.
“Nesimi” filminin yönetmeni Hasan Seyidbeyli, Rasim Balayev'i televizyonda şiir okurken görmüş ve onu senaryo yazarı İsa Hüseynov'a göstermiş. Her ikisi de genç aktörü beğenmiş ve onu “Nesimi” filminde başrole çekmeye karar vermişler.
O zaman “Nesimi” filminin çekilmesi için talimat Merkez Komitesi'nden verilmişti. Azerbaycan'a liderlik eden Haydar Aliyev, yazar İsa Hüseynov ve sinema yönetmeni Hasan Seyidbeyli'yi kabul ederek, görkemli şairin adına layık iyi bir film çekilmesi talimatını verdi. Filmin çekimlerine büyük para ayrıldı. Çekimlere nezaret ise o zaman Ali Sovyet'in Başkanlık Heyeti'ne liderlik eden Kurban Halilov'a (Şu anda Ressamlar Birliği'nin başkanı Ferhat Halilov'un babası – red.) havale edildi.
O zaman Kurban Halilov, Nesimi'nin jübilesinin düzenlenmesiyle ilgili oluşturulan devlet komisyonunun başkanı Haydar Aliyev'in yardımcısı görevinde çalışıyordu.
Aktörlerin seçimi de onun denetimiyle gerçekleştirildi. Kurban Halilov tüm aktörlerin seçimiyle razılaşsa da, Rasim Balayev'e gelince itirazını bildirdi.
Kurban Halilov, Hasan Seyidbeyli'nin filme yeni bir yüz getirme isteğini öğrenince çok sinirlendi. Sorumluluk gerektiren bir iş olduğundan “risk etmek olmaz” dedi. Tanınmış, yetenekli aktörlerden birinin davet edilmesini teklif etti. Nesimi karakterinin canlandırılması gibi ciddi bir işi tecrübesiz bir gence emanet etmekle hata etmiş olacaklarını söyledi. Çünkü Rasim Balayev o zamana kadar sinemaya çekilmemişti.
Kurban Halilov, bu filmin bizzat Haydar Aliyev'in dikkatinde olduğunu ve yapılacak herhangi bir hatanın onları zor durumda bırakabileceğini belirtti.
Bu nedenle Merkez Komitesi'nden Nesimi karakteri için başka aktörler teklif edildi, ancak yönetmen Hasan Seyidbeyli ısrarla Rasim Balayev üzerinde durdu.
Tartışmanın sonunda Kurban Halilov yönetmen Hasan Seyidbeyli'ye “ne olursa olsun, tüm sorumluluk senin üzerindedir” dedi.
Böylece, Rasim Balayev'in Nesimi karakterine çekilmesine rıza gösterildi. Önce genç aktörü 2 aylık provada denemeye karar verildi.
Aktörün sitemize verdiği röportajdan:
“O zaman benim bir aktör olarak neye kadir olduğumu bilmiyorlardı. 2 aylık prova da bundan ötürüydü ki, tam bir karara varsınlar. Hasan öğretmenimin ısrarı ve ricası üzerine benim çekilmeme rıza gösterdiler. Çünkü Hasan öğretmenim benden başka hiç kimseyi bu karakterde göremediğini ısrarla vurgulamıştı.
Sonradan Hasan Seyidbeyli “Nesimi”nin en önemli sahnelerini bize prova ettirdi. Yönetmende tam bir eminlik oluştu ve böylece Nesimi rolüne onaylandım”.
Yönetmen Hasan Seyidbeyli sayesinde Rasim Balayev, Azerbaycan sinema sanatı için keşfedildi.
Filmde Fatıma rolünü oynamış Halk Sanatçısı Halide Kuliyeva'nın Modern.az'a verdiği röportajdan:
“Hasan öğretmen onun performansına çok ciddi yaklaşıyordu, hem de çok talepkardı. Çekim sürecinde yönetmen bazen sinirleniyor, bağırıyordu. Rasim'in suyunu çıkarıyordu, ta ki ondan istediğini alana kadar. Sadece Rasim'e karşı değil, hepimize karşı böyleydi. İstediğini alana kadar canımız çıkıyordu. Hasan Seyidbeyli işinin profesyoneliydi, bu yüzden bizden de profesyonellik talep ediyordu…
…Bu film Rasim Balayev'in ilk büyük işi olduğu için Hasan öğretmen onunla çok meşgul oluyordu. Onu o duruma odaklıyor, yaratıcılığa çok büyük önem veriyordu. Hangi rolü oynadığımızdan bağımsız olarak, herkes kendi hislerini ortaya koyuyordu. Çünkü karakteri oynayan kişinin kendi geçmişi, entelektüel birikimi olmalı, bir yerlerde trajediler yaşamalı, acıyı hissetmelidir. O zaman daha etkileyici bir karakter yaratmak mümkün olur, böyle bir durumda seyircide inanç oluşur. O dönem Rasim için çok ağırdı, depresyona düşmüştü. Bu filme çekilmek için onu hastaneden çıkarıp getirdiler. Rasim sanatını bırakmak istiyordu. Böylece Nesimi filmi onu o stresten kurtardı. Hasan Seyidbeyli onu keşfetti”.
Halide Kuliyeva: “Nesimi'nin idam sahnesi o kadar inandırıcıydı ki, kalabalık sahnedeki insanlar bile çok heyecanlanıyorlardı. Onları izlerken gerçekten bir adamın idam edildiğini sanmak mümkündü. Şunu da söyleyeyim ki, Nesimi'nin idam sahnesinin çekimi ilk gün olmadı, Hasan Seyidbeyli memnun kalmadı. Rasim'e bir gün yemek vermediler ki sönük, halsiz, solgun görünsün. Ama ikinci sefer Hasan öğretmen ve Rasim'in çabasıyla çok muhteşem oldu. Düşünüyorum ki, o film başka bir yönetmene emanet olsaydı, bu kadar etkili olmayacaktı.
“Nesimi”den sonra çekilen tarihi filmler de bu kadar gerçekçi, inandırıcı olmadı. Çünkü bu filmde insan faktörü vardı. Tarihi bir film olmasına rağmen insan ruhunun özgürlüğü ön planda tutulmuştu.
Film festivalında Rasim en iyi erkek rolüne göre ödül kazandı, “Nesimi” ise en iyi tarihi film adına layık görüldü. O zaman Merkez Komitesi filmden çok memnun kaldı”.
Rasim Balayev: “Nesimi, dekorasyonun olmadığı tek tarihi filmdir. Örneğin “Babek”, “Nizami”, “Dede Korkut”ta var, ama “Nesimi” filmi tamamen doğada çekildi, pavyon çekimleri olmadı. O zaman benim 24 yaşım vardı. Bu benim için sıradan değildi, kader yüklü bir filmdi...
Aslında bu sinema eseri benim için bir riskti: ya seyirciler tarafından kabul edilmeliydim, ya da sanattan çekip gitmeliydim. “Nesimi” benim için ölüm kalım meselesine dönüşmüştü.
Benim için büyük aktörlerle birlikte filmde rol almak bir gururdu. Bundan önce Moskova'da bir filmin epizodunda çekilmiş olsam da, “Nesimi” benim ilk büyük işimdi. Hayatta görmediğim, hayranı olduğum İsmail Osmanlı, Memmedrza Şeyhzamanov, Yusuf Veliyev ve başkalarıyla oynamak benim için bir zevkti.
Hem de esasen Hasan Seyidbeyli'ye göre sorumluluğum bire on artmıştı. Film çekildiğinde Hasan öğretmenimin 40-42 yaşları varmış, ama o zaman bana yaşlı görünüyordu. Çok talepkar, yetenekli, kelimenin tam anlamıyla “lezzetli” bir adamdı”.
“Nesimi” filmi başarılı olduktan sonra Kurban Halilov, etkinliklerden birinde Rasim Balayev'e yaklaşarak ondan özür diledi. “Oğlum, ben senin bu rolde oynamana kesinlikle itiraz ediyordum. Korkuyordum ki gençsin, birden yapamazsın. Her şey boşa gider”, - Ali Sovyet'in başkanı dedi.
Rasim Balayev'in yarattığı karakter, bu filmi ölümsüzleştiren temel faktörlerden biridir. O, Nesimi'yi oynamıyor - sanki onu yaşıyor. Bakışları, suskunluğu, konuşma tarzı - her detay karakterin derinliğini artırıyor.
Film aynı zamanda insanın özgür düşüncesine karşı hoşgörüsüzlüğün trajedisini gösterir. Ama bu trajedi umutsuzluk doğurmaz - aksine, seyirciye bir soru sorar: hakikat uğruna ne kadar ileri gidebiliriz?
“Nesimi” filmi zaman geçtikçe eskimez. Çünkü o, somut bir dönemi değil, ebedi bir konuyu - insanın kendi hakikatini koruma mücadelesini anlatır. Bu filme her bakış yeni bir anlam kazandırır, yeni bir his uyandırır.
Belki de bu yüzdendir ki, “Nesimi” üzerinde düşünülen ve uzun süre unutulmayan bir sanat eseridir.
Ə.Qafarlı
